Кіріспе

Афина Акрополінің мәрмәр мүсіні – Парфенонның метопалары Афина Акрополінің Парфенон перистилінің бағаналарының үстінде орналасқан, Пентик мәрмәрінен жасалған 92 шаршы кесілген тақталардың сақталған жиынтығы. Егер оларды бірнеше суретші жасаған болса, онда шебер құрылысшы Фидий болғаны сөзсіз. Олар б.з.д. 447 немесе 446 жылдары қашалған, ең кешкісі б.з.д. 438 жыл, ал аяқталуының ықтимал мерзімі б.з.д. 442 жыл. Олардың көпшілігі қатты зақымдалған. Әдетте, әр метопада екі кейіпкер бейнеленген, олар қимыл немесе тыныштап тұрған күйде болады. Бұл метопалардың түсіндірмелері тек болжамдар, кейде мүлдем көрінбейтін фигуралардың қарапайым силуэттерінен басталып, оларды басқа замандас бейнелерімен (көбінесе вазалармен) салыстыру арқылы жасалады. Ғимараттың әр жағында бір тақырып бар, ол әр жолы күресті көрсетеді: батыста – амазономахия, солтүстікте – Трояның құлауы, шығыста – гигантомахия, ал оңтүстікте – кентаврлар мен лапиттердің шайқасы. Метопалардың тақырыбы тек соғысқа байланысты, Парфенондағы Афина Парфенос хризелефантин мүсінінің әшекейлеуі сияқты. Бұл тәртіп пен хаос, адам мен жануар (кейде адамдағы жануарлық ерекшеліктер), өркениет пен варварлық арасындағы қарама-қайшылықты бейнелеуге ұқсайды. Бұл жалпы тақырып мидия соғыстарының метафорасы болып саналады, демек Афина қаласының жеңісін көрсетеді. Метопалардың көпшілігі христиандар Парфенон шіркеуге айналдырған кезде, біздің заманымыздың алтыншы немесе жетінші ғасырында жүйелі түрде жойылды. 1687 жылдың қыркүйегінде Венециялықтар Афинаны қоршаған кезде Османдықтар ғимаратқа орнатқан оқ-дәрі қоймасы жарылып, бұзушылықтар жалғасты. Оңтүстік метопалар ең жақсы сақталған. Олардың 15-і Лондондағы Британ мұражайында, ал біреуі Луврде сақталады. Басқа жақтардағы, қатты зақымдалған метопалар Афинадағы Акрополь мұражайында немесе әлі де ғимаратта орналасқан. Лондондағы метопалардың болашағы туралы Ұлыбритания мен Грекияның өкілдері арасындағы келіссөздер жалғасуда.

Парфенон

480 жылы парсылықтар Афины Акрополын, соның ішінде салынып жатқан "Парфенонға дейінгі" ғимаратты тонады. Саламис және Платея шайқастарындағы жеңістерінен кейін афиналықтар қираған ғибадатханаларды қалпына келтірмей, оларды парсылардың "варварлығының" естелігі ретінде өз күйінде қалдыруға ант берді. Афинаның күші кейіннен, негізінен Делос лигасында, оны барынша гегемониялық түрде бақылап, біртіндеп өсті. Соңында, б.з.д. 454 жылы лиганың қазынасы Делостан Афинаға көшірілді. Осы қазынаға қаржыландырылған кең ауқымды құрылыс бағдарламасы іске қосылды, оның ішінде Парфенон да болды. Бұл жаңа ғимарат ғибадатхана емес, Афина Парфеносқа арналған алып хризелефантин мүсінін орналастыруға арналған қазыналық қойма болуы тиіс еді. Парфенон б.з.д. 447 және 438 жылдар аралығында салынды. "Парфенонға дейінгі" (көпшілікке беймәлім) гексастиль болып салынған. Оның одан әлдеқайда ірі мұрагері октастиль (алдыңғы жағында сегіз, перистильдің екі жағында он жеті бағана) болды және ені 30,88 метр, ұзындығы 69,50 метрді құрады. Секос (перистильмен қоршалған жабық бөлік) өзінің ені 19 метрді құрады. Осылайша екі үлкен бөлме пайда болды: біреуі шығысқа қарай, он екі метрлік мүсінді орналастыру үшін; екіншісі батысқа қарай, Делос лигасының қазынасын сақтау үшін. Құрылысқа Иктинос, Калликрат және Фидий жауапты болды. Декорация жобасы пішіні жағынан дәстүрлі (фронтондар мен метопалар) болғанымен, ауқымы жағынан беспрецедентті болды. Фронтондар бұрынғыдан гөрі үлкен және күрделі болды. Метопалардың саны (92), барлығы өрнектелген, бұрын-соңды болмаған және қайталанбаған. Соңында, ғибадатхана дорлық тәртіпте болғанымен, секостың айналасындағы әшекей (әдетте метопалар мен триглифтерден тұрады) иондық тәртіптегі фризбен ауыстырылды.

