Кіріспе

479–431 жылдар аралығындағы грек тарихының кезеңі Пентеконтаэтия (πεντηκονταετία, "елу жылдық кезең") – ежелгі грек тарихындағы гректердің екінші парсы шабуылының Платеяда жеңілісінен басталып, 431 жылы Пелопоннес соғысының басталғанға дейінгі кезең. Бұл терминді осы кезеңді сипаттаған Фукидидтің жазбаларына түсіндірме жазған ғалым енгізген. Пентеконтаэтия Афинаның грек әлеміндегі үстемдікке қол жеткізуімен және афина демократиясының дамуымен ерекшеленеді, бұл кезең Афинаның алтын ғасыры деп те аталады. Фукидид осы оқиғаларға ерекше назар аударғандықтан, бұл термин көбінесе Афинамен байланысты оқиғаларды талқылауда қолданылады. 479 жылы гректердің жеңісінен кейін Афина Персияға қарсы соғысты жалғастыруды көздеген мемлекеттердің коалициясы – Делиан лигасының жетекшілігін қабылдады. Бұл лига бірқатар табыстарға жетті және Эгей теңізіндегі басты әскери күшке айналды. Афинаның лигаға бақылауы артты, кейбір "одақтастардың" мәртебесі салық төлеушілерге дейін төмендетілді. Б.з.д. 454 жылы лига қазынасы Делос қаласынан Афинаға көшірілді, осылайша лига афиналық империяға айналды. Афина осы салықтардан үлкен пайда көріп, мәдени өркендеуге ұшырады және Парфенон сияқты ірі құрылыс жобаларын жүзеге асырды. Афина демократиясы бұл кезеңде бүгінде радикалды немесе Перикл демократиясы деп аталатын, азаматтардың халықтық жиналысы мен ірі қазылар алқасының мемлекеттік істерге толық бақылау жүргізетін жүйеге жетті. Пентеконтаэтияның соңғы жылдары Афина мен Спарта бастаған Грекияның дәстүрлі құрлық биліктері арасындағы қақтығыстардың күшеюімен сипатталды. Б.з.д. 460–445 жылдар аралығында Афина материктегі державалардың коалициясына қарсы соғыс жүргізді, бұл қазір Бірінші Пелопоннес соғысы деп белгілі. Осы қақтығыс барысында Афина Орталық Грекияның үлкен аумақтарын басып алды, бірақ кейін олардан айырылды. Бұл қақтығыс Отыз жылдық бейбітшілікпен аяқталды, ол Пентеконтаэтияның соңына дейін және Пелопоннес соғысының басталуына дейін сақталды. Бейбітшіліктің бұзылуына Афина мен Спартаның бірнеше одақтастары арасындағы қақтығыстардың күшеюі себеп болды. Афинаның Коркирамен одақтасуы және Потидеяға жасаған шабуылы Коринфті ашуландырды, ал Мегария жарлығы Спартаның тағы бір одақтасы Мегараға қатаң экономикалық санкциялар салды. Бұл даулар, сондай-ақ Афинаның күші тым үлкен болып кеткен деген жалпы пікір, Отыз жылдық бейбітшіліктің бұзылуына әкелді. Пелопоннес соғысы б.з.д. 431 жылы басталды.

