Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Матнави (مثنوي, mathnawī) немесе маснави (مثنوی, mas̲navī) – өлеңнің бір түрі, жұп өлең жолдарымен немесе, дәлірек айтқанда, "ішкі ұйқасқа ие дербес жолдарға негізделген өлең" ретінде жазылады. Көптеген матнави өлеңдері он бір, кейде он буынды ұйқас өлшемін ұстанады, бірақ ұзындығында шектеу жоқ. Әдеттегі матнави өлеңдері белгісіз саны жұп өлең жолдарынан тұрады, ұйқас схемасы aa/bb/cc болып келеді. Матнави өлеңдері парсы, араб, түрік, күрд және урду мәдениеттерінде жазылған. Румидің "Маснави-и Ма’нави" сияқты кейбір парсы матнави өлеңдері суфизмде ерекше діни маңызға ие. Ғаззали мен ибн Арабидің өлеңдері де маңызды туындылардың қатарына жатады. Матнави ислам теологиясымен, философиясымен және аңыздарымен тығыз байланысты, сондықтан оны дұрыс түсіну үшін осы салалар туралы білім қажет.
Poetic genre
Mathnawi (مثنوي, mathnawī) or masnavi (مثنوی, mas̲navī) is a kind of poem written in rhyming couplets, or more specifically "a poem based on independent, internally rhyming lines". Most mathnawī poems follow a meter of eleven, or occasionally ten, syllables, but had no limit in their length. Typical mathnawi poems consist of an indefinite number of couplets, with the rhyme scheme aa/bb/cc. Mathnawī poems have been written in Persian, Arabic, Turkish, Kurdish and Urdu cultures. Certain Persian mat̲h̲nawī poems, such as Rumi's Masnavi e Ma’navi, have had a special religious significance in Sufism. Other influential writings include the poems of Ghazali and ibn Arabi. Mathnawi's are closely tied to Islamic theology, philosophy, and legends, and cannot be understood properly without knowledge about it.
Араб тілі
Араб тіліндегі матнави поэзиясы, сондай-ақ муздавидж (مزدوج, сөзбе-сөз "жұптау", жолдардың ішкі рифма схемасына сілтеме жасай отырып) аббасид дәуірінде пайда болып, кең танымал болды. Араб поэзиясының бұрынғы стильдерінен өзгеше, матнави өлеңдері біртекті рифмаланбаған. Олар әр байт ішінде ішкі рифма схемасын, көптеген создықтамаларды (аллитерацияны) қолданып, белгілі бір өлшемді сақтайды. Араб матнавиы (немесе муздавиджы) парсы, урду және түрік поэзиясына өте ұқсас, бірақ бір маңызды айырмашылығы бар: көптеген муздавидж өлеңдері aaa/bbb/ccc үлгісін, ал басқа матнави өлеңдері aa/bb/cc үлгісін ұстанады.
Arabic mathnawi poetry, also known as muzdawidj (مزدوج, literally "doubled," referring to the internal rhyme scheme of the lines), emerged and was popularized during the Abbasid era. Unlike the older poetic styles in Arabic, mathnawi verses are not monorhymes. Instead, they include an internal rhyme scheme within each bayt with an extensive use of alliteration and follow a specific meter. Arabic mathnawi (or muzdawidj) poetry is very similar to the Persian, Urdu, and Turkish equivalents, though with one major difference: most muzdawidj poems follow an aaa/bbb/ccc pattern, while the other mathnawi poems follow an aa/bb/cc pattern.
