Кіріспе
Көлік түрі
Мотоцикл таксисі, немесе арба велосипеді, немесе велосипед таксисі – кейбір елдерде лицензияланған көлік түрі болып табылады. Таксиде әдетте мотоцикл жүргізушісінің артында отыратын бір жолаушы болады. Кейбір елдерде бірнеше жолаушы тасымалдау жиі кездеседі.
Бразилия
Кейбір деректерге сәйкес, Бразилияда мотоцикл такси қызметі 1994 жылы Сеара штатындағы Кратеус қаласында Бразилия банкінің қызметкері арқылы басталған. Басқа деректерге қарағанда, ол 1996 жылы Сан-Паулудағы Бауру қаласында жұмыссыз мотоциклші қалаға баратын жолға "мотоциклшіге 1.00 реал көмектесіңіз" деген баннер іліп, қызмет көрсетуді бастаған. Бүгінде Бразилияның дерлік барлық қалаларында мотоцикл такси қызметі бар. Соңғы кезде олар кедей және кем дамыған аудандарда пайда болды, онда жастар осы қызмет арқылы өздерін асырайды. Әдетте, бағасы қашықтыққа қарамастан, белгілі бір сомада төленеді. Дегенмен, тариф уақытқа немесе апта күніне байланысты өзгеруі мүмкін, сондай-ақ қалыптыдан ұзақ қашықтық үшін қосымша төлем алынуы да мүмкін. Мотоцикл таксилеріне қатысты лицензия талаптары муниципалитеттерге байланысты әртүрлі болады. Кішкентай қалаларда оларды реттемейді, ал ірі қалаларда таксилермен салыстырылатын реттеулер қолданылады. 2009 жылдың шілдесінде Бразилия Сенаты мотоцикл такси жүргізушілері мен мотоцикл курьерлері үшін талаптарды бекітті. Олардың жасы кемінде 21-ге толған болуы керек, кем дегенде екі жыл A санатындағы жүргізуші куәлігі болуы керек және оқу курсын бітірген болуы тиіс.
Қазақстан
Пномпеньде және Камбоджаның басқа қалаларында мотоцикл таксилері қолжетімді бағадағы қоғамдық көлік түрі ретінде кеңінен таралған. Мотоцикл такси жүргізушілері, көбінесе еркектер, «мотодоптар» деп аталады. Олар негізгі туристік орындардың, кеңсе ғимараттарының, қоғамдық базарлардың және тұрғын үйлердің бұрыштарында жиналады. Олардың оқытылуына немесе мотоциклін күтіп ұстауына қатысты реттелген жүйе жоқ, сондай-ақ олардың бірыңғай формасы да жоқ. Сондықтан, базардан үйіне келе жатқан кез келген адам сізге көлік ұсына алады (жүргізушінің ниетіне көбінесе сенуге болады, бірақ оның мотоциклінің жағдайына аздап күмәнмен қараған жөн). Бағаны әрқашан алдын ала келісіңіз (қажет болса, қолдану тілінде сөйлесіңіз). «Мотодоптың» ағылшын тілін түсінетініне немесе карта оқи алатынына үміт етпеңіз – қажет болған жағдайда аударма жасауға немесе жол көрсетуге біреуді шақыруы мүмкін. Баға қашықтыққа және ауа райына байланысты өзгереді, бірақ әрқашан тук-туктан арзан болуы керек. Түнде және туристік аймақтардан шығар кезде баға жоғарылайды. Егер сіз кхмер тілінде келісе алсаңыз, жақсы баға аласыз, бірақ есіңізде болсын: мұндай адамдар көбінесе күніне бірнеше доллар немесе одан да аз табыс табады. 2014 жылдан бері қасқа (шлем) кию ережесі тек жүргізушілерге ғана қатысты, сондықтан қауіпсіздік үшін өзіңізбен қасқа алып келуіңіз мүмкін, бірақ заң бойынша ол міндетті емес. «Мото» – бұл ең көп таралған және жылдам қоғамдық көлік түрі. Қаланың кез келген жерінде мотоциклдерді табуға болады, жаяу жолға тұрсаңыз, олар сізді іздеп келеді. Қала ішінде сапар үшін мотоциклдердің бағасы 1500-4000 теңге аралығында, ал күніне 6-8 доллар тұрады. Түнде және бірнеше жолаушыға бағалар өседі.
