Кіріспе
Қызыл ашытқы күріш, қызыл күріш кожи (べにこうじ (benikōji), lit. "қызыл кожи"), қызыл ашытылған күріш, қызыл кожик күріш, қызыл кожик күріш, анка немесе анккак – жарқыраған қызғылт-күлгін түсті ашытылған күріш, оның түсі Monascus purpureus көкжасылы саңырауқұлағымен өсіру арқылы пайда болады. Қызыл ашытқы күріш жапон тілінде "кодзи" деп аталады, яғни "көкжасылы саңырауқұлағымен өскен дән немесе бұршақ", бұл тағам дайындау дәстүрі шамамен б.з.б. 300 жылға дейін барады. Жапондық дәстүрлі қолданысқа негізделген ағылшын тіліндегі ғылыми және көпке таралған әдебиеттерде қызыл ашытқы күріш көбінесе "қызыл күріш кожи" деп аталады. Қытай әдебиетінің көздерін бағалайтын ағылшын тіліндегі мақалалар "қызыл ашытқы күріш" аудармасын ұнатады. Тағамдық қолданысынан басқа, қызыл ашытқы күріш қытайлық дәрі-дәрмек және дәстүрлі қытай медицинасында да қолданылады, мүмкін 800 жыл шамасындағы Тан әулеті кезінде. Қызыл ашытқы күріштің сипаттамасы Ли Шиженнің "Бен Цао Ган Му" қытай фармакопеясында келтірілген. Толық өсірілген күріш құрғақ дән түрінде, пісіріліп пастеризацияланған ылғал паста түрінде немесе құрғатылып ұнтақталған ұсақ ұнтақ түрінде сатылады. Қытай – қызыл ашытқы күріштің ең ірі өндірушісі, бірақ еуропалық компаниялар да нарыққа еніп келеді.
Red yeast rice , red rice koji (べにこうじ (benikōji), lit. 'red koji'), red fermented rice, red kojic rice, red koji rice, anka, or angkak, is a bright reddish purple fermented rice, which acquires its color from being cultivated with the mold Monascus purpureus. Red yeast rice is what is referred to as a "koji" in Japanese, meaning "grain or bean overgrown with a mold culture", a food preparation tradition going back to ca. 300 BC. In both the scientific and popular literature in English that draws principally on Japanese traditional use, red yeast rice is most often referred to as "red rice koji." English language articles favoring Chinese literature sources prefer the translation "red yeast rice." In addition to its culinary use, red yeast rice is also used in Chinese herbology and Traditional Chinese medicine, possibly during the Tang dynasty around AD 800. Red yeast rice is described in the Chinese pharmacopoeia Ben Cao Gang Mu by Li Shizhen. The fully cultured rice is then either sold as the dried grain, or cooked and pasteurized to be sold as a wet paste, or dried and pulverized to be sold as a fine powder. China is the world's largest producer of red yeast rice, but European companies have entered the market.
Ас үй
Қызыл ашытқы күріш көптеген тағам өнімдерін бояу үшін қолданылады, оның ішінде ашытылған тофу, қызыл күріш сірке суы, шар сиу, Пекин қазы және қызыл түс қажетті қытайлық нан-пайдалары. Қытайда осыған қатысты жазбалар біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырға дейін жетеді. Жапон тілінде ол "кодзи" деп аталады, яғни "саңырауқұлақпен өскен дән немесе бұршақ" деген мағынаны білдіреді. Қызыл ашытқы күріш (филиппин тілінде – ангак) Филиппинде де кеңінен қолданылады, дәстүрлі түрде ашытылған шаян (багонг аламанг), буронг ида (ашытылған күріш пен балық) және балао балао (ашытылған күріш пен шаян) сияқты тағамдарды бояу және сақтау үшін пайдаланылады.
Дәстүрлі қытайлық медицинасы
Қызыл ашытқы күріш тағамдық қолданысқа ғана емес, қытайлық гербология мен дәстүрлі қытай медицинасында да қолданылады. Қызыл ашытқы күріштің емдік қолданылуы Ли Шичжен шамамен 1590 жылы құрастырған «Бен Цао Ган Му» қытай фармакопеясында сипатталған. Бір дереккөз Ли Шичженнің денсаулыққа қатысты талаптарын былай келтіреді: «қан айналымын жақсарту және тоқырауды жою, көкбауырды күшейте түсу және ас қорытудың бұзылуын болдырмау». Ловастатин – патенттелген, рецепт бойынша берілетін «Mevacor» дәрісі болды. Қызыл ашытқы күріш АҚШ және басқа елдерде рецептсіз қолданылатын диеталық қосымшаға айналды. Ловастатин және басқа да рецепт бойынша берілетін статин препараттары HMG CoA редуктаза ферментінің әрекетін тоқтатып, холестерин синтезін тежейді. Осының салдарынан, жалпы холестерин мен LDL холестериннің деңгейі статиннің түріне және дозасына байланысты 24–49% төмендейді. Monascus саңырауқұлағының әртүрлі штамдары әртүрлі мөлшерде монаколин шығарады. Monascus purpureus (purpureus – латын тілінде «қою қызыл») штаммының «Went» түрі дұрыс ферменттелгеннен және өңделгеннен кейін шамамен 0,4% монаколин құрамындағы кептірілген қызыл ашытқы күріш ұнтағын береді, оның жартысы монаколин К (химиялық құрамы жағынан ловастатинмен бірдей).
