Кіріспе

Ұлыбритания патенттік заңына сәйкес, патент беру үшін төрт маңызды талап бар. Біріншіден, өнертабыс болуы керек. Сол өнертабыс жаңа, шығармашыл және өнеркәсіптік қолданысқа бейім болуы тиіс. (Патентке қабілеттілік туралы қараңыз.) Ұлыбритания және Еуропа бойынша патенттік заңдар, патенттік өтінім нақты бір нәрсеге қатысты болған жағдайда, олар өнертабыс деп есептелмейтін, шегерілген нәрселердің толық емес тізімін көрсетеді. Бұл тізімге компьютерлерге арналған бағдарламалар кіреді. Осыған қарамастан, Ұлыбританияның Зияткерлік меншік басқармасы (UKIPO) бағдарламалық құралдарда ішінара немесе толығымен іске асырылған өнертабыстарға үнемі патенттер береді. Қазіргі заңнама бойынша мұның қаншалықты деңгейде болуы керек және патенттік өтінім өнертабысты сипаттайтынын бағалау тәсілі Апелляциялық сотта шешілді. Ұлыбритания тәсілі Еуропалық патент бюросының (ЕПБ) тәсілінен едәуір өзгеше, бірақ "қорытындыда маңызды айырмашылық болмауы тиіс". Әлемдік деңгейде патенттік құқық бағдарламалық құралдарды қамтитын патенттерді беруге (көбінесе "бағдарламалық патенттер" деп аталады) қаншалықты рұқсат етуі керек деген мәселе даулы және қызу пікірталас тудырып отыр (Бағдарламалық патенттер туралы пікірталасқа қараңыз).

Заттық құқық

Ұлыбританияның патенттік заңының (1977) 1-бөлімінің 1-тармағында патенттер тек өнертабыстарға ғана берілуі керек деген талап айтылса да, "өнертабыс" заңда еш жерде анықталмаған. Оның орнына, Патенттер туралы заңның 1(2) бөлімі өнертабыс ретінде қарастырылмайтын "заттардың" толық емес тізімін ұсынады. Бұл тізімге "компьютерлік бағдарлама" да кіреді. Алайда, бұл заттарға "патент немесе патент алу үшін өтінім осы затқа қатысты болған жағдайда ғана" өнертабыс ретінде қарауға рұқсат етілмейді. Еуропалық патенттік конвенцияның 52-бабының 2-тармағында "компьютерлерге арналған бағдарламалар" бар болғанымен, өнертабыс емес заттардың сәл өзгеше тізімі келтірілген. 52-баптың 3-тармағында, сондай-ақ, анықталған объектілер немесе іс-әрекеттер үшін патенттеу "еуропалық патенттік өтінім немесе еуропалық патент осындай объектілерге немесе іс-әрекеттерге қатысты болған жағдайда ғана" жол берілмейді. Патенттер туралы заңның мәтіні Еуропалық патенттік конвенцияның 52-бабынан сәл өзгеше, бірақ Ұлыбритания соттары Патенттер туралы заңның 1-бөлімінің мақсаты Еуропалық патенттік конвенцияның 52-бабының талаптарын Ұлыбритания заңына енгізу болғандықтан, Еуропалық патенттік конвенциясы мен Патенттер туралы заң арасындағы кез келген айырмашылықтарды ескермеу керек деп санайды. Сондықтан Еуропалық патенттік конвенциясының мәтіні түпкілікті деп есептелуі тиіс. Өнертабыс деп саналмайтын басқа заттарға математикалық әдістер, ақыл-ой қызметтерін орындау, ойындар ойнау немесе бизнес жүргізудің схемалары, ережелері мен әдістері кіреді. Бұл қосымша шығарылған санаттар компьютерлік бағдарламаларды алып тастаумен жиі байланысты, себебі оларды компьютер арқылы іске асыруға болады.

