Кіріспе
Британдық психолог Дэвид Фрэнсис Маркс (1945 жылы туған) – психолог, көптеген мақалалар мен кітаптардың авторы және редакторы. Оның зерттеулері негізінен психологияның бес саласын қамтиды: шешім қабылдау, денсаулық психологиясы, сана, парапсихология және интеллект. Маркс сонымен қатар Мінез-құлықтың жалпы теориясын жасаған және суретшілер мен олардың туындыларына арналған көрмелер мен кітаптарды ұйымдастырған.
David Francis Marks (born 1945) is a psychologist, author and editor of numerous articles and books largely concerned with five areas of psychological research – judgement, health psychology, consciousness, parapsychology and intelligence. Marks is also the originator of the General Theory of Behaviour, and has curated exhibitions and books about artists and their works.
Өмірбаян
Маркс 1945 жылғы 12 ақпанда Англияның Гэмпшир графтығындағы Липхук қаласында Виктор В. Ф. Маркс пен Мэри Дороти (қызметтес аты – Гудман) Маркстың отбасында дүниеге келген. Маркстің гомеостаз теориясы семіздік тепе-теңдігінің бұзылуын «Мазасыздық шеңберіне» байланыстырады, ол салмақ алу, денеге қанағатсыздық, жағымсыз сезімдер және шамадан тыс тұтынуды байланыстыратын кері байланыс жүйелерінің жиынтығы. Бұл авторлар теорияның мол дәлелдерге негізделгенін айтады. Аннунциато мен Гроссман (2016) гомеостаз теориясы жасырын және қатыгез «Мазасыздық шеңберінің» құрамына кіретін бес кері байланыс циклына назар аударады. Егер қандай да бір себеппен қанағатсыздық, жағымсыз сезімдер, тұтыну немесе дене салмағының артуы туындаса, кері байланыс арқылы өзара әрекеттесу нәтижесінде жаман шеңбер пайда болады, бұл салмақ алуды бақылайтын жүйенің тұрақтылығына бұзылғандық тудырады. Жүйе белсенділікке енген кезде, ол тепе-теңдіктен ауып, функционалды емес, бақылаусыз күйге жетеді. Авторлар Маркс (2015) семіздік эпидемиясын тоқтатуға бағытталған төрт стратегияны ұсынады: 1) құрбанды кінәлауды, стигманы және кемсітуді тоқтату; 2) арық дене бітімінің құндылығын төмендету; 3) энергияға толы, бірақ қоректік заттарға кедей тағамдар мен сусындарды тұтынуды азайту; 4) өсімдіктерге негізделген диетаға қолжетімділікті арттыру. Аннунциато мен Гроссман (2016) былай деп қорытындылады: «Толыққанды іске асырылса, гомеостазды қалпына келтіруге бағытталған шаралар семіздік эпидемиясын тоқтатуға әлеуетті». Гомеостаз теориясы «Ожирение. Комфорт против неудовлетворенности» (Маркс, 2016) атты 2016 жылғы кітабында одан әрі дамытылды. Кітаптағы арнау: «Бір миллиард екі жүз миллион артық салмақпен немесе семіздікпен күресіп жатқан адамдарға. Назар болыңыз. Бұл сіздің кінәңіз емес. Сізді кінәлауға болмайды. Сіздер құрбандарсыздар. Хабардар болыңыз, күш алыңыз және, ең бастысы, қарсы тұрыңыз. Осы кітап сіздер үшін» делінген. (Маркс, 2016). Маркс Психологиялық гомеостаз теориясын 2018 жылы кітап түрінде жарық көрген «Мінездің жалпы теориясы» еңбегінде одан әрі дамытты.
