Кіріспе

Словенияның дәстүрлі аймағы Жоғарғы Карниола (; ; Oberkrain) – Словенияның дәстүрлі аймағы, ірі Карниола аймағының солтүстік таулы бөлігі. Аймақтың ең ірі қаласы – Крань, ал басқа да қалалық орталықтарына Есенице, Тржич, Шкофья Лока, Камник және Домжале кіреді. Онда шамамен 300 000 тұрғын тұрады, бұл Словения халқының 14% құрайды.

Тарихи негіздер

Оның жеке саяси бірлік ретінде пайда болуы 17 ғасырға, Габсбургтердің Карниола герцогтігінің үш әкімшілік округке бөлінген кезіне дейін жетеді. Бұл бөліністі ғалым Иоганн Вайхард фон Вальвасор 1689 жылы жариялаған "Карниола герцогтігінің даңқы" атты еңбегінде толық сипаттаған. Аудандар неміс тілінде Kreis (Габсбург монархиясы), ал ескі словен тілінде kresija деп аталды. Олар: Люблянада әкімшілік орталығы орналасқан Жоғарғы Карниола, герцогтіктің солтүстік аймақтарын қамтыды; Ново-Местода әкімшілік орталығы бар Төменгі Карниола, шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарын қамтыды; және Постойнада әкімшілік орталығы орналасқан Ішкі Карниола, герцогтіктің батыс және оңтүстік-батыс бөліктерін қамтыды. Бұл бөлініс 1860 жылдарға дейін түрлі форматта сақталды, содан кейін ескі әкімшілік округтер таратылып, Жоғарғы Карниола Крань, Радовлица және Камник округтеріне бөлінді. Дегенмен, аймақтық ерекшелік одан кейін де сақталды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрия-Мажарстанның ыдырауынан кейін Карниола алдымен Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетіне, содан кейін Сербтер, хорваттар және словендер патшалығына қосылды және жеке саяси және географиялық бірлік ретінде өмір сүруін тоқтатты. Карниоланың аймақтық ерекшелігі тез арада жойылды, бірақ оның құрамындағы округтермен (Жоғарғы, Төменгі және шамалы дәрежеде Ішкі Карниола) аймақтық байланыс берік болды.

Географиялық таралуы

Солтүстікке қарай Жоғарғы Карниола Австрияның Каринтия мемлекетімен, шығысқа қарай тарихи Төменгі Штирия (Штайерска) аймағымен және батысқа қарай Словенияның Приморскасымен (Приморска) шектеледі. 1809 жылғы атлас төменгі Карниоламен шекараның оңтүстік-шығыста Сава, Любляница, Ищица және Желимелшчица өзендерінің бойымен, шамамен Zidani Most-қа дейін жүретінін көрсетеді. Ішкі Карниоламен шекара оңтүстікке қарай Любляна батпағының оңтүстік жиегінен өтеді, содан кейін солтүстікке бұрылып (Лог-при-Брезовичиден шығысқа және Полхов-Градецтен батысқа қарай) Градащица өзеніне дейін, ал содан кейін Соча және Сора өзендерінің арасындағы төбелер арқылы батысқа қарай Сподня Идрияға дейін созылады. Шекара солтүстікке қарай Порезен және Блегош арқылы жалғасады, содан кейін Төменгі Бохинь таулары арқылы және Доличке қарай жүреді. Бұл – Жоғарғы Карниола мен Приморска аймағының арасындағы шекара. Ландшафт Оңтүстік Тас Альп тауларымен, негізінен Юлиан Альптарымен және солтүстік шетіндегі Каруанкс жотасымен сипатталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Любляна Жоғарғы Карниоланың бір бөлігі болған. Алайда, 19 ғасырда ол жеке бірлік ретінде қарастырыла бастады; 18 ғасырдың соңында Любляна тұрғындарына «Жоғарғы Карниолалықтар» (Горенджи, Оберкрайнер) деген сілтемелер өте сирек кездеседі: Жоғарғы Карниоланың тек Люблянаның солтүстігінде басталатыны қалыпты түсінік болды, бірақ Люблянаның маңындағы Шентвид және Чрнуче елді мекендері кейде Жоғарғы Карниоланың бір бөлігі деп есептелді. 19 ғасырдан бері Любляна емес, Кранж Жоғарғы Карниоланың ресми емес астанасы саналады. Жоғарғы Карниоланың қазіргі түсінігі тарихи шекаралармен толық сәйкес келмейді. Мысалы, Езерское муниципалитеті 11 ғасырдан бері Каринтия герцогтігінің құрамында болды. 1918 жылы оны словен еріктілері басып алды және 1919 жылғы Сен-Жермен келісімі бойынша Югославияға қосылды. Бүгінде ол Словен Каринтиясының емес, Жоғарғы Карниоланың ажырамас бөлігі саналады (өйткені оның тұрғындары Жоғарғы Карниола диалектісінде сөйлейді). Жоғарғы Карниоланың шекаралары Словенияның Жоғарғы Карниола статистикалық аймағының шекараларымен шамалы ғана ұқсас.

