Ұғал, алаңдаушылық, эмоциялар мен қимыл-әрекеттердің теріс жағын зерттейді. Алаңдау – болашақ қауіптерді болжаудың салдары, мазасыздық пен қорқыныш сезімі. Психологиялық денсаулық үшін маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пессимистік сипаттағы ойлар, бейнелер, эмоциялар және әрекеттер.
Thoughts, images, emotions, and actions of a pessimistic nature
Қайғы – дегеніміз, күтілетін қауіптер мен олардың салдарынан сақтану немесе шығару мақсатымен жасалған алдын ала когнитивтік тәуекелдік талдаудың нәтижесінде туындайтын, қайталамалы, бақыланбайтын, негативті сипаттағы ойлар, бейнелер, эмоциялар және әрекеттер.
Worry refers to the thoughts, images, emotions, and actions of a negative nature in a repetitive, uncontrollable manner that results from a proactive cognitive risk analysis made to avoid or solve anticipated potential threats and their potential consequences.
Анықтама
Уайым – бұл табандылық танымның бір түрі, яғни өткен немесе болашақтағы жағымсыз оқиғалар туралы үздіксіз ойлау. "Қорығу" сезімі ретінде, уайым – нақты немесе қиялдағы мәселелерге байланысты мазасыздық немесе алаңдаушылықты білдіреді, көбінесе денсаулық немесе қаржы сияқты жеке мәселелер, немесе қоршаған ортаның ластануы, әлеуметтік құрылым немесе технологиялық өзгерістер сияқты ауқымды сыртқы мәселелерге қатысты. Бұл болашақтағы күтілетін проблемаларға берілетін табиғи жауап. Шамадан тыс уайымдау – жалпыланған алаңдаушылықтың басты диагностикалық белгісі, сонымен қатар шизофрения сияқты басқа да психологиялық ауруларда жиі кездеседі. Көптеген адамдар өмірінде қысқа мерзімді уайымды ешқандай салдарсыз бастан өткізеді; шындығында, уайым белгілі бір деңгейде болса, сақтық шараларын қабылдануына (мысалы, қауіпсіздік белбеуін тағу немесе сақтандыру жасау) немесе қауіпті әрекеттерден аулақ болуға (мысалы, қауіпті жануарларды ашуға немесе шектен тыс ішімдік ішуге) итермелейді, бұл жағдайға оң әсер етеді. Бірақ, шамадан тыс уайымдаған адамдар болашақ қауіптерді бағалауда асыра сілтейді және жағдайды тұйыққа тірелетін жағдай ретінде көреді, нәтижесінде стресс пайда болады. Мұндай асыра бағалау аналитикалық ресурстардың сыртқы бақылау орталығы, жеке тәжірибе және сенімдердегі қателіктердің жиынтығынан туындайды. Ұзақ уақыт бойы уайымдап жүретін адамдар өздерінің проблеманы шешу қабілетіне сенімсіздікпен қарап, проблемаларды қауіп ретінде қабылдайды, проблемамен айналысқанда оңай тітіркеніп, проблеманы шешудің нәтижесіне пессимистікпен қарайды. Күшті алаңдаушылық сезімі бар адамдар уайымдарын бақылауда ұстауға қиналады және көбінесе мазасыздық, шаршау, шоғырлануда қиындық, ашушаңдық, бұлшықеттердің кернелуі және ұйқының бұзылуы сияқты белгілерді сезінеді.
