Кіріспе
"Қорық деген не екенін білу үшін шыққан жастың хикаясы" немесе "Қорықтаны білу үшін шыққан баланың хикаясы" (link=no) – Гримм ағайындылары жинаған неміс халық ертегісі. Бұл әңгіме 1889 жылы Эндрю Лэнгтің "Көк ертегі кітабына" енгізілген. Ол Aarne–Thompson индексінде 326 тип ретінде жіктеледі. Бұл еркек персонаждың қорқыныш сезімін бастан кешіруге жасаған сәтсіз тыңайыстары туралы әңгімелерді көрсетеді. Бұл ертегі түрі ертедегі әдеби жинақтарда кездеспеген, бірақ ортағасырлық "Лес Мервель де Ригомер" атты сэр Ланселот дю Лактың батырлығына күшті әсер еткен, онда ол бір түндікке аруақтар мекендейтін қамалға келіп, жас шақтағыдай қиындықтарға тап болады.
"The Story of the Youth Who Went Forth to Learn What Fear Was" or "The Story of a Boy Who Went Forth to Learn Fear" (link=no) is a German folktale collected by the Brothers Grimm in Grimm's Fairy Tales (KHM 4). The tale was also included by Andrew Lang in The Blue Fairy Book (1889). It is classified as its own Aarne–Thompson index type 326. It refers to tales of a male protagonist's unsuccessful attempts to learn how to feel fear. This tale type did not appear in any early literary collection but is heavily influenced by the medieval adventure of Sir Lancelot du Lac called Les Merveilles de Rigomer in which he spends a night in a haunted castle and undergoes almost the same ordeals as the youth.
Шығу тегі
Бұл ертегі 1819 жылы Гримм ағайындарының «Kinder und Hausmärchen» екінші басылымында жарияланды. Бірінші басылымда (1812) «Жақсы боулинг пен карта ойнау» (link=no) деп аталған әлдеқайда қысқа нұсқасы болды. Олардың тікелей көзі – Кассель қаласының жанындағы Трейса ауылынан Фердинанд Зиберт болды; Гримм ағайындары осы кең таралған ертегідің бірнеше нұсқасын білген, оларды Фердинанд Зиберт Швальм аймағында айтқан. 1812 жылғы «Gut Kegel und Kartenspiel» (аудармасы «Жақсы боулинг пен карта ойнау») бірінші басылымында оқиға сараймен шектеледі және патшаның қызы 14 жасқа толғанда оны жеңу туралы ұсынысымен басталады. Батыр – ақымақ емес, тек өте кедей болғандықтан, оны сынап көргісі келетін батыл жас жігіт. Толық әңгіме тек 1818 жылы «Wünschelruthe Nr. 4» журналында, ал бір жылдан кейін 1819 жылғы «Kinder und Hausmärchen» екінші басылымында жарияланды.
Түсіндірме
Қорқыныш 1843 жылы Сорен Кьеркегор жазған «Frygt og Bæven» кітабының басты тақырыбы болды. Ол ертегі арқылы сенім жүйесіндегі қорқыныш қалай еркіндікке бастауы мүмкін екенін көрсетеді. Хедвиг фон Бейт мысықтарды кейінгі арбаның алға басушысы ретінде қарастырады: олар арбаның кейбір нұсқаларында ойнайтын ойынды ұсынады және оның тағдырындай тұтқындалады. Өлгендердің рухтары жануарлардың денесінде пайда болады, ал ертегілердегі боулинг ойындары көбінесе бас сүйектері мен сүйектерден құралған. Аңсыздың бір қыры, сана оны мақұлдамайтын тұрғыдан қарағанда, басқалардың мінез-құлқына жауап ретінде, надан, шын мәнінде батыл емес ұлдың іс-әрекеттері сияқты пайда болады. Ол арбақтарды нағыз жаулардай қабылдамайды және үрейленбейді, сондықтан санасыз қақтығыстар қалыптасып, бекітіледі. Әйел оған өмірінде білмейтін жағын көрсетеді. Көптеген нұсқаларында ол артқа немесе өз денесіне