Кіріспе

АҚШ-тың бірнеше штатында полицияға қылмыс жасады деген күдікпен адамдардан жеке басын анықтауды талап етуге рұқсат беретін заңдар бар. «Тұрып, жеке басын анықта» заңдары – АҚШ-тың бірнеше штатындағы заңдар, олар полицияға қылмыс жасады деп негізді күдік тудырған адамдарға өз есімдерін айтуға заңды түрде бұйрық беруге рұқсат береді. Егер адамның қылмыс жасағаны, жасап жатқаны немесе жасауға дайындалып жатқаны туралы негізді күдік болмаса, онда адам, тіпті осы штаттарда да, өзін-өзі анықтауға міндетті емес. Төртінші түзету негізсіз іздеулер мен тәркілеулерге тыйым салады және іздеу ордерлерінің нақты себептермен негізделуін талап етеді. «Терри мен Огайо» (1968) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты полицияға қылмыс жасалды немесе жасалмақ деген негізді күдік тудыратын «нақты және анықталған фактілерге» сүйене отырып, адамды уақытша ұстап тұрудың конституциялық екенін белгіледі. Полиция қызметкері адамның қарулы екеніне және ол қызметкерге немесе басқаларға қауіп төндіретініне негізді күдік болған жағдайда, қару-жарақ іздеуін жүргізе алады. «Хибель мен Неваданың алтыншы округтік соты» (2004) ісінде Жоғарғы Сот күдіктілерден «Терри» тоқтату кезінде өздерінің есімдерін жариялауды талап ететін заңдардың Төртінші түзетуді бұзбайтынын мәлімдеді. Дегенмен, кейбір «тұрып, жеке басын анықта» заңдары, адамдардың өзін қалай анықтауы керектігі туралы түсініксіз болғандықтан, күдіктілердің заңмен қорғалатын процессуалдық құқығын бұзады. Мысалы, «Колендер мен Лаусон» (1983) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты Калифорнияның «сенімді және дұрыс» сәйкестендіруді талап ететін заңын тым белеңді деп таныды. Сот сондай-ақ, Бесінші түзетуге сәйкес, егер күдікті адамның есімін беру оның кінәлі екенін көрсететініне сенімді болса, онда ол күдіктінің атын беруден бас тартуға құқылы екенін мәлімдеді. «Хибель» ісінде қарастырылған Невада штатының «тұрып, жеке басын анықта» заңы полиция қызметкерлеріне «адам қылмыс жасады, жасап жатыр немесе жасауға дайындалып жатыр» деген негізді күдік болған жағдайда кез келген адамды ұстауға рұқсат береді; адамды «оның жеке басын және оның болуына байланысты күдікті жағдайларды анықтау» үшін ғана ұстауға болады. Заңға сәйкес, полиция қызметкері қылмыстық әрекетке қатысы бар деген негізді және анық күдікке ие болуы керек, ал ұсталған адам «өзін-өзі анықтауы» тиіс, бірақ заң бойынша ол полиция қызметкерінің басқа да сұрақтарына жауап беруге міндетті емес. Неваданың Жоғарғы Соты штаттық заң бойынша «анықтау» деген сөзді тек өз атын айту деп түсіндірді. 2008 жылдың сәуір айына қарай, тағы 23 штат мұндай заңдарға ие болды. Тағы да бірнеше штаттарда (Аризона, Техас, Оңтүстік Дакота және Орегон сияқты) осындай заңдар бар, бірақ олар тек автокөлікті жүргізушілерге қатысты, және көлік тоқтаған кезде жүргізуші куәлігін көрсетпегендерге жаза салады.

Құқық қорғау органдары мен көпшілік арасындағы қарым-қатынас

АҚШ-та полиция мен өзге адамдар арасындағы өзара әрекеттесулер үш негізгі санатқа бөлінеді: ерікті ("көрісу" немесе "сұхбат"), уақытша тоқтату (көбінесе «Терри тоқтатуы» деп аталады, Терри мен Огайо штаты арасындағы сот ісінен кейін), немесе қамауға алу. «Тоқтатып, жеке басын анықтау» заңдары уақытша тоқтатуға қатысты. Көлік құралдарының жүргізушілеріне басқа да талаптар қолданылады, олар штаттық көлік кодекстеріне сәйкес полицияның талап етуімен жүргізуші куәлігін көрсетуге міндетті.

Бірлескен келісім

Полиция кез келген уақытта адамға жақындасып, сұрақ қоя алады. Полиция қылмысқа қатысы бар деген күдік тудыруы мүмкін, бірақ ұстауға немесе қамауға алуға негіз болатын "нақты және айқындалған фактілер" туралы білмейді де, сұрақтар арқылы осы фактілерді білуге тырысады. Адам өзін таныстыруға немесе басқа сұрақтарға жауап беруге міндетті емес, және кез келген уақытта еркін кетуге құқылы. Полиция адамға сұрақтарға жауап беруден бас тартуға және өз ісімен айналысуға болатынын айтуға міндетті емес; алайда, адам өзара әрекеттесудің ерікті екенін анықтау үшін "Мен еркін кете аламын ба?" деп сұрай алады.