Жалпы құрылым

Доралық мәрмәрден салынған ғимараттарда метопалар триглифтермен кезектесіп, архитравтың үстіндегі антаблементті безендірді. Бұл ағаш қабырғалардың шатырды тіреген естелігі еді. Триглифтердің арасындағы кеңістік, бастапқыда қарапайым, әдеміленбеген тас болды, бірақ тез арада ою-өрнек салу үшін қолданыла бастады. Парфенон тоқсан екі түрлі-түсті метопадан тұрды: шығыс және батыс қасбеттерінде он төрттен, ал солтүстік және оңтүстік жақтарында отыз екіден. Оларды анықтау үшін ғалымдар әдетте рим цифрларымен солдан оңға қарай нөмірлейді. Олар дерлік шаршы формалы Пентелик мәрмәр тақталарына қашалған: биіктігі 1,20 метр, ені өзгеріп тұрады, бірақ орташа есеппен 1,25 метрді құрайды. Бастапқыда мәрмәр блогының қалыңдығы 35 сантиметр болды: мүсіндер жоғары рельефте, тіпті дөңгелек бөлігінің шетінде өте жоғары рельефте жасалған, шамамен 25 сантиметрге қарай көтерілген. Метопалардың биіктігі он екі метрге жетеді және әрқайсысында орташа есеппен екі бейне болды. Парфенонның құрылысына дейін де, кейін де ешбір ежелгі грек ғимараты осынша көп метопамен әшекейленбеген. Парфенонға дейінгі Зевс храмында тек ішкі галереясының метопалары ғана қашалған; Гефест храмында, оның замандасы, тек шығыс қасбетінің метопалары және солтүстік және оңтүстік жақтарындағы соңғы төрт метопасы (шығысқа қарай) қашалған.

Тақырыптар мен түсіндірмелер

Метопалардың нақты интерпретациясын бере алатын ежелгі сипаттамалар жоқ. Парфенонның қашалған әшекейлеуі туралы алғашқы әдеби айтуды біздің заманымыздың екінші ғасырында Паузаний жазған; алайда, ол тек фронтондарды ғана сипаттайды. Дегенмен, заманауи аттикалық керамиканың тақырыптарымен салыстыру мүмкін интерпретацияларды ұсына алады. Тоқсан екі метопаның жалпы тақырыбы таза соғысқа байланысты, Афинаның хризелефантин мүсіні сияқты, бірақ фронтон мен фризден өзгеше. Бұл тәртіп пен хаос, адам мен жануар (кейде адамдағы әртүрлі жануарлық бейімділіктер), өркениет пен варварлық, тіпті Батыс пен Шығыс арасындағы қарама-қайшылық сияқты. Бұл тұтас түрде парсы соғысының метафорасы ретінде қарастырылады. Некеге қатысты жасырын тақырып болуы мүмкін, және оның бұзылуы хаосқа алып келеді. Содан бері, Парфенонның басқа жерлеріндегідей, азаматтар мен азаматтардың қыздары арасындағы неке оның негізі болған азаматтық құндылықтарды мақтан ету керек еді. Шығыс, солтүстік және батыс жақтарындағы метопалар негізінен VI немесе VII ғасырларда христиандардың жүйелі түрде жойғанынан зардап шекті: сондықтан олардың нені бейнелегенін нақты білу қиын. Шығыс жағында, ең маңызды діни жағында, метопалардың тақырыбы гигантомахия болған. Зевс пен Гера (немесе Афина) орталық метопаларда бейнеленген, ал шайқастар олардың айналасында симметриялық түрде ұйымдастырылған. Батыс жағында гректер шығыс киімдерін киген қарсыластармен шайқасқан. Ең көп таралған интерпретация амазономахия, алайда метопалар соншалықты зақымдалғандықтан гректердің қарсыластарының еркек пе әйел екенін анықтау қиын. Егер олар ер адамдар болса, онда олар парсылар болуы мүмкін; алайда, парсылардың атқа отырған бейнелері аз. 1687 жылы Франческо Морозинидің венециялықтары Афинаны қоршау кезінде солтүстік жақтағы метопалар Парфенон ішіндегі ұнтақ қоймасының жарылысынан қатты зақымдалды. Дегенмен, идентификациялар ұсынылды: метопалардың бірі Менелай мен оның көршісі Геленаны бейнелейді, екіншісі Эней мен Анхисті. Сондықтан бұл жақтағы жалпы тақырып Трояның құлауы болуы мүмкін. Соңында, оңтүстік метопалар христиандық иконоборшылықтан зақымданбады, бірақ 1687 жылғы жарылыстан зардап шекті. Парфенонның екі шетінде орналасқан соңғы қалғандары кентаврлар мен лапиттердің шайқасын бейнелейді, бірақ Жак Карреге тиесілі суреттер арқылы ғана белгілі орталық метопалар интерпретацияда дау тудырады. Кейбір археологтар бұл таза афиналық шайқас, адамдар мен кентаврлар арасында болуы мүмкін деп санайды.