Камерун
Мотоцикл таксилері Камерунның Маруа қаласында ең көп таралған көлік түрі болып табылады. Көбінесе бірнеше жолаушы тасымалданады, кейде бір мотоциклге төрт баладан да мінгізіледі. Қорғау қақпақтарын (шлемдерді) пайдалану сирек кездеседі, бірақ қаладағы қозғалыс және жылдамдық орташа деңгейде. Қысқа қашықтық үшін шамамен 200 франк, яғни 1 АҚШ долларынан кем төленеді.
Қытай
Қытайдың материктік бөлігінде мотоцикл такси қызметінің тарихы 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басына дейін жетеді. Қазіргі таңда Қытайдың ішінде, Пекин, Шанхай және Гуанчжоу секілді қалаларда мотоцикл таксилері кең таралған. Олардың танымал болуының негізгі себебі – төмен бағасы: қысқа қашықтыққа сапар үшін бір адамға билет құны небәрі 5 юаньды (АҚШ долларынан кем) құрайды.
Үндістан
Үндістанның Гоа штатында мотоцикл таксилеріне лицензия алу міндетті. Оларды "пилоттар" деп аталатын ер адамдар жүргізеді, бұл таксилер басқа таксилерге қарағанда әлдеқайда арзан, бірақ жолаушы тек рюкзакпен ғана жүк көтере алады. Штаттың кейбір аймақтарында мотоцикл жүргізушілері міндетті түрде шлем тағуға тиіс, бірақ артқы орындықтан (пилон) жүретін жолаушыларға бұл талап қойылмайды. Мотоцикл таксилерін әдетте ерекше сары және қара түстерінен тануға болады. Тарифті алдын ала келісу қалыпты жағдай, сапар бағасы санаулағышпен есептелмейді. Соңғы жылдары Rapido, Uber және Ola сияқты бірнеше компания Үндістанның көптеген қалаларында мотоцикл такси қызметін ұсынып келеді. Орталық үкіметтің екі дөңгелекті көліктерді заңды және коммерциялық көлік ретінде пайдалануға рұқсат беруі және 8 штаттың оны заңдастыруы компанияларға жұмыс істеу үшін тиімді жүйе құруды жеңілдетті. Ришикеш сияқты басқа қалаларда да, ол индуистердің қасиетті Чардхам саяхаттарына қақпа ретінде танымал. Бұл қала, әсіресе Ришикештен бастап бүкіл Уттаракхандтың көркем жерлерін тамашалауды қалайтын жастар арасында саяхатшылардың арасында кең танылған. Бұл қала әлемнің рухани астанасы деп есептеледі және сонымен қатар таулар мен өзендерге байланысты көптеген ойын-сауықтарға, мысалы, ақ су рафтингіне, жаяу серуендеуге, кемпингке және тағы да басқаларға да танымал. Пандемиядан кейін Үндістанда ішкі туризмге жаңа үрдіс дамыды, саяхатшылар Ришикештегі танымал туристік орындарды аралау үшін өздерінің мотоциклімен жүруге көшті, сондықтан көптеген компаниялар Ришикеште мотоциклді жалға беру қызметін ұсына бастады. Мотоциклді жалға алу қызметін көптеген агенттіктер ұсынады, оны жалға алу оңай, сенімді және аймақтағы туристік көлік құралдарының ең арзан түрлерінің бірі болып табылады.