Қорытынды

Ұлыбританиядағы жалпыға бірдей қосылмаған тақырыптарға, әсіресе компьютерлік бағдарламаларға қатысты сот практикасының тарихы кейбір тұрғыдан үзілісті. Сегіз жыл бойы, компьютерлік бағдарламаны пайдаланатын патент немесе патенттік өтінімнің өнертабысқа қатысты ма, әлде компьютерлік бағдарлама "өзінің түрінде" ма деген мәселе бойынша Ұлыбританиядағы басты сот ісі 1997 жылғы Fujitsu өтінімі бойынша шыққан шешім болды. Тек 2005 жылы CFPH LLC өтінімі бойынша сот шешімінде Ұлыбритания соттары қосылмаған тақырыптар мәселесін қайтадан егжей-тегжейлі қарастырды. Осы аралықта Еуропалық патенттік бюро (ЕПО) мен Ұлыбритания патенттік кеңсесінің (UKIPO) практикасы айқын түрде айырмашылыққа түсті. Бұл шешім Ұлыбритания заңын ЕПО практикасына жақындатты, бірақ сонымен қатар ЕПО-ның патентке жарамсыз деп танылатын жағдайларды "техникалық" деген жалпы атаумен қайта баяндауына сын айтты. Содан кейін, 2006 жылдың қазан айында Апелляциялық сот тоғыз жылдан бері компьютерлік бағдарламалардың жарамдылығына қатысты алғашқы істі қарады және Aerotel v Telco және Macrossan's Application ісі бойынша шешім шығарды. Бұл шешім Fujitsu-дағы негіздемені қайта растады және UKIPO практикасын ЕПО практикасынан тағы да алшақтатты.

Фудзицуның қолданбасы

Fujitsu компаниясының өтініші 1997 жылы апелляциялық сотта қарастырылды. Бұл іс UKIPO және J Laddie-ге жоғары соттағы шағымда тараптардан қайтарылды. LJ Aldous апелляциялық соттағы шағымды тыңдады және оның шешімі бірнеше себепке байланысты маңызды болды: ол Ұлыбритания соттарының өзгешеліктерді түсіндіруде Еуропалық патенттік кеңсесінің (ЕПК) шешімдерін басшылыққа алуы керек екенін мәлімдеді. Ол, патенттен алуға болмайтын нәрсені патенттеу үшін «техникалық үлес» қажет екенін растады, бұл патенттік құқықтың түйінді ұғымы екенін жариялады және Еуропалық патенттік кеңсесінің T 208/84 ісіндегі шешіміне сілтеме жасады. Ол «техникалық» дегенді анықтаудағы қиындықтарды мойындады, сондықтан әрбір іс нақты мән-жайлар бойынша қаралуы керек. Ол өнертабыстың мәні, оның қалай талап етілгені емес, патентке жарамдылығын бағалау үшін пайдаланылуы керек екенін атап өтті. Осылайша, патентке жарамсыз әдіс аппарат түрінде патенттелмейді. Fujitsu компаниясының талап еткен өнертабысы компьютерде кристалдық құрылымдарды модельдеуге арналған жаңа құрал болды. Егер ғалым екі құраулыдан тұратын жаңа материал жасағанда қандай нәтижелерге қол жеткізілетінін зерттегісі келсе, ол құраулыларды және оларды қалай біріктіру керектігін көрсететін деректерді компьютерге енгізер еді. Компьютер содан кейін автоматты түрде жаңа құрылымды жасап, енгізілген деректерді пайдаланып көрсетті. Бұрын осыған ұқсас нәтижеге тек пластикалық модельдерді қолмен құрастыру арқылы ғана қол жеткізуге болатын – бұл уақытты көп алатын жұмыс еді. Сондықтан талап етілген өнертабыс жаңа және пайдалы болды, бірақ бұрын осы тапсырманы қолмен орындауға болатындығы өтінімнің сәтсіздігіне себеп болды. Талап етуге сәйкес, өнертабыс бұрын модель ретінде жасалған кристалдық құрылымды автоматты түрде көрсетуге арналған стандартты компьютерден басқа ештеңе емес еді. Талаптарда көрсетілген жалғыз жетістік – бұл біріктірілген құрылымды жылдам бейнелеуге мүмкіндік беретін компьютерлік бағдарлама. Сондықтан жаңа құрал компьютерлік бағдарламаны пайдалану арқылы алынған қалыпты артықшылықтардан асып түспеді. Осылайша, техникалық үлес болған жоқ және өтінім компьютерлік бағдарлама ретінде қабылданбады.

