Кіріспе

Сатып алу және жұмсауға географиялық шектеулер қойылған халықаралық ресурстарды беру. 2006 жылы әлем бойынша байланысты және байланысты емес көмектің таралуы.

Көңіл көтеру

ЭЫДҰ-ның "Көмекті байланыстыру" есебінде көмекті байланыстырудың экономикалық және саяси ықпалдары анықталды. Экономикалық тұрғыдан алғанда, донор ел көмекті донор елдегі компанияларға байланыстыру арқылы өзінің экспортын арттыруды мақсат етеді. Алайда, зерттеуде байланыстырылған көмекке байланысты экспорттың көлемі шамалы екені анықталды. Ол бұрынғы зерттеуге сілтеме жасайды, онда 9 еуропалық донор мен 32 дамушы ел арасындағы байланыс қарастырылған. Сол зерттеуде байланысты көмекке байланысты экспорттың жалпы көлемінің шамамен 4 пайызын құрағаны анықталды. Осылайша, "Көмекті байланыстыру" есебі осы практиканың басты себебі саяси екеніне тоқталады. Тарихи қарым-қатынастар, сауда байланыстары, геосаяси мүдделер және мәдени байланыстар – көмекті байланыстырудың саяси ықпалдарының мысалдары, бірақ Джепманың пікірінше, олардың бәрі бір нәрсеге тоқталды: көптеген донорлар алушылардың кең ауқымына көмек көрсетсе де, жеке алушыларға қатысты олардың маңыздылығы әртүрлі: донорлар өзімен тығыз байланысы бар немесе болашақта байланыс орнатуды үміттене алатын елдерді қолдайды.

Байланысты көмекті қолдау және қарсы аргументтер

Байланысты көмек көмектің жалпы құнын арттырады. Ол донорларды дамушы елдердің қажеттіліктеріне қарағанда өз елдерінің коммерциялық дамуына көбірек назар аударуға бейімдейді. Егер көмек алушы елдерден донор елден алынған тауарларға жұмсау талап етілсе, жоба құны 30 пайызға дейін өсуі мүмкін. Байланысты көмек нарықта бұрмалаушылықтар тудырады және алушы елдің алған көмегін жұмсау мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Байланысты көмекті пайдалану туралы алаңдаушылық күшейіп келеді және көмектің мөлшерінен гөрі сапасын талдауға күш-жігер жұмсалуда. Бай елдердің "дамуға қабілеттілігін" өлшейтін "Дамуға берілгендік" индексі, шындығында, индекс есептеліп шығарылғанда донор үкіметтерін байланысты көмектің арқасында жазалайды. Басқалар донор елдің өнімдерімен көмекті байланыстыруды орынды деп санайды; бұл донор елдің бизнесін немесе экспортын дамыту үшін стратегиялық көмек. Байланысты көмек донорлардың экспорттық көрсеткіштерін жақсартады және жергілікті компаниялар мен жұмыс орындары үшін мүмкіндіктер жасайды. Бұған қоса, ол халықаралық тәжірибесі жоқ компанияларды әлемдік нарыққа енгізуге көмектеседі. Егер байланысты көмек жақсы жоспарланса және тиімді басқарылса, оның сапасы мен тиімділігіне қауіп тудырмауы мүмкін (Aryeetey, 1995; Sowa 1997). Дегенмен, бұл аргумент көмектің барлық түріне қатысты емес; мысалы, бағдарламалық көмек жағдайында көмек нақты жобаларға немесе саясаттарға байланысты болады және коммерциялық мүддесі шектеулі. Донор елге коммерциялық пайданы барынша арттыру, көбінесе алушы елге көмектің тиімділігін арттырмайды. Осылайша, дамуды барынша арттыруды мақсат тұтқанда, донор елге коммерциялық пайда табуға ұмтылу көмектің тиімділігін төмендетуі мүмкін.

Мысалдар

Ұлыбританияда Шетелдік даму басқармасы (ODA) Сыртқы істер министрінің және Сыртқы істер және Достастық кеңсесінің бақылауында болды, бұл кем дегенде бір рет көмек көрсету мен сыртқы саясат мақсаттарына жету немесе британдық компаниялардың экспорттық тапсырыстарды жеңіп алу арасындағы байланыс туралы айыптауларға әкелді. Ұлыбританияның Таиланд шекарасына жақын Малайзиядағы Пергау өзеніндегі гидроэлектрлік бөгетті қаржыландыруға қатысты жанжал орын алды. Құрылыс жұмыстары 1991 жылы Ұлыбританияның сыртқы көмек бюджетінен қаржыландырыла бастады. Сонымен қатар, Малайзия үкіметі Ұлыбританиядан шамамен 1 миллиард фунт стерлингке қару сатып алды. Қару саудасының көмекке байланысты болуы туралы мәселе 1994 жылдың наурыз айында Ұлыбритания үкіметінің сараптамасына түсті. 1994 жылдың қараша айында Дүниежүзілік даму қозғалысының сотқа шағымдануынан кейін, Жоғарғы сот сол кездегі Сыртқы істер министрі Дуглас Хёрдтың бөгеттің құрылысын қаржыландыруға 234 миллион фунт стерлинг бөлгенімен өкілеттігінен тыс (ultra vires) әрекет еткенін және осылайша заңсыздық жасағанын анықтады, себебі бұл Малайзия халқына экономикалық немесе гуманитарлық пайда әкелмеді. 1997 жылы Ұлыбританияның көмек бюджетін басқару Сыртқы істер министрінің қарауынан алынып, оның орнына Халықаралық даму департаменті (DfID) құрылды. Байланысты көмек 2002 жылдың 17 маусымында күшіне енген Халықаралық даму заңымен Ұлыбританияда заңсыз деп жарияланды, ол 1980 жылғы Шетелдік даму және ынтымақтастық заңын алмастырды.