Индонезия
Индонезияда мотоцикл таксилері лицензиясы жоқ көлік түрлерінің кең таралғаны болып табылады, олар ojek деп аталады. Ожектер елдің көптеген аймақтарында кездеседі – көлік тығындарының салдарынан басқа көлік түрлері қиындыққа тап болатын қалалардан бастап, төрт дөңгелекті көлікпен баруға мүмкін емес ауылдық жерлерге дейін. Көлік қозғалысының қарқынды болуына байланысты, ojek көбінесе ең жылдам көлік түрі болып табылады, әсіресе Джакарта, Сурабая немесе Медан сияқты ірі қалаларда. Көптеген адамдар оларды таксиден артық таңдайды, себебі таксилер қауіпсіз болғанымен, баяу және қымбат. Көптеген ojek жүргізушілері өздерінің мотоцикліне ие немесе оны несиеге сатып алады, бірақ кейбір аймақтарда ұрланған мотоциклдер жиі кездеседі. Honda, Yamaha және Suzuki сияқты компаниялардың арзан, жергілікті мотоциклінің, тіпті Қытайдан импортталған одан да арзан мотоциклінің кең қолжетімділігі, сондай-ақ оларды сатып алуға арналған несие схемалары ojek-тің жылдам өсуіне әкелді. Жүргізуші куәлігін алудың қарапайымдылығы да осыған себеп болды. Сапар басталғанға дейін жолаушы әдетте жүргізушімен бағаны келіседі, ол әдетте қысқа сапарлар үшін 5000-ден 10000 рупияға дейін (шамамен 0,50-ден 1,00 АҚШ долларына дейін) құрайды, ал ұзақ сапарларға баға жоғарырақ болады. Баға бір қаладан екінші қалаға өзгеруі мүмкін, себебі ірі қалалардағы ojek бағасы кішкентай қалалардағыдан жоғары болады. Индонезияның жол қозғалысы ережелері мотоциклмен жүретін жүргізушілер мен жолаушылардың қауіпсіздік каскасын киюін талап етеді; бірақ көбінесе ojek-те тек жүргізуші ғана каска киеді. Жүргізуші кейде жолаушыға каска ұсынса да, көбінесе жүргізушілер негізгі көшелерден және полицияның назарынан жалтарады. Gojek атауы ojek сөзінен туындаған.
Мексика
Мексикада мыңдаған мотоцикл таксилері бар. Олардың ұйымдасуы бейресми, дәстүрлі компаниялар емес. Олардың жұмыс жағдайы қиын, жұмыс уақыты ұзақ (күнде 11,3 сағат), жалақысы төмен (аптасына 59,18 АҚШ доллары), әлеуметтік қорғау немесе әлеуметтік жәрдемақылар жоқ. Сауалнама бойынша, 6,3% ауруға шалдыққан, оның 49,5% -ы бұлшықет-сүйек аурулары, ал тек 11,6% қандай да бір денсаулық сақтау жүйесіне тіркелген. 53,8% көліктің иесі, және бұл физикалық ауруларға әсер етпейтін болса да (P=0,03), психоәлеуметтік мәселелермен байланысты (P=0,260).
Нигерия
Нигерияда шамамен үш миллион мотоцикл таксисі бар, оларды жергілікті жерде "окада" деп атайды, олардың миллионнан астамы Лагоста ғана. Лагоста жаңа қағидаларға сәйкес, "окадаларға" жүкті әйелдерді немесе балаларды тасымалдауға тыйым салынды. Билік органдары "окадалардың" қарама-қарсы бағытта жүруіне тыйым салынатынын және оларға рұқсат етілген жолдардың саны күрт қысқартылатынын мәлімдеді.
Филиппин
Филиппиндегі мотоцикл таксилерінде көбінесе тіркеме арбалар немесе бүйірге қарай созылған орындықтар болады, көбінесе T тәрізді көлденең брустің көмегімен. Екінші типтегі таксилер 1970 жылдары Жерді айналған Skylab ғарыш стансасына сыртқы ұқсастығы үшін "хабал-хабал" немесе "скайлаб" деп аталады. Жабық, үш дөңгелекті авторикшалар, "трицикл" деп белгілі, сондай-ақ танымал көлік түрі болып табылады. Angkas – Макати, Метро Манила қаласында орналасқан филиппиннің мотоциклдерді жалдау және жеткізу қызметін ұсынатын компаниясы. Жолаушылар нарығындағы оның бәсекелесі JoyRide. 2020 жылы мотоцикл таксилері жолаушылар мен жүргізушілердің бір-бірімен, әсіресе қалаларда тікелей жанасуы салдарынан COVID-19 жұқтыру қаупіне байланысты заңсыз деп танылды.