Менаше Уильям Хиллге қарсы

2002 жылы апелляциялық сот "Menashe Business Mercantile Limited" компаниясы мен "William Hill Organisation Limited" компаниясы арасындағы істі қарады. Бұл іс заң бұзушылыққа қатысты алдын ала сауалға байланысты болды. Сот өнертабыстың заңдылығын қарастырмады. Бұл іс маңызды, себебі ол компьютерлік әдісті орындайтын компьютердің Ұлыбританиядан тыс жерде орналасқан жағдайда, бірақ Ұлыбританиядағы адам өнертабысты пайдаланғанда компьютерлік өнертабыстарды бұзу мәселелерін қарастырады. Патентте көрсетілген өнертабыс хост немесе серверлік компьютердің болуын талап етті. Сот шешіміне сәйкес, хост-компьютердің қайда орналасқанының маңызы жоқ. Ол Ұлыбританияда, спутниктің үстінде немесе екі елдің шекарасында болуы мүмкін. Оның орналасқан жері өнертабысты пайдаланушыға да, талап етілген ойын жүйесіне де маңызды емес. Осы тұрғыдан алғанда, аталған ойын жүйесі мен қарапайым машина арасында нақты айырмашылық болды. Сондықтан судья мұндай өнертабыстарға орынға қатысты ескі көзқарастарды қолданудың дұрыс емес деп санайды. Ұлыбританияда тұратын адам Ұлыбританияда CD-дискіні алып, содан кейін терминалын хост-компьютерге бағыттау үшін пайдаланса, хост-компьютердің қайда орналасқанына қарамастан. Бұл пайдаланушыға да, патент иесіне де маңызды емес, ол Ұлыбританияда орналасқан болса да, болмаса да.

Aerotel/Telco және Macrossan-тың өтініші

Aerotel v Telco және Macrossan’s application ісі бойынша Апелляциялық соттың 2006 жылғы 27 қазандағы шешімі Aerotel компаниясына берілген патент және Neal Macrossan компаниясының өтінім нұсқауымен, бірақ UKIPO және Жоғарғы сот бас тартқан патенттік өтінімге қатысты. Aerotel патентінің бастапқы тіркеу күні 1985 жылғы қаңтар. Macrossan’ның өтінім нұсқауының бастапқы тіркеу күні 2000 жылғы желтоқсан. Aerotel патенті принцип бойынша патентке жататын өнертабысқа қатысты деп танылды, себебі жүйе тұтастай алғанда өзі жаңа болды, тек телефон қоңырауларын сату бизнесі үшін пайдаланылатындықтан емес. Сот бұл тек бизнес әдісі емес екенін анықтады. Әдіс талаптары жаңа жүйені пайдалануға қатысты деп түсіндірілді және принцип бойынша патентке жататын өнертабысқа қатысты деп есептелді. Macrossan’ның өтінім нұсқауындағы өнертабыс компания құруға қажетті құжаттарды алудың автоматтандырылған әдісі болды. Macrossan’ның патенттік өтінім нұсқауы өнертабыс емес деп танылды, себебі ол компьютерлік бағдарламаға және бизнес әдісіне қатысты деп табылды. Соттың бұл шешімге келу себебі, өнертабыс талаптарындағы үлес, шектеулі мазмұннан тыс ешқандай жаңалық болмады. Ұлыбритания соттары мен Еуропалық патент бюросы арасындағы дәлелдемелердегі айқын қарама-қайшылықты негізге ала отырып, Neal Macrossan Лордтар палатасына патенттік өтінім нұсқауын қайта қарауға рұқсат сұрады. Патент саласында Лордтар палатасының шешімі компьютерлік іске асырылған өнертабыстарға патенттік қорғаудың қаншалықты қолжетімді екенін анықтайды деп үміттенілді. Патент адвокаттарының көңілін қалдырған Лордтар палатасы шағымды қараудан бас тартты, себебі бұл іс "жалпы қоғамдық маңызға ие даулы құқықтық мәселелерді көтермейді" деген шешім қабылданды.

Жоғары соттың шешімдері

Fujitsu's Application ісіндегі сот шешімінен кейін сегіз жыл бойы компьютерлік бағдарламаларды қоспағанға қатысты басқа да істерді сот қараған жоқ. CFPH өтініштеріндегі сот шешімі 2005 жылдан бастап Ұлыбританияның жоғары сотының UKIPO-дан қабылданбаған патенттік өтінімдерді қайта қарауының алғашқысы болды және ЕЭК практикасына көптеген сілтемелер жасады. Өнертабыстың коммерциялық аясы, өнертабыстық қадамның бар-жоғын анықтауда маңызды рөл атқаруы мүмкін. Көрістірілген екі патенттік өтінім де оқиғалардың нәтижесіне байланысты желілік, өзара әрекеттесетін тікелей ставкаларға қатысты болды. Өтініштер компьютерлік бағдарламаға қатысты деп есептелмеді, себебі компьютерлік бағдарлама жаңа бизнес ережелерін іске асыруға қолданылатын құрал ғана болды және өнертабыс компьютерлік бағдарламаға қатысты емес еді. Керісінше, жалғыз "жетістік" (жаңа және өнертабыстық ерекшеліктер ретінде анықталған) жаңа бизнес ережелері болып табылды және әрбір өтінім бизнес әдісіне қатысты деп қабылданбады. Сотта қолданылған аргументтердің ЕЭК қолданатын тәсілден мүлдем өзгеше екеніне назар аударылса да, судья ЕЭК өз аргументтерін пайдаланып, соған ұқсас қорытындыға келетініне сенімді болды. UKIPO өз ұсыныстарын орындау үшін өз тәжірибесін жылдам өзгертіп, қысқа мерзімге маңызды болғанымен, CFPH шешіміндегі жаңа және өнертабыстық жетістіктерді қарастыра отырып, өнертабыстың қоспалы екенін анықтау идеясы Aerotel және Macrossan шешімімен мақұлданбады. Сондықтан бұл шешім қазір тек тарихи мағынада ғана қызығушылық тудырады.