қараудан қорқады, өйткені оның басы дұрыс емес бұрылыспен қойылған, бұл өлім немесе әлемнен тыс әлемге үңілу деп түсіндіріледі. Шығыс Германиялық жазушы Франц Фюхманн 1973 жылы кейіпкердің өзін адамгершілік тұрғысынан кем сезінгенін айтты. Питер О. Чотьевицтің пікірінше, оған сезімдерді білдіретін сөздерді ешкім үйретпеген, ол оны өзінің ақымақтығымен байланыстырады. Бруно Беттельгейм ертегіні адам бақытына жету үшін өзінің жасырылған сезімдерін ашу қажеттігі ретінде түсіндіреді. Тіпті бала да түнде төсекте пайда болатын, жасырылған, негізсіз қорқыныштарды біледі. Жыныстық қорқыныштар көбінесе жек көрінеді. 1999 жылы Вильгельм Салбер арбақтар мен жануарларды пайдаланып, уайымды қасақана тудырып, жою арқылы нағыз өмірге жақындамауға тырысатынын және тек мейірім ғана оған қозғалыс сыйлайтынын атап өтті. Эгон Фабиан мен Астрид Томе ертегіні қорқынышты қабылдауға деген психологиялық қажеттілікке түсінік ретінде қарастырады, әйтпесе ол сырттан ізделеді және бастапқы қорқыныш («Urangst») ретінде іштен қолжетімсіз болып қалады. Мария Татар 2004 жылы бұл әңгіменің батыры ең кіші ұл болғанымен, ол мұндай ұлдың әдеттегі сипатына сай келмейтінін жазды, ол әдетте сиқырлы көмекшілердің көмегімен мақсаттарына жетеді. Өзінің шеберлігі мен батылдығымен бұл міндетті орындаған ол, батыр кейіпкердің бейнесіне көбірек сәйкес келеді. Өлікті жылыту үшін кесу көптеген ертегілердегі батырлар кездесетін мейірімділік сынағына ұқсас, бірақ бұл әрекет әдетте батырға сыйлық немесе сиқырлы көмекші әкелсе, мұнда ол жай ғана оқиға, мүмкін, әдеттегі сюжеттің пародисі. Бұл ертегі шошқа бағып жүрген, қарт солдат немесе саяхатшы ханзада – әрқашан «алыстан» келген біреу – патшаның қызын жеңіп, әкесінен мұрагерлік алатын ( «патшалықтың жартысы» және т.б.) сияқты, мысалы, үш алтын шашы бар әйдіз туралы көптеген таралған оқиялардың бірі. Бұл аналық мұра туралы әңгіме, онда ұл емес, қыздар мұрагерлік алады. Егер оқиға әкелік қоғамға қарай жылжыса, шешімді түсіну үшін күшті түсіндірме қажет – мұнда сирек кездесетін сыйлық, ешқашан қорқымайтын және ерекше бекем әйел. «Қызға асылған асылдан азат етілді» балалар жырлары ертегі түрінде қайта айтылды, ол сүйіктісін құтқару үшін алтын допты қайтарып алуы керек күйеу жігіттің ерліктеріне назар аударды, ал оқиғалар осы ертегіге ұқсас (мысалы, үш түн үйde өткізу, дене екіге бөліну, түтін шығаратын қызыл түсті мұржа және төсектегі оқиға).
Нұсқалар
Бұл әңгімені "Қорқыныш не екенін білгісі келген бала" және "Қорықпайтын бала" деп те атауға болады. Джек Зипс Джузеппе Питренің аудармаларына жазған түсіндірмелерінде, итальяндық фольклоршы үш түрлі нұсқаны жинағанын айтады және оларды 19-шы ғасырдың соңындағы итальяндық фольклор туралы ғылыми еңбектердегі ұқсас әңгімелермен салыстырады, мысалы Лаура Гонзенбах пен Витторио Имбрианидің еңбектері. Ол сондай-ақ Лаура Гонзенбах жинаған нұсқаны ("Қорықпайтын жас адам") талдайды және "Страпароланың құлпыраған түндері" еңбегінде осыған дейінгі нұсқаны келтіреді. Латын Америкасы елдеріндегі нұсқаларда оқиға орны қорқынышты сарайдан қорқынышты үйге немесе қорқынышты шаруашылыққа көшіріледі. "Sop Doll" – Оңтүстік тауларынан жиналған американдық нұсқа.
