Кіріспе

Мартин Лютердің неміс тіліндегі Киелі кітап аудармасы. Лютер Библиясы (Lutherbibel) – протестант реформаторы Мартин Лютердің неміс тіліндегі Киелі кітап аудармасы. Лютердің "Жаңа өсиет" аудармасы алғаш рет 1522 жылдың қыркүйегінде жарық көрді, ал толық Киелі кітап, Ескі және Жаңа өсиеттердің, сондай-ақ Апокрифтердің аудармасын қамтитын, 1534 жылы жарық көрді. Лютер мәтінді 1545 жылға дейін жетілдіріп келді. Бұл Латын Вульгатасымен қатар грек тілінен де пайдаланылған неміс тіліндегі алғашқы толық аударма болды. Лютер Киелі кітапты өзі жеке аударған жоқ; ол аудармашылар мен көмекшілер тобына сүйенді, олардың ішінде Койне грек тілінің маманы, Лютердің грек тілінен жасаған Жаңа өсиет аудармасын ынталандырған және көмектескен Филипп Меланхтон, сондай-ақ иврит тілінің лингвисі және ғалымы Маттеус Аургаллус болды. Жаңа өсиет аудармасының мәтіндік негіздерінің бірі – голландтық католик гуманисі Эразм Роттердамдық жариялаған және Novum Testamentum omne (1519) деп аталған латын және грек тілдеріндегі нұсқалар мен олардың филологиялық түсіндірмелері еді. Бұл жоба Лютердің өмірінің соңғы жылдарын қамтыды. Лютер Библиясының жарық көргені қазіргі Германияда сауаттылықтың таралуындағы шешуші кезең болды. Сол кездегі жаңадан ойлап табылған баспа машинасының арқасында бұл кітап кеңінен таралып, қазіргі заманғы жоғарғы неміс тілінің дамуына маңызды үлес қосты.

Алдыңғы неміс аудармалары

Лютер туылмай тұрып, неміс тіліне бірнеше аударма, қолжазба түрінде де, басылып та тарады. 1460 жылдан бастап кемінде он сегіз толық неміс тіліндегі Киелі кітап, тоқсан түрлі халық тіліндегі Ілтебіл (Евангелия) және жексенбі және мерекелік күндердегі оқулар, сондай-ақ он төрт неміс тіліндегі Псалмдер кітабы басылды, кейде бірнеше басылымда. Бұл аудармалардың бәрі Латын Вулгатасынан жасалған және жаңадан пайда болған еврей және грек ғылымының ықпалына түспеген. Цвингли мен Лео Джад 1525 жылдан 1530 жылға дейін Цюрих Киелі кітабын бөліп-бөліп шығарды. Бұл Лютердің Жаңа Өсиетінің Жоғарғы Алемандық (швейцариялық неміс) тілінде қайта жөнделуі болды, сөздердің тізбегі мен сөздік қоры өзгертілді, және жаңа Ескі Өсиет қосылды: пайғамбарлар кітабы 1527 жылғы анабаптистер Людвиг Хаетцер мен Ханс Денктің аудармасынан алынды. Цвинглибибельдің толық нұсқасы Лютербибельдің толық нұсқасынан төрт жыл бұрын жарық көрді.

Ескі Келісім аудармасы

Ол Ежелгі Келісімді Сончиноның масореттік мәтінінен, Жеромоның Вульгатасынан, Септуагинтадан, ал кейінірек Сантес Пагнино мен Себастьян Мюнстердің латын тіліндегі аудармаларынан аударды. Лютердің Киелі кітабы сол кезде өте танымал болды. 1546 жылы Лютер қайтыс болғанға дейін оның жүздеген қайта басылымдарынан шамамен 200 000 данасы жарық көрді. Дегенмен, кітап көптеген адамдар үшін әлі де тым қымбат болды; 1534 жылғы толық Киелі кітаптың бір данасының бағасы орташа еңбекшінің бір айлық жалақысына тең еді. Оның орнына, Киелі кітапты шіркеулер, пасторлар және мектептер сатып алды. Иоганн Бугенхаген 1534 жылы орта төмен неміс тіліндегі нұсқасын жариялады.

Баспалар мен қайта қараулар

Лютердің өмірінде және одан кейін де түзетулер енгізілді, кейде бір жылдың ішінде бірнеше басылым шықты. 1530 жылғы басылым Жаңа Өсиетті оның ең толыққанды түзетуі деп есептеледі. Келесі түзетулер латын және грек тілдеріне тәуелділіксіз жасалды. 2017 жылы Тоқсан бес тезистің жариялануының 500 жылдығына арналған жаңа редакциясы жарық көрді.