Тайланд
Мотоцикл таксилері (มอเตอร์ไซค์รับจ้าง, ; Винมอเตอร์ไซค์, ; немесе เมล์เครื่อง, ) Бангкокта және Таиландтың көптеген басқа қалаларында, кенттерінде және ауылдарында жиі кездесетін қоғамдық көліктің бір түрі болып табылады. Олар көбінесе қысқа қашықтықтарға пайдаланылады. Бангкокта көптеген сойларда, яғни қосалқы көшелерде мотоцикл таксилерінің кезектері болады, және осы кезектерді жер көлігі басқармасы реттейді. Лицензиясы бар мотоцикл такси жүргізушілері сары түсті нөмірлік белгілері бар қызыл жилет киеді. Жүргізуші куәлігі, жүргізушінің суреті және жеке деректері сары карточка түрінде жүргізушінің артына орналастырылады, осылай жолаушы оны жақсы көре алады. Таиландтың мотоциклға арналған қауіпсіздік шлемі қолдану заңына сәйкес, көптеген (бірақ барлығы емес) жүргізушілер жолаушыларға ұсыну үшін қосалқы шлем алып жүреді. Бангкок тұрғындары көбінесе бір жерге жылдам жету қажет болғанда ғана мотоцикл таксилерін пайдаланады, себебі есептегішті таксилер қысқа сапарлар үшін ғана емес, сонымен қатар белгілі бір тарифпен жүретін мотоциклдерге қарағанда баяу болуы мүмкін. Сондықтан Бангкоктағы мотоцикл такси жүргізушілері қызметті мүмкіндігінше жылдам көрсету арқылы өздерінің беделін қалыптастырған, сондықтан олар өте жылдам жүреді және қозғалыс ағынында маневр жасайды.
Ұлыбритания
Лондондағы мотоциклдік такси қызметі 1990 жылы шағын сала ретінде бастау алды. Жолаушыға барлық қажетті жабдықтармен қатар, жүргізуші мен жолаушыны байланыстыратын интерком жүйесі де ұсынылады. Мотоциклдердің артында жергілікті әуежайларға, әсіресе Станстед, Гатвик және Ситиге саяхаттар үшін қол жүгін қоюға арналған сөрелер орнатылған. Бүгінде бұл қызметке Лондонның көлік басқармасы мен қоғамдық көлік кеңсесі лицензия береді, олар Лондонның қара таксилеріне де лицензиялайды.
Америка Құрама Штаттары
Moto Limos Club – 2011 жылы Калифорния мен Нью-Йорк қалаларында құрылған мотоциклдерді жалға алу қызметі. 2012 жылдан бастап бизнес тіркеуі жаңартылмады, ал 2015 жылға қарай тіркеу тоқтап қалған деп есептелді. Жолаушылар көшеде мотоцикл шақыра алмайтын, оның орнына жылдық жеке немесе корпоративтік мүшелік төлемақысы, сондай-ақ сағаттық тариф қолданылды. Тәжірибелі мотоциклшілер, олардың көпшілігі бұрынғы полиция мотоциклшілері, клиенттерді Honda Gold Wings мотоциклімен тасыды, ал Калифорнияда жол бөліп, жол қанағаттандырмайтын жағдайлардан қашып өте алады. Жолаушыларға қауіпсіздік шлемдері, қауіпсіздік жилеттері және шлем ішінде Bluetooth байланыс құралдары берілді. Қызмет сондай-ақ бірнеше Can Am Spyder сатып алды, бірақ олардың жол бөліп өте алмайтынын түсінді.
Вьетнам
Жедел және қозғалғыштығы бойынша автобустардан басым түсетін мотоцикл таксилері Вьетнамда ең көп таралған көлік түрлерінің бірі болып табылады, олар xe ôm деп аталады. Жолаушылар мобильді қосымша арқылы, көшенің бойынан такси ұстау арқылы немесе мектептер, базарлар, ауруханалар, автобус және пойыз станциялары сияқты қоғамдық орындарда күтіп отырған жүргізушілерді тауып, қызмет ала алады. Көлік шақыру қосымшаларының танымалдылығы артуға дейін мотоцикл такси жүргізу көбінесе бейресми экономика болып келді, бірақ бірнеше одақтар да болған. Сапар бағасы қашықтыққа байланысты сапар алдында ауызша келісіледі. Кейбір бейресми мотоцикл такси жүргізушілері әлі де жұмыс істейді, сондай-ақ қосымша арқылы брондалмаған қосымша сапарларды қабылдайтын реттелген көлік шақыру компанияларындағы жүргізушілер де бар. Вьетнам заңдарына сәйкес, мотоциклде жүргізушілер мен жолаушылардың екеуі де міндетті түрде шлем тағуы керек, сондықтан мотоцикл такси жүргізушілері өз клиенттеріне шлем ұсынады. Go Jek компаниясының негізін қалаушы және бас директоры Надим Макаримнің мәлімдемесінше, Go Viet 2018 жылдың 1 тамызында іске қосылғаннан кейін алты апта ішінде Хошимин қаласында мотоциклдерді жалға беру компанияларының нарықтық үлесінің 35% құрады.