Кіріспе

1599 жылғы Эссекс экспедициясы – 1599 жылы Тоғыз жылдық соғыс кезінде Роберт Деверьдің, Эссекс графының 2-шісінің Ирландияда жүргізген әскери науқаны. 1598 жылы Англия королевасы Елизавета I Ирландия үшін әскери қолбасшыны таңдау туралы алаңдады, сол кезде оның сарайында екі топ басымдық құрды – біріншісі Эссекс, екіншісі оның бас хатшысы сэр Роберт Сесил. Келесі жылы Эссекс өзінің қызметін ұсынудан басқа жолы қалмағанын түсінді, және королева оны қабылдады. Одан кейін болған науқан сәтсіз аяқталып, Эссекс Англияға үлкен ұятпен оралды, онда ол тәждің билігіне қарсы көтеріліс жасады. Ол 1601 жылы сотталып, өлім жазасына кесілді.

Эссекстің тағайындалуы

1590 жылдары Эссекс Лондонда ерекше танымал болды, онда ол протестантизмнің тірегі саналды. 1585–1604 жылдар аралығындағы ағылшын-испан соғысының қызу шағында ол голланд көтерілісшілерін және француз гугеноттарын католик жауына қарсы қолдап, шабуылдық стратегияны ұсынды. Бірақ ол Испанияға теңізден шабуыл жасауды және ирландтық бүлікші О'Ниллге қарсы ашық соғыс жариялауды жақтағанмен, Франция королі Генрих IV-нің бейбітшілік туралы шешімі Испанияға қарсы кең одақты бұзды. Корольдің бас хатшысы Лорд Бергли (Сесилдің әкесі және бір кезде Эссекске қамқор болған) осы стратегияға қарсы болды, ол Ирландияда бейбітшілік пен сақтықты қалады. 1598 жылғы сәуірде ол Кеңес палатасында Эссекспен соңғы рет кездесті. Хроникер Уильям Камденнің айтуынша, Эссекс бейбітшілікті ар-намысқа тиетін нәрсе деп айыптады, бірақ Бургли сөзін бөліп: «Ол соғыс, қырғын және қаннан басқа ештеңе айтпады», – деді және өзінің дұға кітабына нұсқады: «Қанға жанымды құмар және алдамшы адамдар күндерінің жартысына жетпейді». Жазда, Ирландиядағы келесі әскери қолбасшыны тағайындау мәселесін Кеңес талқылағанда, Эссекс королеваға арқасын бұрды, ол ашуланып, оның басына соққы берді. Ол қолын қылышының салмағына қойды, бірақ Лорд-адмирал оны тоқтатып қалды. Королева: «Егер ол осы жолмен жалғаса берсе, жақын арада тәртіпті бұзып, әміршілердің басын кесіп, ұзын құйрықты киімдерді кигізіп, тәртіпті жеңілтеді» деп мәлімдеді. Бірақ ол өзінің қолбасшысын тоқтатай алмады және оның құдасы сэр Джон Харрингтонның айтуынша, Ирландиядан келген жаңалықтарға ашуланып: «Ол жеке бөлмесінде көп серуендеп, жаман жаңалық естігенде аяқтарымен жерді тебіп, кейде ашумен тот басқан қылышын қабырғаға тығады» деді. Ол одан артық шыдай алмады және 1599 жылдың 30 шілдесінде О'Ниллге дереу шабуыл жасауға бұйрық берді. Эссекс келісіп, ниетін жариялады, бірақ ол қайталанатын аурудан зардап шекті, мүмкін бүйрек тасы, бұл оның құлшынысын басып тастады. Басқалар да королеваның жоспарына күмәнданды, өйткені көтерілісшілер батыс майданда қауіпсіздікте болды, сондықтан оңтүстіктен шабуыл жасау, Лох-Фойлде база болмаса, өте қауіпті болар еді. Соғыс кеңесі жоспарға қарсы шықты, бірақ бір айдан кейін королева Эссекске ашулы айып тақты, тек 5000 жауынгер бар екенін және екі есе көп емес екенін қатты шағымдады. Англиядағы Уайт аралына испандықтардың қонуы туралы алаңдаушылық ирланд армиясын нығайтуды қиын етісті, ал Фландрияның испан губернаторы эрцгерцог Альбертпен бейбітшілік келіссөздерінен үміттену Эссекске королеваның кеңесшілері арасында опасыздыққа күдік тудырды. Бірақ даулы соғыс кеңесінен жеті күн өткен соң Эссекс солтүстікке «егер ол [О'Нилл] айтқандай батыл болса, соғыс біздің тарапымызда аяқталады» деген үмітсіз оймен аттанды. Эссекс Дублиннен 28 тамызда кетіп, үш күннен кейін Келлстің сыртында армия жиналды, онда 3700 жаяу және 300 атты әскер болды. О'Ниллдің оны айналып өтіп, Пэйлге шабуыл жасауға дайындығы Эссексті одан әрі жылжудан тоқтатты, ал королеваға жазған хатында («өмірге шаршаған») ол Келлстің алдағы қыста шекара гарнизоны болуы керектігін түсіндірді. 2 қыркүйекте ол Ардиге қарай аттанды, онда О'Нилл өз әскерімен Лаганның қарсы бетінде, «біздің ауданнан бір жарым шақырым қашықтықта, бірақ біздің арамызда өзен мен орман бар» деп көрінді. Ағылшыздар бүлікші басшының 10 000 жаяу және 1000 атты, немесе 5 000 және 700 жасағы бар екенін әртүрлі түрде мәлімдеді. Өзінің әскерінің аздығына байланысты шабуыл жасамау туралы кеңеске құлақ асып, Эссекс әскермен шайқасып, Лаганның сол жағалауында бекінді. О'Нилл орманға қарай қайырылып, қапталынан жүрді, ал оның атты барлаушылары көзге түсіп тұрды. Қарсы командашылар бір-бірімен байланыс орнатып, 6 қыркүйекте Эссекс 2 000 жаяу және 300 атты әскермен алға жылжиды. О'Ниллді көргенде ол өз әскерін Сент-Эндрю айқасы түрінде дайындады, екі жағында да, артқы жағында да атты әскер болды. Соғыс кеңесі ирландтықтардың шабуыл жасауына үміттеніп, бастамашылықты қабылдамауға шешім қабылдады. Келесі күні О'Ниллдің елшісі Эссекске қожайыны королеваның мейірімін сұрағанын айтты және Глайд өзеніндегі Беллаклинт кемесінде Эссекспен кездесуді ұсынды. 7 қыркүйекте Эссекс кездесу орнын қабылдамады, бірақ шыдамсыз О'Нилл өзенге аттану үшін өз атының құрсағына дейін орын тапты. Бұл қарапайымдық белгісі болды, Эссекс бір топ атты әскермен қарап тұратын төбеге дейін барды, содан кейін өзі ғана кемеге түсіп, бүлікшімен жарты сағат сөйлесті. Екі адам да өздерінің жасақтарына қайтып оралды. Кейін формалды кездесу өтті, екі тараптан алты куәгер болды: Эссекс өзінің әскерімен кемеге түсіп, жағада қалды, ал ирландтықтар тағы да өзенге аттарының құрсағына дейін кірді. О'Нилл ұзақ уақыт басын ашық ұстап, вице-корольдік делегацияны зор құрметпен қарсы алды. Жарты сағаттан кейін Лаган кемесінде ертеңгі күні тағы бір кеңес өткізуге келісті. Эссекс Драмкондраға қарай жолын жалғастырды, ал О'Нилл лагеріне қайтып оралды. 8 қыркүйекте жоспарланған кеңесте О'Нилл болды, бірақ Эссекс жоқ. Екі тарапқа да мамыр күніне дейін алты аптаға дейін қаруды тоқтату туралы келісімге келді, егер екі апталық ескерту берілсе, оны бұзуға болады; ағылшыздар О'Ниллдің одақтастарына шабуыл жасауға құқылы болды, егер олар келісімге бағынудан бас тартса. Шарттар сонымен қатар ескертуден кейін 20 күн ішінде барлық олжаны қайтаруды және бүлікшілер қазіргі уақытта иеленген барлық жерді сақтап қалуды, жаңа гарнизонды орналастыруға болмайтынын, еркін өтуді қамтамасыз етуді, барлық ағылшын гарнизондарына тоқтату туралы хабарлауды және ағылшын және ирланд аймандары арасындағы шекаралық комиссарларды тағайындауды көздейді. О'Нилл бұған ант берді, Эссекс сөзін берді. Шарттар жазылып алынып, О'Нилл қол қойды. Келесі күні Эссекс әскерін таратып, Дрогедада ем алуға кетті, ал О'Нилл барлық күштерімен өз елінің терегіне қайтып оралды.