Worry is a category of perseverative cognition, i. e. a continuous thinking about negative events in the past or in the future. As an emotion "worry" is experienced from anxiety or concern about a real or imagined issue, often personal issues such as health or finances, or external broader issues such as environmental pollution, social structure or technological change. It is a natural response to anticipated future problems. Excessive worry is a primary diagnostic feature of generalized anxiety disorder, but also is pervasive in other psychological disorders, like schizophrenia. Most people experience short lived periods of worry in their lives without incident; indeed, a mild amount of worrying has positive effects, if it prompts people to take precautions (e. g., fastening their seat belt or buying insurance) or avoid risky behaviors (e. g., angering dangerous animals, or binge drinking), but with excessive worrisome people they overestimate future dangers in their assessments and in its extremities tend to magnify the situation as a dead end which results in stress. Overestimation happens because analytic resources are a combination of external locus of control, personal experience and belief fallacies. Chronically worried individuals are also more likely to lack confidence in their problem solving ability, perceive problems as threats, become easily frustrated when dealing with a problem, and are pessimistic about the outcome of problem solving efforts. Seriously anxious people find it difficult to control their worry and typically experience symptoms like restlessness, fatigue, difficulty in concentrating, irritability, muscle tension and sleep disturbance.
Қауіпсіздік үлгісі
Қорқынышты болдырмау моделі (ҚБМ) уайымның – сөздік-тілдік, ойға негізделген қызмет екенін теориялайды, ол тірі көріністерді және олармен байланысты соматикалық және эмоционалдық белсенділікті тежеу әрекеті ретінде туындайды. Бұл тежеу, қорқынышқа байланысты стимулдарға сәтті дағдылану және оларды жою үшін қажетті қорқыныштың эмоционалдық өңделуіне кедергі келтіреді. Көптеген уайымдар іске аспайтындықтан, уайым – жағдайды сәтті басқарғаны туралы сезім береді, бұл жағымсыз сезімдерді болдырмайды, сондықтан ол қауіптен сақтану тәсілі ретінде нығаяды. Айта кетейік, зерттеулер визуалды уайымның, яғни көру арқылы туындайтын уайымның да, алаңдаушылық пен басқа да психопатологиялық белгілердің күшеюімен байланысты екенін көрсетеді.
The avoidance model of worry (AMW) theorizes that worry is a verbal linguistic, thought based activity, which arises as an attempt to inhibit vivid mental imagery and associated somatic and emotional activation. This inhibition precludes the emotional processing of fear that is theoretically necessary for successful habituation and extinction of feared stimuli. Worry is reinforced as a coping technique due to the fact that most worries never actually occur, leaving the worrier with a feeling of having successfully controlled the feared situation, without the unpleasant sensations associated with exposure. Noteworthy, studies also show that visual worry, i. e. worrying that occurs in visual modality, is also associated with increased anxiety and other psychopathology symptoms.
Танымдық модель
Бұл модель патологиялық уайымды мінез-құлқы еріксіз (төменнен жоғарыға) процестер, мысалы, назар мен түсіндірудегі қауіп-қатерге бағытталған әдеттегі бейімділіктер, және ерікті (жоғарыдан төменге) процестер, мысалы, назарды бақылау, арасындағы өзара әрекеттестік ретінде түсіндіреді. Эмоционалдық өңдеудің бейімділіктері жағымсыз немесе жағымды ойлар түрінде санаға еніп, қауіп-қатерлік бейнелердің пайда болу ықтималдығына әсер етеді. Асаңғылық деңгейінде бұл процестер саналық бейнелер арасындағы бәсекеге әсер етеді, олардың кейбіреулері уайымның күшті әсерімен және нашарлаған когнитивтік процестермен, ал басқалары уайымның алдын алу күшімен және назарды бақылаумен немесе толыққанды қадағалаумен байланысты. Бейімділіктер уайым мазмұнының қауіптілік дәрежесі мен сипатын анықтайды, уайымданушы қабылданған қауіп-қатерді шешуге тырысады және осындай жағдайларда күтулерді, реакцияларды және қалыпты жағдайға оралуды өзгертеді. Кейбіреулер стрестік немесе мазасыздық тудыратын оқиғаға қатысты белгісіз немесе түсініксіз жағдайда ойдағы бейнелерге жауап береді. Осы жағдайда уайымданушы үнемі уайымдап жүреді. Себебі, пайда болуы мүмкін нәтижелердің көп саны (шамамен 2 немесе 3, уайымға бейім адамға байланысты) уайымданушыны қауіпті дағдарысқа түсіреді, олар өздерінің назарын ерікті түрде ықтимал жағымсыз нәтижелерге шоғырландырады, ал басқалары проблеманы конструктивті шешуге және жақсы көзқараспен, мүмкін жағымсыз нәтижеге күтудің орнына ұмтылады.