АҚШ-тың нормативтік шектеулері
АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) позициясы бойынша, құрамында монаколин K бар қызыл ашытқы күріш өнімдері рецепт бойынша тағайындалатын дәрі-дәрмектермен бірдей болып табылады және осылайша, дәрі-дәрмек ретінде реттелуге жатады. 1998 жылы FDA қызыл ашытқы күріш экстракты бар өнімді (Cholestin) тыйым салу жөніндегі шараларды бастады. Юта штатындағы АҚШ аудандық соты өнімнің шектеусіз сатылуына рұқсат беру туралы шешім шығарды. Бұл шешім 2001 жылы АҚШ-тың апелляциялық сотына шағымданғаннан кейін өзгертілді. 2007 жылы FDA екі диеталық қосымша компаниясына ескерту хаттарын жіберді. Біреуі RYR өнімінде монаколин бар екенін мәлімдеді, ал екіншісі жоқ, бірақ FDA екі өнімнің құрамында да монаколин бар екенін атап өтті. Екі өнім де сатылымнан алынды. FDA баспасөз хабарламасында «тұтынушыларды қызыл ашытқы күріш өнімдерін сатып алудан немесе жеуден ескертеді, себебі олар денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін рұқсат етілмеген дәрілерді қамтуы мүмкін» делінген. «Денсаулыққа зиянды» деген түсінік, тұтынушылар монаколин бар қызыл ашытқы күріштің қауіптері рецепт бойынша тағайындалатын статин дәрілерімен бірдей екенін түсінбеуі мүмкін дегенді білдіреді. Олардың көпшілігі монаколиннің көлемі аз болғандықтан FDA реттеуінен қашып құтылады. Олардың таңбаларында және веб-сайттарында «дәстүрлі азиялық әдістермен ашытылған» немесе «тамақ дайындауда қолданылатынға ұқсас» деген жазбалар ғана бар. Бұл өнімдердің таңбаларында холестерин деңгейін төмендету туралы ешнәрсе көрсетілмейді. Егер өнімдерде ловастатин болмаса, оның бар екені туралы мәлімдеме жасалмаса және холестерин деңгейін төмендететіні туралы мәлімдеме жасалмаса, олар FDA-ның араласуына жатпайды. Екі зерттеу қызыл ашытқы күріштен жасалған диеталық қосымшалардың монаколин құрамында айтарлықтай айырмашылықтар бар екенін растайды, олардың кейбіреулерінде монаколиннің мөлшері өте аз.
Клиникалық дәлелдер
Клиникалық зерттеулерде әдетте қолданылатын мөлшері – күніне 1200–2400 мг қызыл ашытқы күріші, онда шамамен 10 мг жалпы монаколин бар, оның жартысы монаколин К. Мета-талдау плацебомен салыстырғанда ЛПНЖ холестериннің 1,02 ммоль/л (39,4 мг/дл) төмендегенін көрсетті. Хабарланған жағымсыз әсерлердің жиілігі 0%-дан 5%-қа дейін болды және бақылау тобынан ерекшеленбеді. Жаңа клиникалық зерттеулерді қамтитын екінші мета-талдау да жалпы холестерин мен ЛПНЖ холестериннің маңызды түрде төмендегенін хабарлады. Бірінші шолуда жүрек шабуылы мен жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітімнің көрсеткіштері рецепт бойынша тағайындалатын статин препараттарына қарағанда жақсырақ болды. 2008 жылғы шолу жапон халқында статиндердің жүректі қорғау әсері батыс халқына қажетті дозадан төмен дозада байқалатынын көрсетті және Шуэцзиканг өніміндегі монаколиннің төмен мөлшерінің Қытай халқында күтілгеннен де тиімдірек қорғау әсеріне ие болуы мүмкін деген болжам жасалды.
Қауіпсіздік
Қызыл ашытқы күріш өнімдерінің қауіпсіздігі анықталмаған. Кейбір қоспаларда цитрининнің жоғары деңгейі табылған, ол бауырға, бүйрекке және жасушалық ДНК-ға зиян келтіруі мүмкін. Бір шолудан: "Миопатиялар мен бауыр зақымдануының ықтимал қаупі RYR қауіпсіздігінің статиндерге ұқсас болуы мүмкін деген гипотезаны тудырады. Тәбеттік қоспаларды үнемі бақылау олардың тәуекел профилін анықтауға және реттеуші органдарды тиісті шаралар қабылдауға қолдау көрсетуге бағытталған болуы керек". Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігінің (EFSA) Тамаққа қосылатын заттар мен қоректік заттардың көздері жөніндегі тобы, қызыл ашытқы күріш дайындамаларында монаколин болған жағдайда, қауіпсіз деп есептелетін мөлшерді анықтай алмады деген қорытындыға келді. Бұл себебі, монаколин мөлшері күніне 3 мг болған өнімдерге байланысты ауыр жағымсыз әсерлер туралы жағдайлардың тіркелгені. Қызыл ашытқы күріш жүктілік кезінде немесе бала емізу кезінде қолдануға ұсынылмайды. 2024 жылдың наурыз айында Жапонияның Денсаулық сақтау министрлігі, мыңдаған адамның ауруы туралы хабарламалардан кейін, Кобаяши Фармацевтика компаниясы өндірген үш RYR диеталық қоспасын (Benikoji ColesteHelp, NaishiHelp Plus Cholesterol және Natto kinase Sarasara Tsubu) сатудан алып тастауға бұйрық берді. Күдікті партия 2023 жылы өндірілген. Кейбір сарапшылар өнімдерді бекітуді жеңілдету арқылы экономикалық өсуді ынталандыру мақсатында жүзеге асырылған салалық реттеуді жеңілдетуді кінәлайды. Басқа компаниялар өндірген мисо пастасы, печенье, тағамдық бояулар және сірке су сияқты Benikoji өнімдері де кері қайтарылды.