Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Словенияның дәстүрлі аймағы Жоғарғы Карниола (; ; Oberkrain) – Словенияның дәстүрлі аймағы, ірі Карниола аймағының солтүстік таулы бөлігі. Аймақтың ең ірі қаласы – Крань, ал басқа да қалалық орталықтарына Есенице, Тржич, Шкофья Лока, Камник және Домжале кіреді. Онда шамамен 300 000 тұрғын тұрады, бұл Словения халқының 14% құрайды.
Traditional region of Slovenia
Upper Carniola (; ; Oberkrain) is a traditional region of Slovenia, the northern mountainous part of the larger Carniola region. The largest town in the region is Kranj, and other urban centers include Jesenice, Tržič, Škofja Loka, Kamnik, and Domžale. It has around 300,000 inhabitants or 14% of the population of Slovenia.
Тарихи негіздер
Оның жеке саяси бірлік ретінде пайда болуы 17 ғасырға, Габсбургтердің Карниола герцогтігінің үш әкімшілік округке бөлінген кезіне дейін жетеді. Бұл бөліністі ғалым Иоганн Вайхард фон Вальвасор 1689 жылы жариялаған "Карниола герцогтігінің даңқы" атты еңбегінде толық сипаттаған. Аудандар неміс тілінде Kreis (Габсбург монархиясы), ал ескі словен тілінде kresija деп аталды. Олар: Люблянада әкімшілік орталығы орналасқан Жоғарғы Карниола, герцогтіктің солтүстік аймақтарын қамтыды; Ново-Местода әкімшілік орталығы бар Төменгі Карниола, шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарын қамтыды; және Постойнада әкімшілік орталығы орналасқан Ішкі Карниола, герцогтіктің батыс және оңтүстік-батыс бөліктерін қамтыды. Бұл бөлініс 1860 жылдарға дейін түрлі форматта сақталды, содан кейін ескі әкімшілік округтер таратылып, Жоғарғы Карниола Крань, Радовлица және Камник округтеріне бөлінді. Дегенмен, аймақтық ерекшелік одан кейін де сақталды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрия-Мажарстанның ыдырауынан кейін Карниола алдымен Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетіне, содан кейін Сербтер, хорваттар және словендер патшалығына қосылды және жеке саяси және географиялық бірлік ретінде өмір сүруін тоқтатты. Карниоланың аймақтық ерекшелігі тез арада жойылды, бірақ оның құрамындағы округтермен (Жоғарғы, Төменгі және шамалы дәрежеде Ішкі Карниола) аймақтық байланыс берік болды.
Its origins as a separate political entity can be traced back to the 17th century, when the Habsburg duchy of Carniola was divided into three administrative districts. This division was thoroughly described by the scholar Johann Weikhard von Valvasor in his 1689 work The Glory of the Duchy of Carniola. The districts were known in German as [[Kreis (Habsburg monarchy) (; kresija in old Slovene). They were: Upper Carniola with its administrative seat in Ljubljana, comprising the northern areas of the duchy; Lower Carniola, comprising the east and south east, with its administrative seat in Novo Mesto; and Inner Carniola comprising the west and southwest of the duchy, with its administrative seat in Postojna. This division remained, in different arrangements, up to the 1860s, when the old administrative districts were abolished and Upper Carniola was subdivided into smaller districts of Kranj, Radovljica and Kamnik. Nevertheless, the regional identity remained strong also thereafter. Upon the dissolution of Austria Hungary after World War I, Carniola was incorporated first into the State of Slovenes, Croats and Serbs and then into the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes and it ceased to exist as a separate political and geographical unit. The Carniolan regional identity soon faded away, but the regional identification with its sub units (Upper, Lower and, to a lesser extent, Inner Carniola) remained strong.