Пентконтатияның уақыт сызығы (480431)

479 — Афинаны қайта құру: Гректер парсы соғысында жеңіске жеткенімен, көптеген гректер парсылар кек алады деп сенді. Бұл Афинаны 480 жылы Аттиканы басып алған кезде парсы әскерімен қиратылған қала қабырғаларын қайта тұрғызуға итермеледі. 478 — Делиан лигасының құрылуы: Афина және басқа қала-мемлекеттер Парсыға қарсы коалиция құрды. 477 — Эйонды жаулап алу: Марафондағы Мильтиадтың ұлы Кимон Афинаны көптеген жеңіске жеткізіп, соғыстан пайда тапты. 477 жылы ол Грекияның солтүстігіндегі парсылық Эйонға қарсы әскерді басқарды. Афина осы шабуылдан пайда тапты, өйткені аймақ Афинаның өркендеген теңіз флотын құру үшін өте маңызды ағашқа бай болды. 476 — Скиросты жаулап алу: Шабуылдар Кимонның бұрынғы науқандарымен қатар табысты жалғасты. 476 жылы Афина Скирос қарақшыларына қарсы шайқасты, өйткені Делиан лигасы аймақтағы қарақшылықты азайтып, маңызды материалдарды өзіне алуға тырысты. 469 — Кіші Азиядағы операция және Эвримедон шайқасы: 469 жылдың басынан 466 жылға дейін Делиан лигасы Кіші Азияға Персияға қарсы әскерді басқарды. Кимон Кария мен Ликия жағалауындағы грек елді мекендерін парсыларға қарсы көтерілуге көндірді. Бұл парсы әскерін Памфилиядағы Эвримедон шайқасында Кимонға қарсы күштерді жұмылдыруға итермеледі. Кимон парсы әскерін тез жеңе алды, ал соғыстан түскен ақша Афинаның қала қабырғаларын салуға жұмсалды. 465 — Солтүстік Грекиядағы операциялар: Афинаның күші мен кеңейуге деген ықыласы артады. 465 жылы Херсонес тұрғындарын дін қызметкерлері етіп тағайындағаннан кейін, олар Тасосқа билік етуге тырысты. Фукидид Спартаның Тасосты азат етуге көмектесу үшін Аттиканы басып алуды ойластырғанын жазды. Алайда, апатты жер сілкінісі мен Спартадағы гилоттардың көтерілісінен кейін шабуыл жасалмады. 461 — Афинадағы Спартаға көмек көрсету туралы пікірталас: Гелоттар легионы Спартаға қарсы көтерілген кезде, Афина көтерілісшілерді басу үшін 4000 гоплиттен тұратын күш жіберіп, Спартаға өз көмегін ұсынды. Фукидидтің айтуынша, Спарта Кимонның афиналық әскерін босатуға шешім қабылдады, өйткені олар Афина Итомадағы гелоттарды коалиция құрып, Спартаны қоршауға алуға көндіреді деп ойлады. Спартандықтар өздерінің қаласындағы афиналықтардың осындай үлкен әскерімен ыңғайсыз болды. Егер афиналықтар Спартаға қарсы бас тартса, қала өзін-өзі қорғап қала алмады. Осы кезде Спарта Афинаның тым күшті бола бастағанын мойындады. Фукидидтің айтуынша, афиналықтар Итомадан шығарылғандары үшін қатты ренжіген. Олар грек-парсы соғыстары кезінде Спартамен жасалған түпнұсқалық келісімін бұзды, содан кейін спартандықтардың басты жауы Аргоспен одақ құрды. 460 — Афина мен Коринфтің Мегара үшін қақтығысы: Мегариялықтар Мегара мен Коринф арасындағы соғысқа байланысты Делиан лигасына қосылды. Бұл Қорынттықтарға реніш туғызды. Олар тіпті Афинаның ең әлсіз сарбаздарын, яғни қалада қалған қарттар мен жастарды пайдаланып, Қорынтқа қарсы соғысты оңай жеңе алды. 460 — Афинаның Мысырға жасаған жорығы: Афина перстермен бірігіп Персияға қарсы көтеріліс жасады. Алайда олардың алты жылдық экспедициясы Парсыға қарсы үлкен жетістікке жетпеді, өйткені Дельта аймағында 100 афиналық кеме жойылды. 