Мүсін және сурет

Парфенонның метопалары бірнеше кезеңде қашалған. Суретші кейіпкерлердің контурларын салудан бастады; содан кейін ол мәрмәрді сызбаның сыртынан, метопаның "төменгі" бөлігіне дейін алып тастады; кейін фигураны төменнен бөліп, кейіпкерлерді жетілдірді. Мүмкін, әрқайсысы осы кезеңдердің біріне маманданған бірнеше мүсінші бірлесіп жұмыс істеген болуы мүмкін. Мүсіншілік жұмысы қабырғалардың үстіне метопалар орнатылар алдында жерде жасалуы керек еді. Мүсіншілер, әрине көп, б.з.б. 447 немесе 446 жылдан бастап жұмыс істей бастады және 438 жылға дейін, шатыр жұмысы басталған кезде аяқтады; б.з.б. 442 жыл немесе одан кейін аяқталған болуы мүмкін. Сонымен қатар, егер ою-өрнекпен әшекейлеу аяқталса, бояу немесе металл әшекейлерді кейінірек қосу да мүмкін еді. Кейбір суретшілер бірнеше метопамен жұмыс істеген болуы мүмкін. Мысалы, шығыс VI метопасындағы Посейдонның позы II оңтүстік метопасындағы Лапитпен бірдей, ал құлай жатқан алып VIII оңтүстік метопасындағы Лапитке өте жақын, бұл олардың бір суретшінің қолынан шыққандығын көрсетеді; бірақ бұл тек шабыт пен еліктеу болуы да мүмкін. Ешбір мүсіншінің аты сақталмаған. Дегенмен, метопалардың сапасы мен стиліндегі айырмашылықтар оларды бірнеше суретші жасаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Олардың кейбіреулері "ескі" көрінеді, бұл олардың ескі немесе консервативті суретшілерге тиесілі екенін көрсетеді; бірақ олар бірінші болып жасалған болуы да мүмкін. Сапасы басқаларынан төмен болғандары, сондай-ақ, нысанның үлкендігіне байланысты барлық қолдағы мүсіншілерді жұмысқа алу қажет болды деген болжамды тудырады. Соңғы гипотеза барлық басқаларын біріктіреді: құрылыстың басында көптеген суретшілер шақырылды; бірақ жұмыс барысында, қабілетсіздер біртіндеп іріктеліп алынды, осылайша төмен сапалы алғашқы метопалар жасалды. Бірнеше оңтүстік метопалардың сапасы олардың соңғы жасалғандарынан екенін көрсетеді; кейбір жағдайларда Мирон, Алкамен немесе тіпті Фидийдің есімдері айтылды. Роберт Спенсер Станиер 1953 жылы метопаларды жасаудың жалпы құны 10 талантқа бағаланғанын ұсынды. Парфенонның метопалары, декорацияның қалған бөлігі сияқты, көп түсті болды. Артқы жағы қызыл, ал триглифтері орташа немесе қою көк түсті болды. Метопаның үстіндегі карниз де боялған. Кейіпкерлер боялған, көздері, шаштары, еріндері, зергерлік бұйымдары және киімдері көтерілген. Еркектердің терісі әйелдерге қарағанда қараңғырақ болды. Кейбір метопаларда пейзаж элементтері де болды, бәлкім, олар да боялған. Әшекейлеме бронзадан немесе алтыннан жасалған элементтермен (қару-жарақ, дөңгелектер немесе жекелеу) аяқталды, бұл көптеген бекіту тесіктерінен көрінеді: оңтүстік метопаларда 120-дан астам, ең жақсы сақталғандарында. Бұл әшекейлік элементтер кейіпкерлерді жылдам анықтауға да көмектесетін болды. Метопалардың сюжеттері мен Парфенон ішіндегі Афинаның хризелефантин мүсіні арасында тығыз байланыс бар. Бұл Фидий нысанның бас мердігері болғанын көрсетеді.

Тарих және сақтау

Парфенон антикалық дәуірдің соңында белгісіз күні күйіп, шатыры қирады. Күшті қызу көптеген мраморлық элементтерді, соның ішінде антаблементтерді және нәтижесінде метопаларды жарылды. Ауқымды қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді: шатыр жаңадан жасалды, бірақ тек ішкі бөлігін қамтыды; сондықтан метопалар ауа райының (алдыңғы және артқы жақтары) әсеріне көбірек ұшырады. 380 жылы Фессалоника жарлығына дейін Парфенон өзінің "язық" діни мәртебесін сақтап келді. Ол кезде ғимараттың біраз уақыт бойы тасталып қалған болуы мүмкін. VI-VII ғасырлар аралығында ғимарат шіркеуге айналдырылды. Осыған дейін 92 метопаның барлығы дерлік сақталған. Кейін шығыс, батыс және солтүстік жақтарындағы метопалар ежелгі құдайларды жоюға тырысқан христиандар тарапынан жүйелі түрде зақымдалды. Тек бір солтүстік метопа, екі әйел бейнесімен, сақталды, мүмкін, оны Жариялау ретінде түсіндіргендіктен (оң жақта отырған бейне – Мәриям, ал сол жақта тұрған бейне – Гавриил періштесі деп есептелген). Оңтүстік метопалар зақымданудан құтылды, мүмкін Парфенонның бұл жағы Акропольдің шетіне тым жақын болғандықтан; немесе Физиолог өзінің таңбалық жануарлар жинағына кентаврларды енгізгендіктен. Алайда, ғимарат 15 ғасырда Парфенон шіркеуі мешітке айналдырылғанда және одан кейінгі екі ғасырда ешқандай зақым көрмеді. 1674 жылы маркиз де Нуантельдің (Портадағы француз елшісінің) қызметіндегі суретші, мүмкін Жак Карре, қалған метопалардың көп бөлігін суреттеді, алайда олар тек оңтүстік жағында ғана сақталған. Метопалардың көп бөлігі 1687 жылдың 26 қыркүйегінде Франческо Морозини басқаратын венециялықтардың Афинаны қоршауы кезінде Парфенонның оқ-дәрі қоймасы жарылғанда қирады. 1688 жылы венециялықтар кеткеннен кейін және османдықтар оралғаннан кейін ғимарат қайтадан мешітке айналды. Ұсақ-құсақ мрамор сынықтары, соның ішінде метопалардың бөліктері, әкке айналдырылды немесе Акрополь қабырғасындағыдай, құрылыс материалы ретінде қайта пайдаланылды. 18 ғасырда батыстан келген саяхатшылар ескерткіш ретінде мүсіндердің бөліктерін алып кетті.