Географиялық таралуы
Солтүстікке қарай Жоғарғы Карниола Австрияның Каринтия мемлекетімен, шығысқа қарай тарихи Төменгі Штирия (Штайерска) аймағымен және батысқа қарай Словенияның Приморскасымен (Приморска) шектеледі. 1809 жылғы атлас төменгі Карниоламен шекараның оңтүстік-шығыста Сава, Любляница, Ищица және Желимелшчица өзендерінің бойымен, шамамен Zidani Most-қа дейін жүретінін көрсетеді. Ішкі Карниоламен шекара оңтүстікке қарай Любляна батпағының оңтүстік жиегінен өтеді, содан кейін солтүстікке бұрылып (Лог-при-Брезовичиден шығысқа және Полхов-Градецтен батысқа қарай) Градащица өзеніне дейін, ал содан кейін Соча және Сора өзендерінің арасындағы төбелер арқылы батысқа қарай Сподня Идрияға дейін созылады. Шекара солтүстікке қарай Порезен және Блегош арқылы жалғасады, содан кейін Төменгі Бохинь таулары арқылы және Доличке қарай жүреді. Бұл – Жоғарғы Карниола мен Приморска аймағының арасындағы шекара. Ландшафт Оңтүстік Тас Альп тауларымен, негізінен Юлиан Альптарымен және солтүстік шетіндегі Каруанкс жотасымен сипатталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Любляна Жоғарғы Карниоланың бір бөлігі болған. Алайда, 19 ғасырда ол жеке бірлік ретінде қарастырыла бастады; 18 ғасырдың соңында Любляна тұрғындарына «Жоғарғы Карниолалықтар» (Горенджи, Оберкрайнер) деген сілтемелер өте сирек кездеседі: Жоғарғы Карниоланың тек Люблянаның солтүстігінде басталатыны қалыпты түсінік болды, бірақ Люблянаның маңындағы Шентвид және Чрнуче елді мекендері кейде Жоғарғы Карниоланың бір бөлігі деп есептелді. 19 ғасырдан бері Любляна емес, Кранж Жоғарғы Карниоланың ресми емес астанасы саналады. Жоғарғы Карниоланың қазіргі түсінігі тарихи шекаралармен толық сәйкес келмейді. Мысалы, Езерское муниципалитеті 11 ғасырдан бері Каринтия герцогтігінің құрамында болды. 1918 жылы оны словен еріктілері басып алды және 1919 жылғы Сен-Жермен келісімі бойынша Югославияға қосылды. Бүгінде ол Словен Каринтиясының емес, Жоғарғы Карниоланың ажырамас бөлігі саналады (өйткені оның тұрғындары Жоғарғы Карниола диалектісінде сөйлейді). Жоғарғы Карниоланың шекаралары Словенияның Жоғарғы Карниола статистикалық аймағының шекараларымен шамалы ғана ұқсас.
To the north, Upper Carniola is delimited by the Austrian state of Carinthia, the historic Lower Styria (Štajerska) region to the east, and the Slovenian Littoral (Primorska) to the west. An 1809 atlas shows the border with Lower Carniola to the southeast generally following the line of the Sava, Ljubljanica, Iščica, and Želimeljščica rivers almost to Zidani Most. The border with Inner Carniola to the south generally follows the southern edge of the Ljubljana Marsh, and then cuts north (east of Log pri Brezovici and west of Polhov Gradec) to the Gradaščica River, and then turns west between Soča and Sora river basins through the hills to Spodnja Idrija. The border then continues north over Porezen and Blegoš, and then over the Lower Bohinj mountain range and then towards Dolič. This is the border between the Upper Carniola and Littoral region. The landscape is characterised by the mountains of the Southern Limestone Alps, predominantly by the Julian Alps and the Karawanks range at its northern rim. Historically, Ljubljana was part of Upper Carniola. However, in the 19th century it started to be considered a separate unit; already by the late 18th century, there are very few reference to the people of Ljubljana as "Upper Carniolans" (Gorenjci, Oberkrainer): it was a general perception that Upper Carniola proper starts only north of Ljubljana, although Šentvid and Črnuče, a suburbs of Ljubljana, is sometimes considered to be a part of the Upper Carniola. Since the 19th century, Kranj, not Ljubljana, has been considered the unofficial capital of Upper Carniola. The modern notion of Upper Carniola does not fully correspond to the historical borders. For example, the Municipality of Jezersko had been part of the Duchy of Carinthia since the 11th century. In 1918, it was occupied by Slovene volunteers and annexed to Yugoslavia by the 1919 Treaty of Saint Germain. Now it is today generally considered an integral part of Upper Carniola, rather than Slovenian Carinthia (also because its inhabitants speak the Upper Carniolan dialect). The borders of Upper Carniola are only vaguely similar those of Slovenia's Upper Carniola Statistical Region.
