Кіріспе

Клуния (толық аты Colonia Clunia Sulpicia) – ежелгі Рим қаласы. Оның қалдықтары Испанияның Бургос провинциясындағы Пеньальба-де-Кастро және Корунья-дель-Конде ауылдары арасында, теңіз деңгейінен 1000 метрден жоғары, Альто-де-Кастрода орналасқан. Бұл Испанияның солтүстік жартысындағы ең маңызды Рим қалаларының бірі болды және б.з.б. I ғасырдан бастап, Испания Тарракон провинциясындағы заңдық жиынның (conventus iuridici) астанасы болды, ол Клуния жиыны (Conventus Cluniensis) деп аталды. Қала Кесарагустадан (Зарагоза) Астурика-Агустаға (Асторга) қарайтын жол бойында орналасқан. III ғасырда қала құлдырап, Визиготтар дәуірінде көбінесе тасталып қалды.

Шығу тегі

Клуния қаласы Клунияко немесе Колоуниокуу деп аталатын келтіберлік елді мекеннен шамалы ғибратты төбеде салынған. Бұл елді мекен Ареваци тайпасына тиесілі болған, ол келтіберлер отбасының Римге дейінгі тайпасы еді. Клуния бастаудан құрылған. Римдіктер басып алған басқа орындардан өзгеше, Клуния бұрынғы қаланың немесе кенттің орнында салынбаған. Клунияда екі қоғамдық монша, базилика, форум, көптеген таверналар мен дүкендер, театр және Юпитерге арналған ірі храм болған.

Апигейі

Ливийдің айтуынша, бұл жерді Помпей б.з.д. 75 жылы Серторийға қарсы шайқаста қоршауға алған; Помпей сол жердегі ауа райының нашарлығына байланысты Клунияны тастап кетуге мәжбүр болды. Серторийдың қарсылығынан кейін Помпей б.з.д. 72 жылы Клунияның қалдықтарын жойды. 56 жылы Клуния Вакеостардың бақылауына өтті, бірақ кейіннен бүлікші Вакеостар мен Ареваци сияқты Римнің бақылауына қайта келді. Біраз жылдар өткен соң, қала император Тиберийдің тұсында, Кантабрия соғыстарынан кейін аймақты бейбіттендіру мақсатындағы Рим жоспарының бір бөлігі ретінде жаңадан құрылды. Ол алғаш рет муниципалитет мәртебесіне ие болды және шағын монеталар – асс пен дупондийлер соғылды, олардың бетінде осы монеталарды шығаруға жауапты болған жергілікті кваттуорвирлер бейнеленген. Қала, шамасы, Галба немесе Адрианның тұсында колония мәртебесіне ие болды және Испанияның губернаторы Сульпиций Галба өзін император деп жариялағаннан кейін Сульпиция атауын алды. Осы қалада ол императордың қазасы туралы және Рим Сенатының оны император етіп тағайындағаны туралы хабарды алды (осы себепті кейбір жазушылар қала атына Галба есімін қосты). Ол Клуниядан Римге сапарлады. Римдік Клуния қаласының гүлденуі біздің заманымыздың 1 және 2 ғасырларында кеңейді, бұл Испанияның солтүстік жазығындағы Астурика Аугуста немесе Юлиобрига сияқты Леон және Кантабрия провинцияларында орналасқан басқа қалаларға да тән еді. Өз өркендеу кезеңінде Клунияда шамамен 30 000 тұрғын болған деп есептеледі.