Батыс метопалары

Батыс қасбеттің 3-12 метопалары техникалық себептермен әлі орнында, ал 1, 2, 13 және 14 метопалары 2012 жылы ластану алаңдауларына байланысты алынып, Акрополь мұражайында қойылған. Сондай-ақ, 3-12 метопаларының қалыптары да көрсетілген. Дегенмен, түпнұсқалар көп зақымдалған, негізінен 6 ғасырда христиандардың қиратуынан, сондықтан олардың нені бейнелейтінін анықтау қиын. Осылайша, Батыс VI метопасы соншалықты зақымдалған, ештеңе де аңғаруға болмайды, ал Акрополь мұражайында ешқандай қалып жоқ. Дилетанттар қоғамы Ричард Чандлер мен Николас Реветтің екінші археологиялық экспедициясына сүйемелдеу үшін тағайындаған суретші Уильям Парс 1765-1766 жылдары I, III, IV, V, VIII-XI және XIV батыс метопаларын салған. Оның суреттері олардың ғасырдың екінші жартысында қазіргі күйіне өте жақын болғанын көрсетеді. Акропольге келгендер бұл метопаларды бірінші болып көреді: сондықтан олардың тақырыбын таңдау маңызды болды. Ең көп таралған түсінік бойынша, бұл амазономахия, гректер мен жауынгер әйелдер арасындағы шайқастың афиналық эпизоды. Бұл Тесей мен амазонка патшайымы Антиопаға (кейде Гипполит деп аталады) қатысты, ол әртүрлі мәліметтерге сәйкес, ұрланған немесе афиналық батырға ерікті түрде ерген болуы мүмкін. Амазонкалар Босфордан өтіп, Аттиканы басып алып, өздерінің билеушісін қайтарып алуға тырысқан. Тесей басқарған афиналық әскер шығыстан келген басқынды жеңіп шығарған. Алайда, мүсіннің нашар жағдайына байланысты бұл тақырып даулы болып қала береді. Тағы бір гипотеза бойынша, бұл парсыларға қарсы күрес болуы мүмкін. Бұл пікір гректердің қарсыластарының киімдеріне қатысты. Амазонкалар көбінесе иықтары ашық қысқа хитон киіп бейнеленеді. Бірақ мұнда кейбіреулері шапан, аяқкиім және қалқан киеді. Ал гректердің қарсыластары парсылар бейнесіндегі шалбар кимейді. Гректер бұл арада жалаңаш (екісінде хламис бар, көбісі құлаған), қылыштары мен қалқандары 80,26-ға тең. Афина азаматы немесе шетелдік келуші үшін қандай гипотеза қабылданбасын, батыс жағдайының түсінігі парсы соғысы кезінде парсы әскерінің Аттикаға басып кіруінің сәтсіздігі болды. Амазономахияны бейнелейтін екі фреска сол кезде Афинада болған: біреуі Тесейдің героонында (әлі табылмайды), ал екіншісі Миконға тиесілі Поикиле стенасында, ол ат үстіндегі амазонкаларды салған. Бұл фрескалар суретшілерге Парфенон метопалары үшін, сондай-ақ хризелефантин мүсінінің қалқаны үшін шабыт берген. Әр метопа грек пен амазонка арасындағы дуэльді бейнелейді, олардың орталық тұлғасы Тесей. Амазонкалар кезекпен ат үстінде (Батыс I, III, V, VII(?), IX, XI, XIII) жеңімпаз, ал жаяу (Батыс II, IV, VI(?), VIII, X, XII, XIV) жеңілген күйде бейнеленген. Алайда, бұл кезектестіктен үш ерекшелік бар. Батыс I метопасында тек атта отырған амазонка бар; Батыс II метопасында жаяу амазонка жеңіске жеткен сияқты, грек емес; Батыс VIII метопасында амазонка ат үстінде, бірақ ол жеңілген сияқты. Батыс метопасындағы амазонка қарсыласыз, ат үстінде. Бұл күшейткіштердің немесе артқы қатардың келуін білдіруі мүмкін. Оның найзасы болған болуы мүмкін, онда оның ықтимал құрбаны жоғалып кеткен. Маргарет Бибер бұл Гипполиттің өзі гректермен соғысуға келген болуы мүмкін деп болжайды. Америка археологының айтуынша, Тесей Батыс XIV-те болады. Батыс II метопасынан сол жақтағы грек жауынгерінің өте зақымдалған жамбасы мен денесі ғана қалған. Оның сол қолында дөңгелек қалқан бар. Оның қарсыласы қысқа хитон киген. Сол аяқ пен дененің жоғарғы бөлігі қалды. Ол гректі өлтіруге дайындалып, оның басына қылышын көтеріп тұрған болуы мүмкін. III, V, IX және XIII батыс метопаларының композициясы ұқсас, Батыс V сәл зақымдалған, Батыс XIII ең жақсы сақталған. Оңға бұрылған амазонка ат үстінде. Оның аты жерге жылаңаш жатқан гректі таптап тастайды. Ол құрбанның денесіне найзасын тығуы мүмкін. Ол қысқа хитон киген, оның шеті Батыс III-те көрінеді. Жеңілген грек III, V және IX батыста сол қолға, ал XIII батыста оң қолға сүйенеді. Батыс XIII метопасы жүнді сатирлердің суретшісіне тиесілі және Нью-Йоркте сақталған волюта кратерінің артқы жағын еске түсіреді. Афиналықтың құлаған бейнесі б.з.д. IV ғасырға жататын мүсін негізінде де кездеседі. Екі жағдайда да, ваза мен мүсін негізінде, афиналық қалқан ұстайды: ол Батыс XIII метопасында мармардан немесе қоладан жасалған болуы мүмкін. Батыс IV метопасының сол жағындағы грек амазонканы шашынан ұстап, соққы берген болуы мүмкін, бұл Тиранницидтер тобындағы Гармодийдің қимылына ұқсайды. Гректің оң аяғы ғана қалды, ал екінші аяғы мен сол қолы метопаның төменгі жағында көрінеді. Амазонканың жамбасы мен кеудесі оңға иілген күйде қалған. Батыс VI және VII метопалары толығымен қираған. Ең көп дегенде, Батыс VII-де шаш жотасын аңғаруға болады. Батыс VIII метопасы да жақсы оқылмайды; қалған бөлігі Прашникер салған, мысалы, сол жақта шабысып жүрген аттың үстіндегі амазонка; ол қысқа хитон және артында аққан плащ киеді. Ол қарсыласын найзамен тесіп өтуге тырысады. Оның оң жағында грек оған қарай жылжуда. Сол қолында ол амазонканың шабуылынан қорғануға көмектесетін дөңгелек қалқан ұстап тұр. Басының үстінде оң қолында оның қарсыласын соққыға дайындалып тұрған қаруы (найза?) бар. Бұл метопа орталыққа жақын және амазонка ат үстінде / амазонка жаяу жүрген кезектестігіне сәйкес келмейді, бұл Тесей мен амазонка патшайымының (жаңа) арасындағы дуэль екенін білдіреді. Батыс X метопасы нашар зақымдалған. Сол жақтағы силуэтті көруге болады; ол оң тізесін жерге тигізген. Ол сол қолында ұстаған қалқанын көтеріп, өзін қорғауға тырысады. Бұл қалқанның пішіні пельтаға ұқсайды. Бұл жеңілген грекпен жеңілген амазонка болуы мүмкін. Ол толығымен жоғалып кеткен. Батыс XI метопасындағы амазонканың аты (оңнан солға) эквивалентті метопалардан (Батыс III, V, IX және XIII) кері бағытта жүреді. Ол өлген грек жауынгерінің үстінен секіріп өтеді (ал Батыс III, V, IX және XIII-те афиналық толықтырылатын болады). Миннің жабыны оның артында желбірейді. Батыс XII метопасында грек оның дөңгелек қалқанының іздерімен анықталады, метопаның сол жағында. Тек бір силуэт қалды. Оң жақтағы амазонка толығымен жоғалып кетті; ол жаяу жүргенін болжау ғана мүмкін. Батыс XIV метопасында сол жақтағы афиналық пен оң жақтағы амазонка арасындағы шайқас аяқталған сияқты. Гректен қалған жамбасы мен денесінен дөңгелек қалқанның іздері және басының артында корринфтік шлем киген болуы мүмкін екенін көрсететін мармар сынығы қалды (ол басқа жерде жалаңаш болса да). Ол кейде Тесей деп танылады. Амазонка иығынан ұсталғандықтан тізелеген болуы мүмкін. Ол өлімге әкелетін соққыдан құтылуға тырысады. Ол оң қолын қарсыласының қарнына тіреп тұр (тілеудің белгісі ме?). Сол қолы гректің сол шынтағын ұстап тұр. Метопаның төменгі оң жағында оның қысқа хитонының алдыңғы бөлігі жақсы сақталған. Оның иығының үстіндегі сынық оның фригийлік шлем немесе бас киім кигенін көрсетеді. Бұл метопа бүкіл...