This model explains pathological worry to be an interaction between involuntary (bottom up) processes, such as habitual biases in attention and interpretation favoring threat content, and voluntary (top down) processes, such as attentional control. Emotional processing biases influence the probability of threat representations into the awareness as intruding negative or positive thoughts. At a pre conscious level, these processes influence the competition among mental representations in which some correspond to the assertive power of worry with impaired cognitive process and others to the preventive power of worry with attentional control or exhaustive vigilance. The biases determine threatening degree and nature of worry content the worrier attempts to resolve the perceived threat and the redirection of anticipations, responses and coping in such situations. There are some who respond to mental representations in an uncertain or ambiguous state in regard to the stressful or upsetting event. In this state the worrier is held in a perpetual state of worry. This is because availability of an overwhelming number (maybe 2 or 3, depending upon the worry prone individual) of possibilities of outcomes which can be generated, it puts the worrier in a threatening crisis and they focus their attentional control voluntarily on the potential negative outcomes, whereas others engage in a constructive problem solving manner and in a benign approach rather than to engage with heightened anticipation on the possible negative outcome.
Философия
Ежелгі грек ойшылдары, мысалы, стоик философ Эпиктет пен Сенека, алаңдамауға кеңес берді. Рационалды-эмоционалды мінез-құлық терапиясын құраған Альберт Эллис стоиктердің емдік ойларынан шабыттанды.
Greek thinkers such as stoic philosopher Epictetus and Seneca advised against worry. Albert Ellis, the creator of Rational Emotive Behavior Therapy, was inspired by the Stoics’ therapeutic ideas.
Менеджмент
Қоздырғыш оқиғаға, қасіретті тәжірибеге немесе әлжуаздыққа ұшыраған кезде алаңдау жүйесі белсендіріледі, бұл алаңдаушылық ойлар мен сезімдерді тудырады. Бұл физиологиялық стресс реакциялары мен алаңдаушылық мінез-құлқынан қашуға бағытталған жауаптарға әкеледі, осылайша гомеостазды сақтауға көмектеседі. Бірақ дағдарыс кезінде бұл әрекет бастапқы алаңдаушылық ойлар мен сезімдерге кері байланыс береді, осылайша алаңдаушылықтың өзара байланысты айналымын тудырып, күшейтеді. Салдарынан тынығу, тәуекелді бағалау, алаңдаушылыққа қабылдану, йога сияқты жаттығулар және мінез-құлқының алдын алу шамадан тыс алаңдаушылықты басуға, жалпы ересекшілік алаңдаушылықтың негізгі белгісін азайтуға көмектеседі. Когнитивті-мінездік техникалар проблеманы толыққанды шешу үшін жеткілікті дамымаған, бірақ терапия алаңдаушылықты бақылауға немесе азайтуға мүмкіндік береді.
The worry system is activated from exposure to a potential triggering event, traumatic experience or vulnerability, this brings worrisome thoughts and feelings which bring about physical stress reactions and response to avoid worrisome behavior, to ensure allostasis. But under the crisis this activity feeds back into the first worrisome thoughts and feelings which generates and strengthens the vicious worry cycle. Relaxation, risk assessment, worry exposure, exercises such as yoga, and behavior prevention may be effective in curbing excessive worry, a chief feature of generalized anxiety disorder. Cognitive behavioral techniques hasn't branched out enough to address the problem holistically but therapy can control or diminish worry.