Құлдырау

III ғасырда қаланың орталық бөлігінің біртіндеп халқы азайды, бұл III ғасыр дағдарысымен және Батыс Рим империясының құлдырау басталғанмен байланысты. Барбарлардың Клунияға шабуыл жасағаны белгілі. Шындығында, 3 ғасырдың соңында қала барбар тайпаларымен өртелінгені анықталды. Осы шабуылдар, сондай-ақ экономикалық тұрақсыздық Клунияның сөзсіз құлдырауына ықпал еткен болуы мүмкін. Дегенмен, зор және тотальдік қирау болған жоқ; десе де, бұл Клуния қаласы мен оның төңірегіндегі римдік мәдениеттің ықпалының аяқталуына бастама болды. Қазба жұмыстары Клуниядағы қираған қалалық аймақтарды көрсетті, олар 3 ғасырдың соңында қайта жаңартылмады. Диоклетиан мен Константиннің билік кезінде белгілі бір шектеулі қайта құру жұмыстары жүргізілді, бірақ қаланың көп бөлігі 7 ғасырда, вестготтар дәуірінде қоныстанбады. Визиготтар Испаниясын мұсылмандар толық басып алған кезде, қала мен оның төңірегі 713 жылы бербер генералы Тарик ибн Зиядтың әскерлерімен жаулап алынды. Кейіннен, 912 жылы христиандар қалаға қайта қоныс аударып, қазіргі Корунья-дель-Конде орналасқан жерге өздерінің қаласын құрды, онда Клуния қаласының көптеген римдік қираған орындарын көруге болады. Соңынан Пеньалба де Кастро ауылы салынды, ол судың құны қалған қираған орындардан гөрі жоғары болған кезде, тастап кетілген римдік қаланың анклавының мезетасын сумен алмастырды.

Археологиялық қалдықтар

Клуния – Иберия түбегіндегі ерекше қызығушылық тудыратын археологиялық ошақ. Бұл қызығушылық оның қалалық құрылымымен және табылған заттардың мәдени тізбегімен анықталады. Сонымен қатар, оның қираған орындары Иберия түбегінің солтүстігіндегі Рим дәуірінен табылған ең көрнекті орындардың бірі болып табылады. Бұл жердегі археологиялық қазба жұмыстары 1915 жылы басталды. Жұмыстар 1931 және 1958 жылдары жаңадан басталды, соның арқасында Испанияның маңызды қалаларының бірінің даңқты тарихы жарыққа шықты. Археологиялық қазбаларға сүйенсек, қаланың ауданы шамамен 1,2 шаршы километрді құрайды, бұл бүкіл Рим Испаниясының ең ірі қалаларының бірі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде ғасырлар бойы жасырылған тасқа қазылған театр, мозаикасы бар әртүрлі үйлер, көшелер, форум ғимараттарының қираған қалдықтары және үлкен клоака табылды. Бұған қоса, Испанияның Ұлттық археологиялық мұражайында және Бургос мұражайында сақталатын Изиданың бейнесі және Дионис мүсіні сияқты маңызды мүсіндер, сондай-ақ көптеген монеталар, жазулы ескерткіштер, рим керамикасы (мысалы, Самиан тағайындары), шыны және қола заттар табылған.

Театр

Ең маңызды қираған орын – театр, ол Испаниядағы сол заманғы ең ірі театрлардың бірі. Ол тасқа қазылған және 10 000 көрерменге сыйымды болған. Оның мақсаты – классикалық дәуірдегі театрлық қойылымдарды көрсетуге арналған еді. Оны қайта жаңғырту Кастилия және Леон архитектурасының 2004–2005 жылдарғы екі жылдық сыйлықтарындағы «Қайта қалпына келтіру және жаңғырту» номинациясы бойынша марапатқа ие болды. Төрешілер алқасы «театрдың құрметті түрде қалпына келтірілуін және жалпы жерді абаттандыру жұмыстарын» ерекше атап өтті.

Форум

Рим қалаларының орталығы, cardo maximus және decumanus maximus көтерілетін жері, көбінесе қала форумын – портиктермен қоршалған қоғамдық алаңды қамтитын. Онда саяси, сауда, сот және, әдетте, діни шаралар өтті. Клюнияда форум театрға жақын орналасқан, оның төңірегінде үш үйдің қираған қалдықтары, базилика және мацеллум (базар) көзге түседі. Мозаикалар, жер астындағы тұрғын үйлер және осы үйлердің бірінің жылыту жүйесі қызығушылық тудырады. 17 ғасырда базардың үстіне, шектеулі көркемдік құндылығы бар және қазба жұмыстарына зиян келтірген шағын шіркеу салынды.

Терма

Рим форумымен қатар, римдік термалардың қираған қалдықтары бар, олар үлкен көлемді және форумдағы үйлердегі мозаикалардан біршама қарапайым мозаикалармен жабылған. Мұнда әртүрлі терма бөлмелерінің жылыту жүйесі – гипокауст та анық көрінеді.

Басқа ғимараттар

Қаланың жер астында, оның нәзіктігіне байланысты кіруге тыйым салынған жерде, сумен жабдықтаудың өте қызықты жүйелері мен приаптық киелі орны орналасқан.