458 — Ұзын қабырғалар: Ұзын қабырғалардың құрылысы Афинаға сыртқы күштердің қатерінен қашып құтылмастан, олардың кемелеріне су жолдарына кіруге мүмкіндік беретін қала мемлекетінің және оның порттарының айналасында кедергі жасау арқылы үлкен әскери артықшылық берді. Қаладан теңізге қарай екі қабырға салынды, бірі Фаларонға, екіншісі Пирейге. Афина осы ұзын қабырғаларға арқа сүйеді, сонда ол өзін жау шапқыншылығынан қорғайды, ал өздерінің жоғары кемелерін қарсыластарының қалаларын бомбалауға жібереді. 458 — Танагра шайқасы: Фукидидтің айтуынша, спартандықтар этникалық бірлікпен ынталандырылып, Дорисқа шабуыл жасаған фокийлер әскерін басып алу үшін 1500 гоплитті және олардың одақтастарының күшінен қосымша 10 000 адам жіберді. Спарталықтар жеңіске жетті, бірақ олар өздерін осы жат елде тұтқындап қалды. Спарталықтардың демократияны құлату және Ұзын қабырғаларды салуды болдырмау үшін жасаған құпияларына күдікпен қараған Афина, содан кейін 14 000-нан тұратын күшпен Беотиядағы Танаграда спарталықтарға шабуыл жасады. Бұл шайқаста спартандықтар жеңіске жетті. 457 — Оенофита шайқасы: Спартандықтар Танаградан үйлеріне оралғаннан кейін, афинялықтар Оенофита шайқасынан кейін Боетия мен Фокисті жаулап алды. Содан кейін олар Танаграның бекіністерін қиратты. 450 — Каллий бейбіт шарты: Бұл бейбіт шарты ғалымдар арасында пікіртал тудырса да, Афина мен Персия арасында атысты тоқтату туралы келісімге келгені хабарланды. 447 — Афина әскері Коронеяда жеңіліске ұшырады, нәтижесінде афиналық әскер Беотиядан қашқан. 446 — Пелопоннес шабуылы: Афина Дельфиге билік етуге тырысып, Спартамен тікелей соғыс жүргізуді жалғастырды. Мегара және Эвбея сияқты қала-мемлекеттер Спарта әскері Афина аумағына басып кірген кезде Афинаға және Делиан лигасына қарсы көтеріліс жасады. 445 — Афина мен Спарта арасындағы Тридцяти жылдық бейбіт шарты: Аттиканы, Беотияны және Мегараны жоғалтқаннан кейін Афина Пелопоннес аймағындағы барлық басып алынған аудандарды қайтару шартымен тридцяти жылдық бейбіт келісімге келісті. Осы сәттен бастап Афина мен Спарта арасындағы барлық келешек қақтығыстар төрелік арқылы шешілді. 447 — Афинаның отарлауы және Брея отары: Тридцяти жылдық бейбіт шартымен Афина соғысқа қарағанда өсуге көбірек назар аудара алды. 447 жылдан 445 жылға дейін Делиан лигасы Жерорта теңізіне жақын қала-мемлекеттерге қосылып, салық төлеуге ықпал ете алды. Лигаға қосылған мүшелер саны артып, әрбір қала-мемлекет төлейтін салық мөлшері азайды. 441 — Самос көтерілісі: Афина 441 жылы Самос көтерілісінен кейін Самосты қоршауға шешім қабылдады. Алайда Персия Каллий бейбіт шартына қол қойғандарына қарамастан Самосты қолдауға мүмкіндік туды. Афина Делиан лигасының қазынасы арқылы соғысты қаржыландыру үшін 1200 талант жұмсады. Кей ғалымдар Спарта да Самосқа көмектескен болуы мүмкін деп санайды, бірақ Тридцяти жылдық бейбіт шартына қол қойғандықтан бас тартты. 