Тіл
Дәстүрлі түрде, Жоғарғы Карниоланың көптеген тұрғындары Жоғарғы Карниола диалектісінде (gorenjsko narečje) сөйлейді, ол географиялық тұрғыдан ең кең таралған және тілдік тұрғыдан ең біртұтас словен диалектілерінің бірі болып табылады. Ол провинцияның көп бөлігін қамтиды, оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс Жоғарғы Карниоладағы кейбір шеткі аймақтарды қоспағанда, сондай-ақ Люблянаның солтүстік жаққа орналасқан шағын елді мекендерін де қамтиды. Бұл Жоғарғы Карниола диалектілер тобына жатады, оған Селька диалектісі де кіреді, ол Жоғарғы Карниоланың Железники, Сельца, Дражгоше және Давча таулы ауылдарында қолданылады. Бұл екі Жоғарғы Карниола диалектісі аймақтың басым бөлігінде тараған: мұндай тілдік және географиялық шекаралардың үйлесуі Словенияда ерекше құбылыс, және ол Жоғарғы Карниола аймақтық ерекшелігінің тұтастығын күшейтеді. Дегенмен, Жоғарғы Карниолада басқа да диалектілер бар: Ратече ауылында адамдар Каринтия диалектілер тобына жататын Гейл аңғары диалектісінде сөйлейді. Кранська Гора және Гозд Мартулек аймағында Каринтия және Жоғарғы Карниола диалектілер тобының арасындағы ауыспалы диалект қолданылады, ол Кранська Гора субдиалектісі деп аталады. Шығыс Жоғарғы Карниоланың таулы аймақтарында (көбінесе Шкофья-Лока және Горенья-вас-Поляне муниципалитеттерінде) Ровте диалектілер тобының диалектілері қолданылады (Поляне диалектісі, Шкофья-Лока диалектісі, Хоржуль диалектісі). Жоғарғы Карниоланың оңтүстік-шығыс бөлігінде Стайер диалектілер тобына жататын Загорье-Трбовлье субдиалектісі қолданылады. 18 ғасырдан бастап Жоғарғы Карниола диалектісі, Төменгі Карниола диалектісі және Любляна диалектісімен бірге стандартты словен тіліне жартылай енгізілді. Ағарту дәуірінің соңы мен романтизмнің басында көптеген маңызды словен авторлары мен тіл білімі мамандары осы аймақтан шықты: Юрий Япель, Антон Томаш Линхарт, Йерней Копитар, Матия Чоп және Янез Блейвейс. Шишкада, қазір Люблянаның шағын елді мекені, туған ақын және журналист Валентин Водник те Жоғарғы Карниола диалектісінің ықпалында болды. Словен тіліндегі алғашқы екі газет – «Любланске новице» (1797–1800) және «Кметицке in rokodelske новице» де Словен тілінің Жоғарғы Карниола аймақтық түрінде жарық көрді. Словенияның ұлттық ақыны Франце Прешереннің поэзия тілінде де көптеген Жоғарғы Карниола ерекшеліктері бар, бірақ ол өмірінің көп бөлігін Люблянада өткізді. Осы кезеңдегі (1780–1840) словен әдеби өнімдерінің көп бөлігінде Жоғарғы Карниола тілінің ерекшеліктері байқалды. 1840 және 1850 жылдары осы ерекшеліктердің көп бөлігі әдеби стандарттан алынып тасталды, бірақ словен тіл білімі мамандары арасында келісімге келді, оған сәйкес стандартты тілдегі дауыстылар жүйесі Жоғарғы Карниола диалектісінен, ал әуендік жүйесі Төменгі Карниоладан алынды.
Traditionally, most of the people of Upper Carniola have spoken the Upper Carniolan dialect (gorenjsko narečje), which is one of the geographically most extended and linguistically most compact Slovene dialects. It covers most of the province, except for some peripheral areas in south western and north western Upper Carniola, and it also extends to the northern suburbs of Ljubljana. It belongs to the Upper Carniolan dialect group, which also includes the Selca dialect, spoken in the mountainous Upper Carniolan villages of Železniki, Selca, Dražgoše and Davča. These two Upper Carniolan dialects are spoken in the vast majority of the region: this convergence of linguistic and geographical borders is quite exceptional in Slovenia, and it reinforces the cohesiveness of Upper Carniolan regional identity. Nevertheless, other dialects are spoken in Upper Carniola, as well: in the village of Rateče, people speak the Gail Valley dialect, which belongs to the Carinthian dialect group. In the area around Kranjska Gora and Gozd Martuljek, a transitional dialect between the Carinthian and Upper Carniolan dialect group is spoken: this is known as the Kranjska Gora subdialect. In the mountainous areas of eastern Upper Carniola (mostly in the municipalities of Škofja Loka and Gorenja vas Poljane), dialects from the Rovte dialect group are spoken (Poljane dialect, Škofja Loka dialect, Horjul dialect). In the extreme south eastern part of Upper Carniola the Zagorje Trbovlje subdialect is spoken, which belongs to the Styrian dialect group. Beginning in the 18th century, the Upper Carniolan dialect was partially incorporated into standard Slovene, together with the Lower Carniolan dialect and the dialect of Ljubljana. During the late Enlightenment and early Romantic period, many of the most important Slovene authors and philologists came from the region: Jurij Japelj, Anton Tomaž Linhart, Jernej Kopitar, Matija Čop, and Janez Bleiweis. The poet and journalist Valentin Vodnik, who was born in Šiška, now a suburb of Ljubljana, also had influences of Upper Carniolan dialect. The first two Slovene language newspapers, Lublanske novice (1797–1800) and Kmetijske in rokodelske novice were also published in the Upper Carniolan regional variety of Slovene. The poetic language of France Prešeren, the Slovenian national poet, also has many specific Upper Carniolan features, yet the spent most of his life in Ljubljana. Most of the Slovene literary production from that period (1780–1840) thus had recognizable Upper Carniolan linguistic features. In the 1840s and 1850s, many of these features were removed from the literary standard; nevertheless, a basic agreement was reached among Slovene philologist, according to which the vowel system in the standard language was taken from the Upper Carniolan dialect, and the consonant system from Lower Carniolan.
Фольклор және музыка
Көптеген жағдайларда Жоғарғы Карниола фольклоры словен ұлттық фольклорының үлгісі саналады. Жоғарғы Карниола халық киімі жиі словен ұлттық киімінің символы ретінде қолданылады. 19 ғасырдың ортасында, словен ұлттық жаңару кезеңінде, словендер Бледтен ұлттық киім алып, оны словен ұлттық киіміне өзгертіп жасады. Жоғарғы Карниола словен фольклоры үшін музыкасы арқылы да маңызды. 1950 жылдары халық әншісі Славко Авсеник Жоғарғы Карниола халық музыкасының жаңартылған түрін танымал етті.
In many ways, the folklore of Upper Carniola is considered the prototype of Slovene national folklore. The Upper Carniolan folk costume is frequently used as the representation of the Slovene national costume. In the mid 19th century, during the Slovene national revival, the Slovene nationals took the national costume from Bled and transformed it in the Slovenian national costume. Upper Carniola is also important for Slovene folklore because of the music. In the 1950s, the folk musician Slavko Avsenik popularized a modernized version of the Upper Carniolan folk music.