Бейімделулер
Хайнц Рөлленің ертегілер энциклопедиясында көптеген әдеби бейімделулер туралы айтылған: Вильгельм Лангевиш 1842 жылы, Ханс Кристиан Андерсеннің «Кішкентай Клаус және Ұлы Клаус» (1835), Вильгельм Раабес «Der Weg zum Lachen» (1857) және «Meister Author» (1874), Райнер Кирштің «Auszog das Fürchten zu lernen» (1978), Гүнтер Валлафтың «Von einem der auszog und das Fürchten lernte» (1979) және Эрнст Генрих Мейердің ертегілері, Людвиг Бехштейннің («Das Gruseln» 1853 жылғы «Deutsches Märchenbuch» кітабында 80-ші тарауда, сондай-ақ "") және Итало Кальвиноның «Giovannino senza paura» («Қорқынышсыз Джованнино»), оның 1956 жылғы итальяндық «Итальяндық халық ертегілеріндегі» алғашқы әңгімесі. 1876 жылы шыққан «Зигфрид» операсында Рихард Вагнер өзінің басты кейіпкері Зигфридті қорқынышсыз деп көрсетеді және ол қорқыныштан үйренгісі келетінін асырап алған әкесі Мимеге айтады, ол даналар қорқынышты тез үйренетінін, ал ақымақтарға қиын екенін мәлімдейді. Кейіннен, ұйықтап жатқан Брүнхильданы көргенде, ол қорқынышқа толады. Досы Теодор Ухлигке жазған хатында Вагнер ертегі туралы айтады және жас жігіт пен Зигфридтің бір адам екенін көрсетеді. Пародиялар атаумен ойнағанды жақсы көреді, Хансқа антикапиталистік мағына береді немесе оны өзін-өзі сенімсіз тұлға ретінде бейнелейді. Герольд Шпэттің Хансы әлемдік мансапқа қол жеткізеді және қорқыныштың мәнін іздегенін ұмытады. Райнер Кирш оқиғаның кино нұсқасын жасады, онда кейіпкерді құмарлықпен қызмет ететін сарайлықтар өлтіреді және ол қорқынышты тым кеш үйренеді. Карл Хохтың кейіпкері капитализмді қызықты деп санайды, бірақ әйелдердің құқықтарын қорғайтындар үшін бұл жағдай басқаша. Янош әңгімесіндегі ер адам тек боулинг және карта ойындары туралы ойлайды, түнде басы жоқ әулиемен ойнайды және ханшайым кейде қайтыс болады. «Beim Häuten der Zwiebel» автобиографиясында Гүнтер Грасс өзінің соғысқа қатысқан миссиясы туралы төртінші тараудың тақырыбы мен сипаттамасында «Мен қалай қорқуды үйрендім» деген сөзді бірнеше рет қолданады, ол сондай-ақ надан ертегі кейіпкері сияқты аман қалады. «No Rest for the Wicked» веб-комиксіндегі Ұл кейіпкері осы әңгіменің басты кейіпкеріне негізделген. Оқиға теледидар үшін де бейімделген. Джим Хенсонның «The Storyteller» телешоуының бірінші маусымындағы екінші эпизоды «Fearnot» деп аталды. Шелли Дюваллдың «Faerie Tale Theatre» телешоуы оны «Шиверлер туралы білу үшін үйден кеткен бала» деп бейімдеді. Неміс мультфильмі «Simsala Grimm» оқиғаны бірінші маусымның оныншы эпизодында көрсетті: түпнұсқа оқиғадан айырмашылығы, мұнда жас жігіт ханшайымды сүйген кезде қорқынышқа үйренеді, өйткені ол бұрын ешқашан сүйіспеген және оны дұрыс істемеуден және өзін ұялтпаудан қорқады. Американдық МакГидің «Grimm» ойындары Gametap-та 2008 жылдың 31 шілдесінде «Бала қорқынышты үйренеді» деген атпен дебют жасады. MC Frontalot әні «Shudders» альбомынан «Question Bedtime» осы оқиғаға негізделген. Атау жиі өзгертіледі, мысалы, «Wir sind Helden» тобының «Zieh dir was an: Du hast dich ausgezogen, uns das Fürchten zu lehren» әнінде («Киініп ал, сен бізге қорқыныш үйрету үшін киімсіз қалдың»), бейнелі мағынада «бір нәрсе киініп ал, сен қорқыныш үйрету үшін өзіңді сыртқа шығардың».