Кіріспе

Мексикалық фольклордағы жандар: Ацтектер оларды «Чанеке», «Чанеке» немесе «Охуикан Чанеке» деп атаған. Бұл кішкентай, әуешең жандар табиғаттың элементтік күштерімен байланысты және табиғатты қорғаушылар саналады. Мезоамерика мен Латын Америкасы фольклорында осыған ұқсас мифтік жандар кездеседі, испан тілінде көбінесе «duende» деп аталады. Юкатек майя фольклорында Юкатан түбегінің дәстүрінде осыған ұқсас элементтік жандар «алуксоб» деп аталады. Кейбір заманауи аңыздарда чанекелер қарт адамдардың немесе әйелдердің беттері бар балалар түрінде бейнеленеді, олар бірнеше күн бойы адамдарды жолдан тайдыруға қабілетті. Осы кезеңде құрбандар есте сақтау қабілетінің жоғалуын бастан кешіреді, бұл олардың әлем астына, атап айтқанда Миктланға немесе Чиконаумиктланға көшірілуіне байланысты деп есептеледі. Осы әлемге кіру жолы құрғаған капок ағашының ішінде орналасқан деп сендіріледі. Басқа жағдайларда, чанекелер басып кіргендерді қорқытып, олардың жанын денесінен шығарып жібереді. Жанды денемен қайта қосу үшін арнайы рәсім қажет, әйтпесе ауру және одан кейін өлімге ұшырау мүмкіндігі бар. Чанекелер ғасырлар бойы Мексикалық бұқаралық ақпарат құралдарында оң және теріс бейнеде көрсетілген. Мексикалық жазушы Артемио де Валле Ариспе, Испаниядағы және Индияның Бас мұрағатында дипломат қызметін атқарган кезінде Мексиканың отарлық тарихын зерттегеннен кейін, отарлық аңыздар туралы бірнеше кітап жазды, көбінесе чанекелерді христиандық шайтанмен байланысты жағымсыз тұлға ретінде бейнеледі. Валле Ариспенің 1500 жылдардың соңындағы «Un duende y un perro» ертегісінде Донна Луизаны мазалаған чанеке «шайтан» ретінде сипатталған, ол көкжиегін шығарып, үрей тудырады. Бұл күрделі әңгіме уақыт өте келе дамып, Мексиканың мәдени мұрасына қорғаныс, жамандық және табиғаттан тыс күштер элементтерін енгізді.

Өмірбаян

Мексикада шанектердің ұзақ тарихы бар, бірақ олар штаттар бойынша әртүрлі бейнеленеді. Олар Мезоамерика аңыздарында, сондай-ақ испан инквизициясының құжаттарында кездеседі. Ғалымдар шанектер мен дуенделердің бір мифологиялық жандар екені туралы пікір таласты. Бұл жандардың атаулары әлемде әртүрлі, бірақ олардың көптеген ортақ қасиеттері бар. "Дуэнде" атауы "үйге байланысты" деген мағынаны білдіретін ежелгі индоевропалық "дема" сөзінен шыққан. "Дема" сөзінің түбірі "үй" немесе "шаруашылық" дегенді білдіреді. Бұл атау олардың көбінесе адамдарды үйде мазалауға бейім екендігінен туындайды. Ауыл тұрғындары қорғаныс үшін шанектерге құрбандықтар шалатын. Олар шанектердің егіндерін қорғап, үйлеріне қарақшылардың немесе басқа зұлым күштердің кірмеуін қамтамасыз етеді деп үміттенген. Орманға сапар жасағанда киімді сыртқа бұрып кию – тағы бір қорғану тәсілі. Шанектер жас жігіттер мен қыздарды жыныстық қатынас үшін ұрлайтыны да мәлім. Тарихшы Хавьер Аяла Кальдерон 1676 жылға қарайтын мұрағатты тапты, онда жас жігіт дуэндемен болған жыныстық тәжірибесін баяндаған. Олар ересектерге әрқашан көрінбеуі мүмкін, бірақ балалар көбінесе оларды көре алады. Олар ән айтуды, айқайлауды және жылауды ұнатады. Педро Чолотио Темо оларды "секіріп-қоқып жүретін қуыршақ немесе кішкентай адам" деп сипаттады және олардың "мексикалықтар сияқты кең қапталды сомбреро киген, қара түсті" екенін айтты. Темо дуенделердің нақты екеніне және шайтанмен байланысты екеніне сенеді, бұл ғасырлар бойы қалыптасқан испандық сенімдеріне ұқсас, және шайтандық ритуалдарды орындайтындар дуенделерді көруі ықтимал. Ашуланғанда шанектер бұзылып, адамдарға физикалық зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, шанек бір тұтқынның аузына бір жұдырық шаян салыпты. Тұтқын от жағамын деп қорқытып, шанектерді қорқытып жіберді.

Танымал мәдениетте

Мексиканың бұқаралық ақпарат құралдарында шанектер ғасырлар бойы жағымды да, жағымсыз да бейнеленген. Мексикалық жазушы Артемио де Вале Ариспе Испанияда дипломат қызметін атқарды және Мексиканың отарлық тарихына қызығушылық танытқан Индияның Бас мұрағатында уақыт өткізді. Ол испан отарлау кезеңінде кең таралған аңыздар туралы көптеген кітаптар жазды. Сол кездегі әңгімелер шанектер туралы аңызды көбінесе жағымсыз сипаттаған. Олар шайтанмен байланысты жаратылыстар саналды. Валь Аризпенің 1500 жылдардың соңында өтетін "Un duende y un perro" ("Қасқыр мен Ит") әңгімесінде Донна Луизаны мазалаған жаратылыс "шайтан" деп сипатталады. Дуэнде оны ұрып-соғып, денесіне көкшіл іздер қалдырды және оны соншалық қорқытты, одан кейін дона Луиза үнемі қорқынышпен өмір сүрді.