Каноникалыққа көзқарас

Алғашында Лютер Ескі Келісімдегі Естер кітабына, сондай-ақ Жаңа Келісімдегі Еврейлерге арналған хат, Жақып, Яһуда және Жоханның Аян кітабына деген көзқарасын төмендетеді. Ол Жақыптың хатын "сабаннан жазылған хат" деп атады, оның ішінде Християн және оның құтқарушылық еңбегіне сілтеме аз екенін айтты. Сондай-ақ ол Жоханның Аян кітабына қатысты: "Оны Киелі Рух жазғанын ешқандай жолмен анықтай алмаймын", - деп қатты сын айтқан. Жаңа Келісімнің аудармасында Лютер Еврейлерге арналған хатты және Жақыпты әдеттегі реттен алып тастап, Яһуда мен Аянға қосып, оларды "Жаңа Келісімнің шынайы және анық басты кітаптары" деп санайтын басқа кітаптардан ерекшелендірді. Ал келесі төртеуінің беделі ежелден бері өзгеше болды. Кейінгі жылдары оның осы кітаптарға деген көзқарасы өзгеріп, жақсарды. Лютер Киелі кітаптың апокриф деп санайтын кітаптарын Ескі және Жаңа Келісімдердің арасына орналастырды. Бұл кітаптар және Киелі кітаптың Ескі Келісімдегі канонына қосылған қосымшалар ежелгі грек тіліндегі "Септуагинтада" кездеседі, бірақ еврей Масореттік мәтінінде жоқ. Лютер олардың аудармасын негізінен Филипп Меланхтон мен Юст Юнасқа тапсырды. 1532 жылғы Ескі Келісімнің мазмұнында бұл кітаптар нөмірленбеген, ал 1534 жылғы Киелі кітапта оларға "Апокрифтер: Бұл кітаптар Киелі кітаптармен тең емес, бірақ оқуға пайдалы және жақсы" деген атау берілді.

Қазіргі неміс тілінің пайда болуы

Лютердің неміс тіліндегі Киелі кітабының кең таралуы, Киелі Рим империясының барлық аймақтарындағы неміс тілді халық үшін қазіргі заманауи неміс тілінің қалыптасуына ықпал етті. Бұл неміс әдебиетіндегі маңызды кезең болып саналады, ал Лютердің халық тіліндегі стильі, қазіргі неміс деректерінде Киелі жазбаларды ("kraftvolles Deutsch" – күшті неміс тілі) аударғандағы қуатты тілмен мақталады. Лютердің Киелі кітапқа жасаған аудармасы неміс тіліне де әсер етті. Неміс тілінің көптеген диалектілерге бөлінуіне байланысты, әртүрлі аймақтардан келген неміс тілді адамдар бір-бірін түсінуде қиындықтарға тап болды. Бұл Лютерді былай деуге әкелді: «Менге дейін неміс тілінде дұрыс жазылған ешбір кітап немесе хат кездеспеді. Ешкім оған тиісті көңіл бөлмейді, әрбір уағыздаушы оны өз қалауынша өзгертуге және жаңа сөздер ойлап табуға құқылы деп санайды». Ғалымдар барлығы түсінетін латын тілінде жазуды қалаған. Лютердің Киелі кітапқа жасаған аудармасы, негізінен патшалық сарайларда қолданылған саксон кеңсе тіліне, оның туған жері – Жоғарғы саксон диалектісіне, сондай-ақ неміс ақындары мен жылнамашыларының сөздік қорына негізделген. Бұл стандартталған неміс тіліне жасалған қадам болды. Лютер сөздерді неміс халқының түсіну қабілетіне бейімдеді және неміс тіліндегі Киелі кітабының кең таралуы арқылы қазіргі неміс тілін жасады және таратуға көмектесті. Лютердің Киелі кітаптың сөздерін түсіндіруге бағытталған бағдарламасы күнделікті өмір мен еңбектің барлық саласына таралып, неміс халқына моральдық мәселелерді түсіндіруге септігін тигізді. Ол біртіндеп бүкіл ұлттың мәдениетіне сіңіп, Германия тарихында берік орын алды. Бұл оған жаңа неміс ұлттық санасының пайғамбары болуға және Германия тарихындағы жаңа дәуірдің рухын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Халық тіліндегі Киелі кітаптың болуы – элиталық немесе діни топтардың сөздерді, сондай-ақ Құдайдың сөзін бақылауын жоғарлату және реформа жасау туралы жария мәлімдеме болды. Сондықтан Киелі кітаптың аудармасы қарапайым халыққа ағымдағы мәселелерді түсінуге және негізді пікір қалыптастыруға мүмкіндік берді. Лютердің халық тіліндегі Киелі кітабы Батыс Еуропадағы Рим-католик шіркеуінің үстемдігі мен біртүтастығын бұзды. Ол Киелі жазбаларды жалғыз билік деп жариялады және оның аудармасы арқылы әрбір адам оның билігіне бағынуға және монархиялық папаға деген қажеттілігін жоққа шығаруға мүмкіндік алады. Епископ Джон Фишер айтқандай, Лютердің Киелі кітабы «шіркеуде зор дауыл мен қырау тудырды».

