Кіріспе

Матнави (مثنوي, mathnawī) немесе маснави (مثنوی, mas̲navī) – өлеңнің бір түрі, жұп өлең жолдарымен немесе, дәлірек айтқанда, "ішкі ұйқасқа ие дербес жолдарға негізделген өлең" ретінде жазылады. Көптеген матнави өлеңдері он бір, кейде он буынды ұйқас өлшемін ұстанады, бірақ ұзындығында шектеу жоқ. Әдеттегі матнави өлеңдері белгісіз саны жұп өлең жолдарынан тұрады, ұйқас схемасы aa/bb/cc болып келеді. Матнави өлеңдері парсы, араб, түрік, күрд және урду мәдениеттерінде жазылған. Румидің "Маснави-и Ма’нави" сияқты кейбір парсы матнави өлеңдері суфизмде ерекше діни маңызға ие. Ғаззали мен ибн Арабидің өлеңдері де маңызды туындылардың қатарына жатады. Матнави ислам теологиясымен, философиясымен және аңыздарымен тығыз байланысты, сондықтан оны дұрыс түсіну үшін осы салалар туралы білім қажет.

Араб тілі

Араб тіліндегі матнави поэзиясы, сондай-ақ муздавидж (مزدوج, сөзбе-сөз "жұптау", жолдардың ішкі рифма схемасына сілтеме жасай отырып) аббасид дәуірінде пайда болып, кең танымал болды. Араб поэзиясының бұрынғы стильдерінен өзгеше, матнави өлеңдері біртекті рифмаланбаған. Олар әр байт ішінде ішкі рифма схемасын, көптеген создықтамаларды (аллитерацияны) қолданып, белгілі бір өлшемді сақтайды. Араб матнавиы (немесе муздавиджы) парсы, урду және түрік поэзиясына өте ұқсас, бірақ бір маңызды айырмашылығы бар: көптеген муздавидж өлеңдері aaa/bbb/ccc үлгісін, ал басқа матнави өлеңдері aa/bb/cc үлгісін ұстанады.

Парсы маснави

Парсы тіліндегі маснави (مثنوى) өлеңдері 11 буынды, кейде он буынды ұйқасқа қатаң сәйкес келеді. Маснауидің ұзындығы белгіленбегендіктен, оның шексіздігіне қарамастан, көбінесе танымал маснауилер 2000-9000 байт (тармақ) аралығында болады. Алғашқы маснави өлеңі Саманидтер дәуірінде (4-ші/10-шы ғасыр) жазылған. Кейбір деректер басқаша мүмкіндіктерді көрсеткеніне қарамастан, қазіргі ғалымдар бұл араб тіліндегі емес, ирандық өлең түрінің жалғасы деп санайды (бұл мәселеде пікірталас бар, себебі маснави сөзі араб тілінен алынған, бірақ көптеген ғалымдар парсылар осы сөзді өздері ойлап тапқандығына сендіреді). Маснауи көбінесе дидактикалық және романтикалық жанрлармен байланысты, бірақ олармен ғана шектелмейді. Парсы маснауилерінің арасында үлкен алуандық бар, бірақ оқырманға маснави өлеңін тануға көмектесетін бірнеше ережелер бар. Көптеген маснауилерде кіріспе және негізгі бөлімдер арасында айырмашылық болады (бірақ оның қай жерде екенін анықтау әрқашан оңай емес), жалғыз Құдайға мақтаулар мен дұғалар, Пайғамбарды мақтау, поэзияның құндылығы туралы ойлар және кейде маңызды символ ретінде бір заттың сипаттамасы кездеседі. Кейбір парсы маснауилері суфизмде ерекше діни маңызға ие, мысалы Румидің «Маснави и Ма’науи» поэмасы, ол 6 кітаптан/25 000 тармақтан тұрады және көптеген суфилер, мысалы, айналып жүрген дервиштердің арасында дұға жасау үшін қолданылған. Кейбір ислам заңгерлері бұл амалды дұрыс санамаса да, суфи ғалымы және заңгер Әбу Хамид әл-Газали поэзияны құлшылық ретінде пайдалануды қолдаған. 21-шы ғасырда Ахмад Ниқталаб парсы маснавиінің сарапты ақындарының бірі болды.

Түрікше маṯnawī

Түрік математикасы 8/14 ғасырда даму басталды. Персия математикасы түрік авторларына ықпал етті, себебі көптеген түрік математикалары бастапқыда персия математикасының шығармашылық аудармалары мен бейімделулері болды. Ең ежелгі түрік математикасы – «Кутадгу Билиг» деп аталатын дидактикалық өлең. Түрік математикасы сюжетке күшті байланысты және әдетте үш жанрға бөлінеді: мутақариб (батырлық), рамал (діни-дидактикалық) және хазадж (романтикалық). Кейбір математикалар поэма тақырыбының маңыздылығын тыңдаушылар бағалайтынын біліп жазылған, ал кейбіреулері тек ойын-сауық үшін жазылған. Математика түрік әдебиетінде Осман империясының соңына дейін маңызды орынды иеленді, содан кейін әңгімелеу және риторикалық әдебиетке қарай өзгере бастады. Түрік математикаларының аз ғана бөлігі басқа заманауи тілдерге аударылған.

Урду маснави

Урду маснавилері әдетте ерте, орта және кеш деп үш санатқа бөлінеді. Ерте урду маснавилері 11/17 ғасырда бастау алды. Осы кезеңнің басында көптеген маснавилер діни мазмұнды болды, бірақ кейін романтикалық, батырлық және тіпті дүниеуи әңгімелер де пайда болды. Ерте урду маснавилеріне Дакани әдебиеті, сондай-ақ парсы матнавилері әсер етті. Осының нәтижесінде, көптеген ерте урду маснавилері парсы маснавилерінің аудармалары болды, дегенмен түпнұсқа ерте урду маснавилері де кездеседі. Орта урду маснавилері 12/18 ғасырда, урду әдебиеті Дакани дәстүрінен ажыраған кезде кеңінен танымал болды. 12/18 ғасырда романтикалық маснавилер өте сүйікті болды. Орта урду маснавилерінде пайда болған тағы бір жаңа ерекшелік – авторлардың өз жеке тәжірибелерін өлеңдерінің тақырыбы ретінде қолдануы. Қазіргі заманғы урду маснавилері 13/19 ғасырда, әдеби реформалар кезінде пайда болды. Маснавилердің ұзындығы қысқарды және дәстүрлі өлшемдер енді сақталмады. Бұл маснавилер көбінесе күнделікті тақырыптарды қамтиды, сонымен қатар балалар поэзиясы үшін де қолданылады. Жақында урду тілінде маснави жазған белгілі автор – Аллама доктор Сәйед Әли Имам Заиди "Гаухар Лакхнави" (Мир Бабер Әли Анестің шөбересі).