Аң-сезімді зерттеу
Маркстың сана және психикалық бейнелерді зерттеуі визуалды бейнелердің айқындығын бағалау құралы – Визуалды бейнелердің айқындығы сауалнамасын (VVIQ) әзірлеуге әкелді. Маркс (1973) жоғары айқындық көрсеткіштерінің түсті фотосуреттерді еске түсірудің дәлдігімен байланысты екенін хабарлады. 1995 жылы ол VVIQ-тің жаңа нұсқасын, VVIQ2-ні жариялады. Бұл сауалнамада екі есе көп сұрақтар бар, сондай-ақ бағалау шкаласы кері тілді, яғни жоғары баллдар жоғары айқындықты көрсетеді. VVIQ қабылдау және когнитивтік тапсырмаларды пайдалана отырып, шамамен 2000 зерттеуде жарамдылығы расталды. Родвей, Гиллис және Шепман (2006) жоғары айқындығы бар қатысушылардың төмен айқындығы бар қатысушыларға қарағанда суреттердегі көзге түсетін өзгерістерді анықтауда айтарлықтай дәл болғанын анықтады, бұл Гур және Хилгардтың (1975) бұрынғы зерттеуін қайталады. Соңғы кезде Цуй және авторлар (2007) бейне айқындығының жоғарылауымен көру қабығының белсенділігінің артуы байланысты екенін анықтады. Бұл зерттеу психикалық бейне жасаудың субъективті тәжірибесі көру қабығының белсенділігінің артуымен байланысты екенін көрсетеді. Логи, Перне, Буонокор және Делла Сала (2011) VVIQ бойынша айқын және нашар бейнелер туралы хабарлаған адамдардан психикалық айналымға қатысты мінез-құлық және fMRI деректерін пайдаланды. Топтар мидың белсенділігінің әртүрлі үлгілерін көрсетті, бұл топтардың бірдей тапсырмаларды әртүрлі орындағанын көрсетеді. Бұл нәтижелер VVIQ көрсеткіштері мен психикалық айналым арасындағы бұрын хабарланған байланыстың болмауын түсіндіруге көмектеседі. Ли, Кравиц және Бейкер (2012) жеке көрілген және ойдағы нысандар үшін ақпараттың ерекшелігін, таралуын және ұқсастығын зерттеу үшін fMRI және көп воксельді үлгі талдауын қолданды. Қатысушылар сканерлеуге дейін оқыған жеке нысандардың суреттерін көрді немесе ойда көріп шықты. fMRI және VVIQ көрсеткіштері арасындағы корреляция көрсеткендей, нысанды таңдау және ерте көру қабығында Ли және авторлардың (2012) бейне және қабылдау арасындағы ажырату өлшемі бейне айқындығымен байланысты болды.
Ақыл-ой IQ тестілік баллдың уақыт пен кеңістіктегі өзгерісі туралы сауаттылық теориясы
2010 жылы Дэвид Маркс уақыт, ұлттар және нәсілдер бойынша сауаттылық дағдылары мен интеллект коэффициенті (IQ) арасындағы байланысты жүйелі түрде талдады. Маркс (2010) IQ көрсеткіштерінің өзгеруіне қатысты күмәнді теория жариялады, ол Флинн эффектісін де, IQ-дағы нәсілдік айырмашылықтарды да бақыланбайтын сауаттылықтың өзгешелігінен туындайтын артефакт (қателік) ретінде түсіндіреді. Маркс (2010) IQ-дағы айырмашылықтардың уақыт, нәсіл және ұлт бойынша әртүрлілігі сауаттылықтың өзгешелігінен туындайды деп болжады, себебі интеллект тестілеудің нәтижесі барлық адамдарда бірдей деңгейде кездеспейтін сауаттылық дағдыларын қажет етеді. Сегіз түрлі талдау нәтижесінде IQ және сауаттылық көрсеткіштері арасындағы корреляция 0,79-дан 0,99-ға дейін ауытқып келді. Кауфманн (2010) Маркс жүргізген зерттеудің маңыздылығын былай түсіндірді: Егер сауаттылықтың артуы бірнеше түрлі IQ тенденцияларын түсіндірсе, онда бірнеше құбылысты байқауға болады. Біріншіден, халықтың білім деңгейі мен сауаттылығының артуы олардың орташа IQ деңгейінің өсуімен байланысты болуы керек. Екіншіден, IQ өсімі IQ қисығының төменгі жартысында ең айқын болуы керек, себебі бұл бөлігіндегі адамдар білім алғанға дейін интеллект тестінің нұсқауларын түсінбегендіктен салыстырмалы түрде төмен балл алған. Сауаттылықтың артуы IQ үлестірімінің оңнан теріске қарай өзгеруіне әкелуі мүмкін, себебі IQ үлестірімінің төменгі жартысында сауаттылықтың жоғары деңгейі байқалады (ал жоғары жартысында өте аз өзгеріс байқалады). Сондай-ақ, сіз интеллект тестілеуінің нақты субшкалаларындағы айырмашылықтарды күтуге