Тіл

Дәстүрлі түрде, Жоғарғы Карниоланың көптеген тұрғындары Жоғарғы Карниола диалектісінде (gorenjsko narečje) сөйлейді, ол географиялық тұрғыдан ең кең таралған және тілдік тұрғыдан ең біртұтас словен диалектілерінің бірі болып табылады. Ол провинцияның көп бөлігін қамтиды, оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс Жоғарғы Карниоладағы кейбір шеткі аймақтарды қоспағанда, сондай-ақ Люблянаның солтүстік жаққа орналасқан шағын елді мекендерін де қамтиды. Бұл Жоғарғы Карниола диалектілер тобына жатады, оған Селька диалектісі де кіреді, ол Жоғарғы Карниоланың Железники, Сельца, Дражгоше және Давча таулы ауылдарында қолданылады. Бұл екі Жоғарғы Карниола диалектісі аймақтың басым бөлігінде тараған: мұндай тілдік және географиялық шекаралардың үйлесуі Словенияда ерекше құбылыс, және ол Жоғарғы Карниола аймақтық ерекшелігінің тұтастығын күшейтеді. Дегенмен, Жоғарғы Карниолада басқа да диалектілер бар: Ратече ауылында адамдар Каринтия диалектілер тобына жататын Гейл аңғары диалектісінде сөйлейді. Кранська Гора және Гозд Мартулек аймағында Каринтия және Жоғарғы Карниола диалектілер тобының арасындағы ауыспалы диалект қолданылады, ол Кранська Гора субдиалектісі деп аталады. Шығыс Жоғарғы Карниоланың таулы аймақтарында (көбінесе Шкофья-Лока және Горенья-вас-Поляне муниципалитеттерінде) Ровте диалектілер тобының диалектілері қолданылады (Поляне диалектісі, Шкофья-Лока диалектісі, Хоржуль диалектісі). Жоғарғы Карниоланың оңтүстік-шығыс бөлігінде Стайер диалектілер тобына жататын Загорье-Трбовлье субдиалектісі қолданылады. 18 ғасырдан бастап Жоғарғы Карниола диалектісі, Төменгі Карниола диалектісі және Любляна диалектісімен бірге стандартты словен тіліне жартылай енгізілді. Ағарту дәуірінің соңы мен романтизмнің басында көптеген маңызды словен авторлары мен тіл білімі мамандары осы аймақтан шықты: Юрий Япель, Антон Томаш Линхарт, Йерней Копитар, Матия Чоп және Янез Блейвейс. Шишкада, қазір Люблянаның шағын елді мекені, туған ақын және журналист Валентин Водник те Жоғарғы Карниола диалектісінің ықпалында болды. Словен тіліндегі алғашқы екі газет – «Любланске новице» (1797–1800) және «Кметицке in rokodelske новице» де Словен тілінің Жоғарғы Карниола аймақтық түрінде жарық көрді. Словенияның ұлттық ақыны Франце Прешереннің поэзия тілінде де көптеген Жоғарғы Карниола ерекшеліктері бар, бірақ ол өмірінің көп бөлігін Люблянада өткізді. Осы кезеңдегі (1780–1840) словен әдеби өнімдерінің көп бөлігінде Жоғарғы Карниола тілінің ерекшеліктері байқалды. 1840 және 1850 жылдары осы ерекшеліктердің көп бөлігі әдеби стандарттан алынып тасталды, бірақ словен тіл білімі мамандары арасында келісімге келді, оған сәйкес стандартты тілдегі дауыстылар жүйесі Жоғарғы Карниола диалектісінен, ал әуендік жүйесі Төменгі Карниоладан алынды.

Фольклор және музыка

Көптеген жағдайларда Жоғарғы Карниола фольклоры словен ұлттық фольклорының үлгісі саналады. Жоғарғы Карниола халық киімі жиі словен ұлттық киімінің символы ретінде қолданылады. 19 ғасырдың ортасында, словен ұлттық жаңару кезеңінде, словендер Бледтен ұлттық киім алып, оны словен ұлттық киіміне өзгертіп жасады. Жоғарғы Карниола словен фольклоры үшін музыкасы арқылы да маңызды. 1950 жылдары халық әншісі Славко Авсеник Жоғарғы Карниола халық музыкасының жаңартылған түрін танымал етті.