437 — Амфиполь қаласының негізі қаланды: Афина кеме жасау үшін, әсіресе ағашқа бай ресурстарға ие болды және Амфиполь қаласын Стримон өзенінде құрды. Амфиполь Афина үшін өте маңызды болды, өйткені ол көптеген сауда жолдарына бақылау жасады. 432 — Потидея ісі: Афина Потидеядағы көтеріліс қаупінен қорқып, оны Коринф пен Македония құсап жатқанын білді. Македониядағы шайқас екі елдің келісімге келгеннен кейін аяқталды, Афина Потидеяға келді. Олар бұрын Потидеядан қабырғаларын бұзуды және Коринф елшілерін қууды талап еткен. Алайда Афина Потидеяға жеткен кезде тұрғындар толыққанды көтеріліс жасап, Коринф әскерінің қолдауымен Афинамен күресуге дайын болды. Коринфтықтар Спартаны да осы мәселеге араласуға ықпал етті, өйткені Спарта мұндай бай одақтасын жоғалтқысы келмеді. Шайқас Афинаның жеңісімен аяқталды. 432 — Мегараға қатысты жарлық: Спартаның көмегімен Мегара Афинадан олардың экономикасына зиян келтіріп жатқан жарлықты жоюды сұрады; олар Афинаның нарықтары мен портына кіруіне тыйым салынған. Афина Мегариялықтар Деметрге қасиетті жерге басып кіргенін және афиналық елшіні өлтіргенін мәлімдеді. Алайда көптеген ғалымдар бұл Пентконтаэтияның басында Мегара көтерілісіне жауап ретінде жасалған әрекет деп санайды. 432 — Пелопоннес соғысы: Бұл Пентконтаэтияның соңы болды, өйткені Афина мен Спарта толыққанды соғысқа шықты, нәтижесінде Афина империясы құлады.

Пентеконтатия кезінде Афинадағы демократия

Афинадағы Қимонның жер аударылуынан кейін оның бәсекелестері Эфиальт пен Перикл демократиялық әлеуметтік реформаларды жүзеге асырды. 462 жылы Эфиальт Ареопагқа қарсы шығып, олардың билікті теріс пайдаланғанын мәлімдеді. Реформаның бір бөлігі – «граф параномон» енгізу, яғни заңсыз жарлықтарға қарсы қоғамдық наразылық білдіру болды. Кез келген азамат Ареопаг шығарған бұрынғы жарлықты даулап, оны жарамсыз деп тануға құқылы болды. Ассамблея мемлекеттік қызметкерлерді қызметке кіріспес бұрын «докимасия» яки тексеруден өткізуге міндетті болды. 500 мүше қосылғаннан кейін азаматтардың мемлекеттік қызметке жолу айтарлықтай кеңейді. Ареопагтың билігін барлық афиналықтарға беру демократиялық қоғам құруға мүмкіндік берді. Осы демократиялық идеалдар сол кездегі қаза болғандардың тізіміндегі жеке есімдердің әкесінің атысыз жазылуында көрініс тапты, мысалы, б.з.д. 460/459 жылдарға жатқан Эрехтей тайпасының тізімі және б.з.д. 457 жылы Танагра шайқасында қаза тапқан аргивтіктердің тізімі. Есімдердің көп қайталануы жағдайында әкесінің аты немесе демотикалық атауы болмаса, нақты адамды анықтау мүмкін болмас еді, осылайша тізімнің әсерін азайтып, жеке тұлғалардың әлеуметтік ортасы жойылды. Эфиальт қайтыс болғаннан кейін оның жас серігі Перикл реформаларды жалғастырып, Афинаны ежелгі Грекияның ең демократиялық қала-мемлекетіне айналдырды. 450 жылы ол азаматтардың қоғамдық қатысуын арттыру үшін қазылар алқасының мүшелеріне күніне екі обол мемлекеттік жалақы тағайындады. Бірақ бұл жүйе элитаның наразылығын тудырды, олар кедейлердің білімсіз және басқаруға жарамсыз екенін мәлімдеді.