тиіссіз, сауаттылықтың артуы интеллекттің ауызша тесттеріне ең күшті әсер етеді және интеллекттің басқа тесттеріндегі айырмашылықтар өте аз болады. Егер осы болжамдар расталса, онда IQ өсімі мен нәсілдік айырмашылықтар әртүрлі құбылыстар емес, олардың ортақ себебі сауаттылық деген пікірді қолдауға болады. Кауфман Маркс осы болжамды бүкіл халықты (жеке тұлғаларды емес) көрсететін үлгілерді қарастырып, қалай сынағанын және әртүрлі елдерде IQ мен сауаттылық деңгейі арасындағы статистикалық байланыстарды есептеу үшін экологиялық әдістерді қалай қолданғанын сипаттады. Кауфманның (2010) шолуы Маркс ұсынған нәтижелердің болжамдармен толық сәйкес келетінін көрсетті: (i) Халықтың сауаттылық деңгейі неғұрлым жоғары болса, халықтың орташа IQ деңгейі де соғұрлым жоғары болады, ал халықтың орташа IQ деңгейі неғұрлым жоғары болса, сол халықтың сауаттылық деңгейі де соғұрлым жоғары болады. (ii) Сауаттылық деңгейі төмендегенде, орташа IQ деңгейі де төмендеді, бұл Флинн эффектісіне кері әсер етеді. (iii) IQ спектріндегі барлық деңгейде тең емес жақсарулар болды, ең үлкен өсім IQ-ның төменгі жартысында байқалды. Кауфман дәлелдер Флинн эффектісі мен нәсілдік/ұлттық IQ айырмашылықтарының екеуі де интеллекттің ауызша тесттерінде сауаттылықтың ең үлкен әсерін көрсеткенін, ал интеллекттің қабылдау тесттерінде дәйекті үлгі байқалмағанын көрсетті. Нәсіл мен интеллект арасындағы айтылған байланыс және Флинн эффектісінің екеуі де ұқсас түсіндірмеге ие: Маркс пікірінше, нәсілдер мен уақыт аралығындағы сауаттылықтың өзгешелігі олардың екеуінің де себебі болып табылады. Нәсілдік IQ айырмашылықтары екі халықтың сауаттылық деңгейі теңескен сайын біртіндеп жақындасады. Осылайша, нәсілдік айырмашылықтардың Флинн эффектісі сияқты экологиялық себебі бар. Қорыта айтқанда, Флинн эффектісі де, IQ-дағы нәсілдік айырмашылықтар да сауаттылықтың өзгешелігінен туындаған артефакттар. Батыс елдерінің сауаттылығы төмендеп бара жатқанда, қазіргі кездегі жағдайға сәйкес, Маркс ұсынған сауаттылық теориясы IQ тестілеуінің орташа бағасы төмендейді деп болжайды, Флинн эффектісі кері бағытта өзгереді, бұл соңғы зерттеулерде дәлелденген.
Мінез-құлық теориясы
Барлық ғылымдар жалпы теорияларға негізделген: биология эволюция теориясын, физика – салыстырмалылық теориясын, химия – молекулалық кванттық механика теориясын, ал геология – тектоникалық плиталар теориясын негіз етеді. Психологияда жалпы теория жоқ. Дэвид Маркс (2018) 2018 жылғы «Мінез-құлқының жалпы теориясы» (GTB) монографиясында осы олқылықты пәннің барлық салаларын қамтитын орталық теориямен толтыруға тырысады. Көптеген психологиялық теориялар түрге, жағдайға немесе салаға қатысты болғандықтан, жалпы теория бола алмайды. «Мінез-құлқының жалпы теориясы» барлық салаларға, жағдайларға, түрлерге, жасқа, кезеңдерге, жыныстарға және мәдениеттерге қолданылады. GTB-ның жалғыз талабы – организмнің санасы болуы керек. Теория 20 принциптен және 80 тұжырымнан тұрады, барлығы 100 эмпирикалық тұрғыдан жолдан кешіретін тұжырым. Осы 100 тұжырым GTB-ны түсінікті және жолдан кешіруге қабілетті етеді. Нiyet, мақсат және құштарлықты қабылдау арқылы GTB тоғысушы емес, бірақ сонымен бірге басқа ғылымдардың, әсіресе биология мен физиологияның принциптерін пайдаланады. Клод Бернар, Уолтер Б. Кэннон және басқалардың ізімен, Дэвид Маркс «Психологиялық гомеостаз» тұжырымының пайдалылығын жақтайды және Мінез-құлқы ғылымы үшін оның маңыздылығын түсіндіреді. GTB организмдердің бір-біріне және ортаға табиғи іріктеу арқылы бейімделгені емес, тұрақтылық пен тепе-теңдікке ұмтылу арқасында осылай қалыптасқанын көрсетеді. GTB адам табиғатын түсінуді және психология ғылымын біріктіруді дамытуға мүмкіндік береді. Келесі қадамдар Жалпы теорияның принциптері мен гипотезаларын қатаң сынаудан өткізуді қамтиды.