Парсы маснави
Парсы тіліндегі маснави (مثنوى) өлеңдері 11 буынды, кейде он буынды ұйқасқа қатаң сәйкес келеді. Маснауидің ұзындығы белгіленбегендіктен, оның шексіздігіне қарамастан, көбінесе танымал маснауилер 2000-9000 байт (тармақ) аралығында болады. Алғашқы маснави өлеңі Саманидтер дәуірінде (4-ші/10-шы ғасыр) жазылған. Кейбір деректер басқаша мүмкіндіктерді көрсеткеніне қарамастан, қазіргі ғалымдар бұл араб тіліндегі емес, ирандық өлең түрінің жалғасы деп санайды (бұл мәселеде пікірталас бар, себебі маснави сөзі араб тілінен алынған, бірақ көптеген ғалымдар парсылар осы сөзді өздері ойлап тапқандығына сендіреді). Маснауи көбінесе дидактикалық және романтикалық жанрлармен байланысты, бірақ олармен ғана шектелмейді. Парсы маснауилерінің арасында үлкен алуандық бар, бірақ оқырманға маснави өлеңін тануға көмектесетін бірнеше ережелер бар. Көптеген маснауилерде кіріспе және негізгі бөлімдер арасында айырмашылық болады (бірақ оның қай жерде екенін анықтау әрқашан оңай емес), жалғыз Құдайға мақтаулар мен дұғалар, Пайғамбарды мақтау, поэзияның құндылығы туралы ойлар және кейде маңызды символ ретінде бір заттың сипаттамасы кездеседі. Кейбір парсы маснауилері суфизмде ерекше діни маңызға ие, мысалы Румидің «Маснави и Ма’науи» поэмасы, ол 6 кітаптан/25 000 тармақтан тұрады және көптеген суфилер, мысалы, айналып жүрген дервиштердің арасында дұға жасау үшін қолданылған. Кейбір ислам заңгерлері бұл амалды дұрыс санамаса да, суфи ғалымы және заңгер Әбу Хамид әл-Газали поэзияны құлшылық ретінде пайдалануды қолдаған. 21-шы ғасырда Ахмад Ниқталаб парсы маснавиінің сарапты ақындарының бірі болды.
In Persian masnawī (مثنوى), the poems strictly adhere to a meter of 11 syllables, occasionally ten. While the length of a masnawī is not prescribed and is therefore unlimited, most of the better known masnawī are within a range of 2,000–9,000 bayts (verses). The first known masnawī poem was written in the Sāmānid period (4th/10th century). Despite certain dates indicating a possibility otherwise, modern scholars believe it is a continuation of an Iranian verse form, not of its Arabic counterpart (there is some debate, as the word masnawī is derived from Arabic, but most scholars believe that the Persians coined the word themselves). Masnawī are usually associated with the didactic and romantic genres, but are not limited to them. There is a great variety among Persian masnawī, but there are several conventions that can help a reader recognize a masnawī poem. Most masnawī have a distinction between the introductory and body paragraphs (although it is not always easy to determine where that is), praise of the one God and prayers, a eulogy of the Prophet, reflections on the value of poetry, and occasionally a description of an object as a significant symbol. Certain Persian masnawī have had a special religious significance in Sufism, such as Rumi's Masnavi i Ma’nawi, which consists of 6 books/25,000 verses and which has been used in prayer among many Sufi's, such as the Whirling Dervishes. While some Islamic legalists find the practice unconscionable, the Sufi scholar and jurist Abu Hamid al Ghazali supported the use of poetry as worship. In the 21st century, Ahmad Niktalab has been one of the expert poets of Persian masnawi.
Түрікше маṯnawī
Түрік математикасы 8/14 ғасырда даму басталды. Персия математикасы түрік авторларына ықпал етті, себебі көптеген түрік математикалары бастапқыда персия математикасының шығармашылық аудармалары мен бейімделулері болды. Ең ежелгі түрік математикасы – «Кутадгу Билиг» деп аталатын дидактикалық өлең. Түрік математикасы сюжетке күшті байланысты және әдетте үш жанрға бөлінеді: мутақариб (батырлық), рамал (діни-дидактикалық) және хазадж (романтикалық). Кейбір математикалар поэма тақырыбының маңыздылығын тыңдаушылар бағалайтынын біліп жазылған, ал кейбіреулері тек ойын-сауық үшін жазылған. Математика түрік әдебиетінде Осман империясының соңына дейін маңызды орынды иеленді, содан кейін әңгімелеу және риторикалық әдебиетке қарай өзгере бастады. Түрік математикаларының аз ғана бөлігі басқа заманауи тілдерге аударылған.