Соғысқа әкелетін шиеленістердің артуы

Фукидид Пелопоннес соғысына ерекше көзқарас ұсынады, себебі ол осы қақтығысқа тікелей қатысқан. Осы тәжірибесі соғыс ортасындағы адамның ой-сезімін тануға мүмкіндік береді. Фукидидтің пікірінше, Афина мен Спарта арасындағы қақтығыс – екі ірі державаның кездесуіне әкелетін сөзсіз нәрсе. Бұл шиеленіс Афина империясының қалыптасу кезеңінде, Персия жеңілісінен кейін, «пентеконтаэтия» деп аталатын дәуірде басталады. Пентеконтаэтия 479 жылы басталып, соғыс жариялануымен аяқталады. Әскери күшіне деген сенімділікпен, мүмкін, ержүректілікпен және парсыларға қарсы одақ қажеттілігімен Афина түрлі грек қала-мемлекеттерін Делиан одағына біріктіруді бастайды. Делиан одағы арқылы Афинаның күшінің артуы – теңіз флотының өсуі, қаланы құрлықтан болатын шабуылдардан қорғайтын қабырғалардың қайта салынуы және ықпалын кеңейтуге бағытталған агрессивті саясатпен байланысты. Фукидид осы өсу кезеңінің соғыстың сөзсіз себебі болғанын жазады: «Олардың үстемдігі қазіргі соғыс пен парсы соғыстары арасындағы кезеңде варварларға, өз одақтастарына қарсы көтеріліске және түрлі жағдайларда кездескен пелопоннесликтерге қарсы әскери және саяси әрекеттері арқылы артты» (1.97 [2]). Афинаның теңіз үстемдігі Спарта мен оның одақтастары үшін үлкен қауіп болды. Спартаның құрлықтағы жауынгерлік шеберлігі теңдессіз болғанымен, теңізде Афина айқын жеңіске жетті. Бұл айырмашылықты спартандықтар көп бұрын қабылдаған болса да, афиналық теңіз соғысының агрессивтілігі мен тиімділігі толыққанды көрініс таппаған еді. Фукидидтің сөзіне сәйкес, Парсы жеңілгеннен кейін Афина 478 жылы Афинаның басты қаласын Пирей портына байланыстыратын ұзын қабырғаларды қайта жасай бастайды. «Спарталықтардың сол кездегі Афинаға қатысты көңілі жақсы болды, себебі олар Медтермен күресте көрсеткен патриотизмін бағалады. Бірақ олардың тілектеріне жетпеуі оларға құпия реніш тудыруы мүмкін емес» (1.92 [1]). Спарталықтардың ренішінің себебі – ұзақ қабырғалардың құрлықтағы шабуылдарға қарсы тиімді кедергі болуы және келісімнің жасалу жолы болды. Фукидид Темистоклдің, 479 жылы Спартаға елші ретінде келген және Афина мен Пирей маңындағы қабырғалар құрылысы туралы ақпаратты жасырып, тарих бағытын өзгерткені туралы жазады. Темистоклдің Спартадағы жиналыста сөйлеген сөзінде Фукидид осы кезде Афинаның тәуелсіздігіне ерекше мән берілгенін айтады: «Олар спарталықтармен кеңескен кезде, олардың ешкімге тең емес екенін көрсетті» (1.91 [5]). Бұл маңызды қадам, себебі Темистокл Афинаның өздерінің мүдделерін алға қоятын тәуелсіз мемлекет екенін жеткізеді. Бұл Пелопоннес соғысына дейінгі маңызды кезең, өйткені бір адам бұл айырылысқа себепкер болды. Темистокл өзінің саясаты арқылы тәуелсіз және күшті Афинаның бейнесін қалыптастырды. Ол қабырғалар нығайтылғаннан кейін (Афинаның күшін қамтамасыз еткеннен кейін) Афинаның тәуелсіз екенін және өз мүддесін қорғайтынын нақтылады. Сонымен қатар, Темистокл Афинаның күшінің теңізде өсе түсетінін болжады: «Себебі ол оларға теңізге жабысып, империяның негізін қалауға бірінші болып кеңес берді» (1.93 [5]). Фукидид Темистоклді Афинаның империяға айналуына және Спарта мен Афина арасындағы ажырымдылыққа себепкер болған тұлға деп есептейді.