Сауаттылық және тәртіп

Неміс тіл біліміне тигізген әсерінен кем болса да, Лютердің Киелі кітабы Германиядағы білім беру реформасына зор ықпал етті. Лютердің Киелі кітапты оқуға оңай, дәл аудару мақсаты барлық адамға білім беруге серпін берді, себебі Киелі кітапты түсіну үшін әркімнің оқу білуі қажет еді. Бағалаулар 1%-дан 17%-ға дейін әртүрлі болғанымен. Лютер Эразм мен Томас Мордың қыздарды оқытудың пайдалылығы туралы пікірлерін қолдады. Лютер адамзаттың құдайдың қалың жарығынан айырылып, өзімшілдікке тәуелді болғанына сенеді, бірақ моральдық сезімін жоғалтпады: барлығы күнәкар және білім алуға мұқтаж. Осылайша, егер барлығы оқып, түсінсе, оның халық тіліндегі Киелі кітабы заң, тәртіп және моральдық қағидаларды орнату құралына айналуы мүмкін. Халық тіліндегі Киелі кітапты түсіну мүмкіндігі Лютерге мемлекеттік шіркеу құруға және өзінің ізбасарларын заңды сақтайтын қоғамға тәрбиелеуге жол берді. Германияның протестант мемлекеттері білім беруге баса назар аударатын мемлекеттерге айналды, бұл оқыту рухын жандандырды, ал оның түпкі себебі Лютердің халық тіліндегі Киелі кітабы болды.

Басқа аудармалардың негізі ретінде қолданылған

Ақырында, Лютердің аударма Библиясы да христиан дінінің таралуында халықаралық маңызға ие болды. Лютердің аудармасы Уильям Тиндейл мен Майлс Ковердейлдің жасаған ағылшын тіліндегі аудармаларына әсер етті, олар өз кезегінде 1568 жылғы Епископтар Библиясы, 1582–1609 жылдарғы Дуай–Реймс Библиясы және 1611 жылғы Король Джеймс нұсқасы сияқты көптеген басқа Библия аудармаларына шабыт берді.

Алып тасталған мысалдар

Адамның жаратылысы Адамнан, яғни Құдайдан. "Оны әйел дейтін болады, өйткені ол еркектен алынды". Ол "Адам" деп аталады, өйткені ол "Адамнан алынды". Бұл жерде Лютер еврей тіліндегі *ish* (еркек) және *ishah* (әйел) сөздерінің ұқсастығын сақтап қалуға тырысты, өйткені дұрыс сөз (сол кездегі) *Weib* оған ұқсамайды (қазіргі *Frau* сияқты). Ағылшын тілінде "she" сөзін "man" сөзіне қосу сияқты, неміс тілінде "Mann" сөзін "in" сөзіне қосу грамматикалық жағынан қиындау болып саналады. Матай 12:34 "Жүрегі немен толы болса, аузы соны айтар". "Жүрек немен толса, ауыз соны айтар". Себебі жүректегісі ауызға шығады. Мағынаны жеткізуге баса назар аударылады. Жохан 11:35 "Исаның көздерінен жас ақты". "Иса жылады". Поэтикалық мәнге баса назар аударылды. Жохан 19:5 "[ ] Sehet, welch ein Mensch!" - деп айтылды. "Міне, қандай адам!" - деді. "Сол кісіні қараңыз!" Исаның даналығына қарамастан, арсыз жағдайға баса назар аударылды; қазір бұл дұрыс емес аударма деп саналады. Сондай-ақ қараңыз: *Ecce Homo*. Матай 23:5 "Олар өздерінің дұға таспаларын кеңітеді және киімдерінің жиектерін ұзартады". "Олар филактерияларын кең, ал киімдерінің сырғаларын ұзын қылады". Лютер Матай 23:5-те грек сөзін *φυλακτήριον* аударғанда неміс тіліндегі *Denkzettel* заң терминін қолданған. Бұл заңгерлік тіл Вульгатада да, ескі мәтіндерде де кездеспейді.