Солтүстік метопалар

Отыз екі солтүстік метопаның он үшi 1687 жылғы жарылыстан аман қалды, бірақ христиандардың қиратуынан қатты зақымдалған. Ал қалған он тоғызы жоғалып кетті, бірақ табылған сынықтар олардың суреті туралы болжам жасауға мүмкіндік береді. Алтысы әлі де ғимаратта сақталған. Олардың сақталу деңгейіне байланысты, олардың тақырыбын анықтау ұзақ уақыт бойы қиын болды. XIX ғасырдың екінші жартысында Адольф Микаэлис Солтүстік XXIV метопасының оң жағындағы жауынгердің Солтүстік XXV метопасында бейнеленген Еленаны қуатын Менелай болуы мүмкін деген пікірді келтірді. Соңғысында, оң жақтағы Еленадан басқа, сол жақтағы суретті Афродита деп, ал оның айналасында ұшып бара жатқан Эрос пен оң жақтағы Афина мүсінімен шеңберленген екі әйел суретін көрсетті. Ол бұл түсіндірмесін б.з.д. VII ғасырға жататын екі мәтінге негіздеді: Милеттік Арктиностың «Трояның тонау оқиғасы» және Пирралық Лешестің «Кіші Илиадасы». Микаэлис бұл гипотезасы арқылы солтүстік жағындағы метопалардың тақырыбы Трояның басып алынуы болуы мүмкін екенін айтты, тіпті бұл тақырып Афина Парфенон мүсінінде көрсетілмесе де. Дегенмен, Трояның құлауы батыс жағындағы метопалардағы амазономахияның логикалық жалғасы болуы мүмкін. Акропольге келген келуші Парфенонның солтүстік жағымен, ең айқын және оңай жолмен (басқа жердегі Панафинея жолымен) жүреді. Осылайша, екі шайқас символдық тұрғыдан байланысты болады, мифологиялық естелік бойынша амазонкалар Троя лагерін таңдаған. Сонымен қатар, түнгі оқиғаны солтүстік қасбетке орналастыру шешімі, осы метопаларға сирек тиетін күн сәулесімен ойнау мақсатын көздеді, осылайша символдық қараңғылық тудырды. Трояның құлауы Полигноттың екі фрескасының тақырыбы болды, олар метопалардың мүсіншілеріне шабыт көзі болуы мүмкін: біреуі Стоа Поикиледе, екіншісі Дельфидегі Книдиандардың Лешесінде сақталған. Соңғысында Паузаний атап өткен 64 кейіпкердің саны, әр метопада екі суреттен тұратын 32 метопамен сәйкес келеді. Көптеген сипаттамалар мен сәйкестендірулер нақты емес. Барлық сарапшылар Менелайды (XXIV-тен солтүстікке қарай), Хеленаны (XXV-тен солтүстікке қарай) және Селенаны (XXIX-тен солтүстікке қарай) бірдей деп қабылдаса да, басқа метопаларға қатысты пікірлер әртүрлі және олардың барлығы қызу пікірталыс тудырады. Бірінші даулы мәселе – Солтүстік II метопасындағы кеме. Барлығы бұл кеме екеніне келіссе де, бір сұрақ шешілмеген: ол жағалаудан шығып келе ме, әлде тоқталып тұр ма? Шындығында, бәрі осы метопалардың «оқу бағытына» байланысты. Егер оларды солдан оңға қарай, шығыстан батысқа қарай (солтүстіктен солтүстікке қарай, XXXII) оқыса, онда олар гректердің келуі мен Трояның басып алынуы туралы айтады. Егер оларды Акропольге келген келушілер Пропилеядан батыстан шығысқа қарай (Солтүстік XXXII-ден Солтүстік I-ге дейін) Парфенон бойымен оқыса, онда олар Трояның құлауы мен гректердің кетуі туралы айтады. Сол сияқты, түсіндірмелер II солтүстік гипотезасында баяндалған оқиғаға қатысты да келіспейді, яғни гректердің Трояға келуі. Солтүстік I, II, III және А метопалары гректердің түнгі келуін, Филоктеттің келуін немесе Мирмидонның келуін (Илиадаға сәйкес, 19, 349-424) бейнелейтін болуы мүмкін. Солтүстік XXX-тен XXXII-ге дейінгі метопалар Ида тауында Трояның құлауы туралы құдайлардың соңғы кеңесін немесе Трояның басып алынуына куәгер ретінде құдайларды бейнелейтін болуы мүмкін, сондай-ақ Олимптегі Зевс пен Тетистің кездесуін немесе тіпті Пандораның тууы туралы (Гесиодтың «Теогониясында», 570-584 және «Жұмыс және күндерде», 54-82). Солтүстік I метопасы сол жағында қатты зақымдалған адам фигурасын бейнелейді: пеплостың төменгі бөлігі ғана қалған, аяқтары жоқ, ал денесі қатты зақымдалған. Арбаның тізесінен көрінеді. Оң жақта бассыз жылқының денесі анық көрінеді. Оның екі сол аяғы әлі де метопаның төменгі