Turkish mathnawi began developing in the 8th/14th century. Persian mathnawi influenced Turkish authors as many Turkish mathnawī were, at first, creative translations and adaptations of Persian mathnawī. The oldest known Turkish mathnawī is a didactic poem called Kutadgu Bilig. Turkish mathnawī are strongly driven by their plot, and are usually categorized into three genres—mutaḳārib (heroic), ramal (religio didactic), and hazadj (romantic). Some mat̲h̲nawī were written with an understanding that the audience would appreciate the importance of the subject of the poem, but some were also written purely for entertainment purposes. Mat̲h̲nawī remained prominent in Turkish literature until the end of the Ottoman Empire, when it began to transform into more conversational and rhetorical literature. Few Turkish mat̲h̲nawī have been translated into another modern language.
Урду маснави
Урду маснавилері әдетте ерте, орта және кеш деп үш санатқа бөлінеді. Ерте урду маснавилері 11/17 ғасырда бастау алды. Осы кезеңнің басында көптеген маснавилер діни мазмұнды болды, бірақ кейін романтикалық, батырлық және тіпті дүниеуи әңгімелер де пайда болды. Ерте урду маснавилеріне Дакани әдебиеті, сондай-ақ парсы матнавилері әсер етті. Осының нәтижесінде, көптеген ерте урду маснавилері парсы маснавилерінің аудармалары болды, дегенмен түпнұсқа ерте урду маснавилері де кездеседі. Орта урду маснавилері 12/18 ғасырда, урду әдебиеті Дакани дәстүрінен ажыраған кезде кеңінен танымал болды. 12/18 ғасырда романтикалық маснавилер өте сүйікті болды. Орта урду маснавилерінде пайда болған тағы бір жаңа ерекшелік – авторлардың өз жеке тәжірибелерін өлеңдерінің тақырыбы ретінде қолдануы. Қазіргі заманғы урду маснавилері 13/19 ғасырда, әдеби реформалар кезінде пайда болды. Маснавилердің ұзындығы қысқарды және дәстүрлі өлшемдер енді сақталмады. Бұл маснавилер көбінесе күнделікті тақырыптарды қамтиды, сонымен қатар балалар поэзиясы үшін де қолданылады. Жақында урду тілінде маснави жазған белгілі автор – Аллама доктор Сәйед Әли Имам Заиди "Гаухар Лакхнави" (Мир Бабер Әли Анестің шөбересі).
Urdu masnawī are usually divided into three categories early, middle, and late. Early Urdu masnawī began in the 11th/17th century. In the beginning of this period, many masnawī were religious in nature, but then grew to include romantic, heroic, and even secular stories. Early Urdu masnawī were influenced by Dakkanī literature, as well as Persian mat̲h̲nawī. Because of this influence, many early Urdu masnawī were translations of Persian masnawī, although there are some original early Urdu masnawīs. Middle Urdu masnawī became prominent in the 12th/18th century, when Urdu literature broke away from the Dakkanī tradition. In the 12th/18th century, romantic masnawī became very popular. Another new convention that appeared in middle Urdu masnawī was authors using their own personal experiences as a subject for their poem. Modern Urdu masnawī began in the 13th/19th century, during a time of literary reform. Masnawī as a whole became much shorter, and the traditional meters stopped being observed. These masnawī deal more with everyday subjects, as well as providing a medium for children's poetry. A well known masnavi writer in Urdu in recent times was Allama Dr. Syed Ali Imam Zaidi "Gauhar Lucknavi" (great grandson of Mir Baber Ali Anees).