Патент кеңсесінің шешімдері

Ұлыбритания патенттік кеңсесінің (UKIPO) жоғары дәрежелі тыңдау офицерлері қабылдаған шешімдері сот шешімдері сияқты UKIPO үшін міндетті болып табылмайды. Дегенмен, кеңсе шешімдері сот шешімдерінен әлдеқайда көп. Толық тізім UKIPO веб-сайтында қолжетімді.

Ұлыбританияның зияткерлік меншік кеңсесі тәжірибесі

2006 жылғы 2 қарашада Aerotel v Telco және Macrossan’s Application ісі бойынша шешім шығарылғаннан кейін, UKIPO патенттік сарапшылардың өнертабыстардың патентке жататын нысанаға қатыстылығын бағалау тәсілін дереу өзгертетінін жариялаған практикалық ескерту шығарды. Бұл тәжірибе патенттік сенімділер тарапынан сот шешімінің шектеулі түсіндірілуі болып қарастырылды. Тәжірибедегі өзгерістердің бірі – компьютерлік бағдарламаларға қатысты UKIPO тәжірибесінің өзгеруі болды. Бұрынғы бірнеше жыл бойы UKIPO компьютерлік бағдарлама арқылы орындалатын әдіс патентке жарамды болса, компьютерлік бағдарламаға бағытталған талаптарды қабылдаған. Aerotel/Macrossan төрт қадамдық тестінің бірінші қадамын ескере отырып, UKIPO компьютерлік бағдарламаға қатысты талаптарды, негізгі әдіс патентке жарамды деп табылған жағдайда да, талаптардың қабылданатын түрі емес деп шешті. Кейін UKIPO жаңа практикалық ескерту шығарды, егер компьютерлік бағдарламаны орындау арқылы жүзеге асырылатын әдіске немесе әдісті орындау үшін бағдарламаланған компьютерге қатысты талаптар қабылданатын болса, компьютерлік бағдарламаларға талаптарды қабылдаудың бұрынғы тәжірибесіне қайта оралатынын мәлімдеді. Бұл өзгеріс, өнертабыстың мазмұнына, оның қалай талап етілгеніне қарағанда, көбірек мән берудің орнаған тәжірибесін бекітті, бірақ UKIPO-ның патентке жататын нысаналарға қатысты маңызды өзгерістерге әкелмейді деп есептелді. Бұл тәсілдің кемшіліктері бар екені айтылды. UKPO соңғы нәтиже әдетте бірдей болады деген пікірін білдірді.

Ұлыбританияның Зияткерлік меншік кеңсесінің практикалық ескертулері мен нұсқаулары

UKPO-ның патенттік практика жөніндегі нұсқаулығы (2006 жылдың мамыр айы) Сот шешімдерінің тұжырымдамалары мен практикалық нұсқаулар қамтылған. Бизнес жүргізу әдістеріне қатысты патенттік өтінімдер (2005 жылдың сәуір айы) Бизнес-әдістерге қатысты өтінімдерді жылдам жабу бойынша UKPO практикасын түсіндіреді. 1977 жылғы Патенттер заңы: Патентке қабілеттілігін тексеру (2005 жылдың шілдесі) CFPH және Halliburton шешімдерінен кейінгі UKPO-ның бұрынғы практикасы. 1977 жылғы Патенттер заңы: Патентке қабілетті нысандар UKIPO-ның 2006 жылғы 2 қарашадағы Aerotel/Macrossan шешіміне сәйкес шығарылған практикалық ескертуі. 1977 жылғы Патенттер заңы: Патентке қабілетті нысандар, Astron Clinica шешімінен кейін 2008 жылғы 7 ақпанда шығарылған UKIPO практикалық ескертуі.