Эссекс қашуы

1599 жылдың қыркүйек айының ортасында патшайым Эссекске хат жазып, оған тағы да сын айтты және арнайы рұқсатсыз Ирландияны тастауға тыйым салды. Бір аптадан кейін ол өкіметін екі лорд-әділетке жүктеді, Ормондты бұрынғы өкілеттігі бойынша әскерге басшылық етуге тағайындады және тоқтату сақталуын, алты айға жеткілікті азықпен қамтамасыз етілген гарнизонмен қамтамасыз етуді бұйырды. 24 қыркүйекте Эссекс Ұлы мөрмен бекітілген, қайта оралуға берілген жалпы рұқсатына сүйене отырып, Англияға батыл сапар жасады. Ол 28-і күні Лондонға жетіп, королева толық киінбеген кезде оның тыныштығын бұзды. Элизабет тоқтатуды "ұзақ процестің жылдам аяқталуы" деп сипаттады және Эссекс Ирландияда қажетсіз болды деген тұжырымға келді. Эссекс О'Ниллмен болған әңгімелерін тек королеваға баяндады, бүлікшілердің талабын ауызша жеткізуге уәде берген еді. Бастапқыда опасыздық күдігі тумады, бірақ Элизабет О'Нилл туралы ашық айтты: "Осы опасызға ант беру – дін үшін шайтанға сенумен тең". Ол өзінің рұқсатынсыз ратификациялауға немесе кешірім беруге бұйрық бермеді, бірақ кейін тоқтатудың пайдалы екенін мойындады. Осы уақытта Эссекс қамауға алынды, ал 29 қарашада кеңес оны Жұлдыз палатасында соттады. О'Нилл тоқтату туралы шешімді қабылдау қиындықтарын бастан өткерді және оның одақтасы О'Доннеллдің қысымына ішкі түсті, ол ағылшыздарға тым көп уәде берілгенін айтты. О'Нилл діни бостандық, ағылшын ықпалын жою және бүлікшілердің қолындағы жерлерді растау туралы талаптар тізімін жариялады – бұл, мүмкін, оның Эссекспен жеке кездесуінің нәтижесі болды. 18 қарашадағы хабарламада бүлікшілер "Эссекс графына қарсы екі ирландтық қынжыр сөз айтқан: бірі – ол тек рыцарь жасау үшін ғана қылыш тартыпты, екіншісі – ол асығыс хабаршы болып келді, міндетін орындамай кетіпті". Сол айдың соңында Лаган өзені маңында тағы да келіссөздер өтті және бір айға мерзім ұзарту туралы келісімге қол жеткізілді. Желтоқсан айында О'Нилл тоқтату шарттары бұзылғанына наразылық білдірді, ал 1600 жылдың көктемінде ол Мюнстер арқылы оңтүстікке қарай жорыққа шықты.

Мұрагерлік

О'Ниллмен болған жеке келіссөздер Англияда қызу пікірталас тудырды. Графтың жеке хатшысы сер Генри Воттон аудармашылардың адалсыздығына қатты наразылық білдіріп, олардың Эссекстің ең жаман жауы екенін айтты. Эссекс патшаға опасыздық жасады деген қауесет тарады. Оның беделі төмендеген кезде Эссекс патшайымның үй қамауын бұзып, Лондон арқылы оған аудиенцияға жету үшін күшпен аттанды. Жақсы ұйымдастырылған қарсылық оны кері қайтаруға мәжбүр етті, ал Сесилдің талабымен ол сатқын деп жарияланды. Шапшаң сот отырысынан кейін Эссекс өлтіруге кесілді және 1601 жылдың ақпан айында өлім жазасына кесілді. Бірнеше жылдан кейін Испанияда Джеймс Блейктен (О'Доннеллді өлтірген деген күдікпен ұсталған) алынған хабарламада былай делінген: "Кадиске шабуыл жасаған Эссекс графы Ирландияның принці О'Ниллмен Англия королевасына қарсы көтеріліс ұйымдастыру туралы келісім жасаған, содан кейін Англияда бас кесілген, ал граф осы мәселеде Блейкті делдал ретінде пайдаланған". Сондай-ақ, О'Нилл Эссексті Елизавета королевасының қызметінен кетіп, король Филипп III-тің қызметіне өтуге көндіргені айтылды, оған "олар бүкіл мемлекетті тапсырады". О'Нилл Эссекске испан королінің атынан үлкен сыйлықтар уәделегені айтылады, ал Эссекс "Испания тәжіне келтірген зияндары" туралы күмән білдіргенде, көтерілісшілердің басшысы өзінің адалдығын дәлелдеу үшін ұлын кепіл ретінде ұсынды. Елизавета дәуіріндегі көптеген қастандық теориялары сияқты, испандықтардың есептеулері королеваның кеңесшілерінің есептеулерінен кем маңызды болуы мүмкін. 1599 жылы Эссекс соттан кетудің және Сесилге мүмкіндік берудің тәуекел екенін түсінді, бұл тәуекел тек О'Ниллді жеңген жағдайда ғана ақталар еді. Ирландиядағы науқан күткеннен қиын болды. Эссекс көтерілісшілердің қабілетін бағаламаған соңғы ағылшын қолбасшысы болды, ал соттағы жағдай тез нашарлап, Сесил королеваға үлкен ықпал етті. О'Ниллмен болған жеке келіссөздер Сесил шотланд королі Джеймс VI-нің Елизаветаның тағына отыруын дайындап жатқан кезде ерекше маңызға ие болды. Эссекс Ирландиядан қашуы осы дайындықтарға бөгет қоюға жасаған әрекет болды, ал бұл сәтсіз аяқталғаннан кейін оның келесі сатқындығы Сесилдің, емес оның мұрагерлікті анықтайтынын қабылдамауынан туды.