жағында сақталған. Бұл XIV шығыс метопасына, онда тағы бір соғыс күймесі және шығыс фронтонның соңында Селенаның соғыс күймесі бар. Солтүстік I метопасындағы арбаға мініп отырған құдайдың кім екеніне қатысты әртүрлі пікірлер бар. Ахаиялықтардың Трояға келуін жақтаушылар оны көбінесе Никс, сондай-ақ Эос, кейде Селена немесе Афина деп санайды. Гректерден кетуді жақтаушылардың барлығы оны Хелиос, оның көлеңкесі Хемера деп санайды. II солтүстік метопасында екі кейіпкердің аяқ іздерінен және олардың денесін көрсететін мәрмәр сынықтарынан басқа ештеңе көрінбейді. Екі фигураның арасында диагональ бойынша қас пен рульді елестетуге болады. Түсіндірмелер әртүрлі: гректердің Трояға келуі, ахеялықтардың қате басталғаннан кейін қайтып келуі және олардың Тенедос артына жасырынуы, Мирмидонның келуі, гректердің кетуі. Солтүстік III метопасы да осыған ұқсас жағдайда. Екі фигураның силуетін көруге болады: сол жақтағы хитон киген кейіпкердің кеудесі мен қолының іздері; оң жақтағы, жалаңаш кейіпкердің кеудесі мен дөңгелек қалқаны. Барлығы олардың сарбаз екеніне келіссе де, сәйкестендірулер әртүрлі: Филоктет пен гоплит; Филоктет пен Неоптолем; Филоктет, екінші кейіпкердің кім екені белгісіз; Ахилл немесе Неоптолем, екінші кейіпкердің кім екені белгісіз; қарулану; Долонның ахеялық лагеріне басып кіруі туралы әңгіме болса, Улисс пен Диомед. Келесі метопалардан, әртүрлі дәрежедегі сынықтар ғана қалды, ең үлкендері «квази» метопаны білдіретін әріптермен белгіленген. Осылайша, «А» әрпімен белгіленген метопа (потенциалды түрде Солтүстік V) алдыңғы жағында тек денесі мен жоғарғы сандары қалған адам фигурасымен бірге тік тұрған жылқыны бейнелейді. Сондықтан, оны оңтүстік метопасымен, кентаврлар циклына жататын метопамен шатастырып алған. Эрнст Бергер 1984 жылғы үлкен симпозиумнан кейін Парфенон метопаларының синтезінде барлық осы метопаларға қатысты әртүрлі гипотезаларды, сынықтардың көптеген түсіндірмелерінен жинақтады. Троян жылқысының эпизоды метопадағы орынның жетіспеуіне байланысты бейнелене алмады. Солтүстік IV-тен Солтүстік VIII-ге дейінгі метопалар үшін: Лаокоон мен Палладиумның қашуы немесе гректердің кетуі алдында құрбан шалу және кеңес беру. Солтүстік IX-тен Солтүстік XII-ге дейін: Ахиллдің қабірінің маңында, Солтүстік IX-да Троя немесе басқа жерде; Солтүстік X-та Поликсена мен Акамас немесе Талтибий; Солтүстік XI-де Брисей мен Агамемнон немесе Феникс; Солтүстік XII-де Филоктет пен оның өлтірген троялық батыры (әңгіме нұсқаларына сәйкес, Адмет немесе Диопейт). Солтүстік XIII-тен Солтүстік XVI-ға дейінгі метопалар Афина мүсінінің маңында өрбуі мүмкін: Солтүстік XIII-те Кореба мен Диомед; Солтүстік XIV-те Аякс құрбандығы (Кассандра мен Аякс); Солтүстік XV-те троялық әйелдер; Солтүстік XVI-да Гекуба. Солтүстік XVII-ден Солтүстік XX-ға дейінгі метопалар Зевс алтарының маңында өрбуі мүмкін: Солтүстік XVII-де Приамның өлімі; Солтүстік XVIII-де Астианакс пен Неоптолем; Солтүстік XIX-да Андромаха мен Политас; Солтүстік XX-да Агенор мен Ликомед немесе Элефенор. Келесі метопалардың жалпы тақырыбы құдай Афродита болды: Солтүстік XXI-де Дейфоба мен Теукрос; Солтүстік XXII-де Климена (Еленаның қыздарының бірі) мен Менесфей немесе Акамас; Солтүстік XXIII (немесе «D» әрпімен белгіленген метопа) Этраны босату, Этра мен Демофон және Солтүстік XXIV және XXV-тегі 114 Менелай мен Еленаның «қайта қосылуы». Солтүстік XXIII метопасы көбінесе «D» әрпімен белгіленген метопамен сәйкес келеді. Екі фигура бір-біріне қарайды. Сол жақта зақымдалған кеудесі, жамбасы және жоғарғы сандары бар ер адамның силуэті көрінеді. Ол жалаңаш, метопаның төменгі жағында оюлы плащы бар. Ол оң қолында найза ұстаған болуы мүмкін. Сол қолы оң жақтағы әйел фигурасының оң қолына созылған, ол пеплос киген және көбінесе Этра, оның анасы деп саналған.

Шығыс метопалар

Бұл бейнелер христиандар тарапынан дерлік толығымен жойылғандықтан, олардың нені бейнелейтінін білу қиын. Алайда, он тоғызыншы ғасырда Адольф Михаэлис шығыс II-дегі кейіпкер Дионис болуы мүмкін деп болжады (оны пантера мен жыланның сүйемелдеуі арқасында анықталды), ол қашып бара жатқан алыпқа шабуыл жасап жатыр. Михаэлис содан кейін бұл қасбеттегі метопалар Гигантомахияны бейнелей алады деген гипотезаны жасады. Сондықтан басқа фигураларды анықтау мүмкін болды, тіпті кейбіреулері әлі де талқыланып жатыр. Жұмыс гигантомахияның басқа бейнелерімен салыстыру арқылы жасалды: б.з.д. V ғасырдағы афиналық вазалар, Сифниан қазынасы немесе Пергам алтары. Б.з.д. V ғасырдың ортасына дейін олар гоплиттер ретінде бейнеленген. Мұнда және Пергамдағыдай кейінгі бейнелерде олар жалаңаш немесе жай ғана жануар терісіне киінген. Шығыс V, VII, X және XIV метопаларындағы фигуралар алыпқа қарсы емес, көлікке отырған. Сондықтан оларды кейде құдайлар емес, құдайлардың көлігін жүргізуші ретінде қарастырады. Көлік қасбеттің ортасына қарай бұрылады. Шығыс метопалары орталық осьтің айналасында симметриялы түрде ұйымдастырылған, шығыс фризімен және шығыс фронтонымен сәйкес келеді; сонымен қатар, кейде Парфенонның осы екі басқа декоративтік элементтерінде қатар тұрған құдайлармен салыстыру арқылы сәйкестендірулер жасалады. Төрт орталық метопа (шығыс VI, VII, VIII және IX) екі көлікпен (шығыс V және X) және үш фигуралы екі метопамен (шығыс IV және XI) қоршалған. Бұл композиция шайқастың аяқталуын және олимпиадалықтардың жақын арада жеңіске жетуін көрсетеді; қақтығыстың орны енді Флегра жазығы емес, Олимптың беткейлері болады. +Құдайлардың анықталуыМетопСәйкес анықтамаСәйкес анықтамаСәйкес анықтамаСәйкес анықтамаШығыс I?Гермес немесе АресГермесГермесГермесГермесГермесШығыс IIДионисДионисДионисДионисДионисДионисДионисДионисШығыс IIIАресПосейдонАресАресАресАресГефестАресШығыс IVГера, Деметра немесе АртемидаАфинаГераАфина және НикеАфина және НикеАфина және НикеАфина және НикеАфина және НикеШығыс VКөліктегі фигураАфинаның көлігін жүргізіп бара жатқан Нике, бұрынғы метопада көрсетілген. Ирис немесе Нике Зевстің көлігін жүргізіп бара жатқан, келесі метопада көрсетілген. АмфитритаАмфитритаДеметраАмфитритаАмфитритаШығыс VIPосейдонГераклЗевсПосейдонПосейдонЕркек құдайПосейдон және ПолиботПосейдонШығыс VII?Зевстің көлігін жүргізіп бара жатқан Ирис, келесі метопада көрсетілген. Аглавра Афинаның көлігін жүргізіп бара жатқан, келесі метопада көрсетілген. ГераГераГераГераГераШығыс VIII?ЗевсАфинаЗевсЗевсЗевсЗевсЗевсШығыс IXАполлонГераГераклАполлонГераклАполлонАполлонШығыс XАртемидаЛето келесі метопада Аполлонның көлігін жүргізуде. Иолаос (?) келесі метопада Гераклдың көлігімен алып барады. АфродитаАртемидаАфродитаАртемидаАртемидаШығыс XI?АполлонАполлонЭросГеракл және ЭросАполлон және ЭросАрес және ЭросГеракл және ЭросШығыс XIIDеметра немесе АртемидаАртемидаАртемидаАфродитаАртемидаАфродитаАфродитаШығыс XIII?АресПосейдонГефестГефестГефестГераклГефестШығыс XIV?НиксАмфитри Күн құдайы немесе теңіз құдайыГелиосПосейдонГелиосГелиос I шығыс метопасында екі еркек фигура бар. Сол жақтағысы хламиданы тасып жүр; оң қолымен ол едендегі екінші фигураны тізелерімен ұстап тұрғандай көрінеді. Сол қолымен ол өлімге әкеп соқтыратын соққы беруге дайын. Оның қылышы, бекіту тесігін ескеретін болсақ, қоладан жасалған зат болған. Оң жақтағы фигура жануардың терісін киген және оң қолын қарсыласының жамбасына тіреп, мүмкін, кешірім сұрап отыр. Осылайша Гермес Суэсула суретшісі салған Гигантомахия амфорасында бейнеленген, ол Луврде сақталады. Сонымен қатар, Парфенон фризінде, шығыс жағында, Гермес сол жақта толығымен орналасқан. Шығыс II метопасында Дионис құдайының фигурасы оңай анықталады. Алдыңғы жоспарда, шабуылдап тұрған сол жақтағы фигура мен қашып бара жатқан оң жақтағы фигураның арасында жануар секіріп тұр. Жануардың артқы аяқтары мысықтың аяқтары. Бекіту тесіктері қоладан жасалған жыланның болуын білдіруі мүмкін. Сонымен қатар, Парфенон фризінде, шығыс жағында, Дионис Герместен бірден оң жақта орналасқан. Соңында, ол шығыс фронтонының сол жағында да орналасқан. Өте зақымдалған шығыс III метопасында екі фигураның арасында дөңгелек қалқан көрінеді, олардың ізі қалған. Қалқан құдайы көбінесе Арес ретінде анықталады: ол фриздің шығыс жағындағы үшінші еркек құдайы және шығыс фронтонының сол жағында орналасқан. Шығыс IV-тегі кейіпкерлердің жалпы пішіні әлі де көрінеді. Онда үш фигура бар. Сол жақта, құлаған фигура әйел фигурасынан шабуылдан қорғану үшін қалқанын пайдаланады. Оның артында, оң жақта кішкентай қашқан фигура бар. Афина орталық фигура болып көрінеді; ол солға қарай жүреді, оның сол қолы қалқанмен қорғалған, эгидасы бар. Оң қолында ол алыпқа тигізетін найза (қосылған қоладан жасалған зат) ұстап тұр, ол қазірдің өзінде еденде қорғанып жатыр. Жоғарғы оң жақта, құдайды тәж кигізіп тұрған кішкентай Нике фигурасы бар. Суэсула суретшісі салған амфорада да осыған ұқсас композиция көрінеді. Никемен тәж кигізілген Афина құдайлардың жақын арада жеңіске жететінінің белгісі, сонымен қатар Афина қаласы мен оның азаматтарына құрмет көрсету және мақтау, бүкіл ғимараттағыдай. Шығыс V метопасында оңға бұрылған және екі жылқыға тартылған көлік көрінеді. Екі негізгі түсіндіру Деметра немесе Амфитрита. Кейінгісі жиі ұсынылады, өйткені Посейдон келесі 144 метопада пайда болады деп есептеледі. Шығыс VI метопасының маңызды элементі - ландшафт элементі де, Посейдонның алыпқа қарсы қолданған қаруы да болатын алып тас: бұл құдай мен Полибот арасындағы эпизод болған, онда Кос аралынан жыртылған тас жаңа Нисирос аралының пайда болуына себеп болды. Кейіпкерлердің контурларын жақсы көру қиын. Алып қалқанымен қорғанып тұрғанда, Посейдон Нисироспен оның басын қиып тастайды. Композиция Феррарада сақталған кратер фрагментіне ұқсас. және метопадан шабыттанған Пелей суретшісіне, сондай-ақ Метрополитен өнер музейіндегі төртінші ғасырдың аттикалық бейнесіне. Шығыс VII метопасы қайтадан екі қанатты жылқыға тартылған көлікті бейнелейді. Ең көп таралған түсіндіру Гера, өйткені Зевс келесі метопада анықталған. Сонымен қатар, құдайлар жұбы фриздің ортасында да, фронтонда да бірге бейнеленген. Шығыс VIII метопасы өте зақымдалған: сол жақта бюст көрінеді және жоғарғы оң жақ төртінші бөлігінде қалқан көрінеді. Бюсттің астында метопаның төменгі жағында хитонның төменгі бөлігі қазылған. Зевстің анықталуы шығыс қасбетінде метопаның орталық орнымен негізделген. Сонымен қатар, құдай фриздің де, фронтонның да ортасында орналасқан. Шығыс IX метопасында сол жақтағы фигура, әдетте, оң қолында таяқ немесе қоладан жасалған шам (бекіту тесігін ескеретін болсақ) ұстап тұрған алып болуы мүмкін. Оның оң қолы жануардың терісімен қорғалған. Оның қарсыласы оң тізесін ұйыршыққа енгізеді (?). Құдайдың оң қолының орны, ол қылыш ұстап тұрғандай, Тирандарды өлтірушілер тобындағы Гармодийдің орнына ұқсас. Аполлонның анықталуы қайтадан фризбен және фронтонмен байланысты, онда құдай оң жақта орналасқан. Шығыс X метопасы қайтадан екі жылқыға тартылған көлікті көрсетеді. Фризде Аполлонның көршілері Артемида мен Афродита, осы көліктің жүргізушісі үшін екі негізгі ұсыныс. Егер біреуі X ретінде анықталса, екіншісі ...