Дәлелді күдік

Адам ұсталған кезде, оның еркін кетуге мүмкіндігі жоқ екеніне ақылға қонымды себептер болуы керек. Полиция, егер адам қылмыс жасады, жасап жатыр немесе жасауға дайын тұр деп негізді күдік болса, оны қысқа мерзімге ұстауға құқылы. Көптеген штат заңдары осы құқықты нақты бекітеді. "Терри мен Огайо штаты" ісінде АҚШ Жоғарғы Соты полицияға, ұсталатын адам қарулы және қауіпті болуы мүмкін деген күдік болған жағдайда, қару іздеуге ("тексеру") рұқсат берді. Полиция қызметкері адамды ұстау үшін негізді күдікке ие болуы керек, бірақ ол күдіктің не екенін адамға хабарлауға міндетті емес. Полиция қызметкері күдік туралы мәлімдеуге тек қана адам ұсталған кезде және ол адам кейіннен сотта ұстаудың заңдылығын даулаған жағдайда міндетті. Полиция "Терри тоқтатуы" кезінде ұсталған адамнан сұрақ қоюға құқылы, бірақ, әдетте, ұсталған адам жауап беруге міндетті емес. Дегенмен, көптеген штаттарда "тоқтаңыз және өзіңізді таныстырыңыз" заңдары бар, олар "Терри" шарттары бойынша ұсталған адамды полицияға өзін таныстыруға және кейбір жағдайларда қосымша ақпарат беруге міндеттейді. "Hiibel" ісіне дейін, ұсталған адам атын атаудан бас тартқаны үшін қамауға алынып, сотталуы мүмкін бе, жоқ па, деген мәселе шешілмеген қалды. Бұл мәселе бойынша федералды апелляциялық соттар арасында пікір қақтығысы болды, ал АҚШ Жоғарғы Соты бұл мәселені екі рет қараудан бас тартты. "Hiibel" ісіндегі сот шешімі, ұсталған адамнан жазбаша куәлікті ұсыну талап етілмейтінін, бірақ ол тек қана өзінің атын айту арқылы бұл талапты орындай алатынын көрсетті. Кейбір "тоқтатып, анықтау" заңдары ұсталған адамның өзін-өзі тануын талап етпейді, бірақ оның оны жасаудан бас тартуын тұтқындауға негіз болатын дәлелдерді анықтауда басқа факторлармен бірге қарастыруға мүмкіндік береді. 2011 жылдың ақпан айына дейін Жоғарғы Сот ұсталған адамның атын ғана емес, басқа да ақпаратты беруі туралы талаптардың заңдылығын қарастырмады. Алайда, Аризона сияқты кейбір штаттар, ұсталған адамнан толық атын қоспағанда, ешқандай ақпарат беру талап етілмейтінін нақты айқындады.

Тұтқындау

Қамауға алу үшін полицияның адамның қылмыстық қызметке қатысы бар дегеніне негізді күдік білдіруі жеткілікті. Дегенмен, тұтқындау жасау үшін полицейдің адам қылмыс жасады дегенге сенуге дәлелдері болуы керек. Кейбір штаттар полициядан тұтқындау ниеті мен себебін хабарлауды талап етеді. Бірақ қамауға алудың қашан тұтқындауға айналатыны әрдайым анық болмайды. Тұтқындау жасағаннан кейін полиция адамды, оның заттарын және жақын маңайын тінтіп қарауы мүмкін. Тұтқындалған адамның өзін таныту қажеттігі тұтқындалған жердің құзыретіне байланысты болуы мүмкін. 2022 жылдың 23 маусымында АҚШ Жоғарғы Соты Вега – Текох ісі бойынша алты дауысқа үш дауыспен шешім қабылдады, соның нәтижесінде полицияны Миранда ескертуін оқымағандықтары үшін сотқа шақыруға болмайды. Алайда, Миранда броньды аяқтау үшін қажетті жеке деректерге қатысты қолданылмайды. Тұтқындалғаннан кейін атын беруге мәжбүр ететін "тоқтатып, анықтау" заңы бар-жоғы әлі белгісіз, бірақ кейбір штаттарда тұтқынға алынған адамның атын және басқа да жеке ақпаратын беруін талап ететін заңдар бар, ал кейбір штаттық соттар атын беруден бас тартуды мемлекеттік қызметкердің жұмысына кедергі келтіру деп санайды. Құндылық тұрғысынан алғанда, атын беруден бас тартқан тұтқынның тез босатылуының ықтималдығы төмен.

Анықтау міндеті

"Тоқтатып, анықта" заңдары бар штаттар: Алабама (Ala. Code §15-5-30), Аризона (Ari. Rev. Stat. Tit. 13, §2412 (2005 ж. қабылданған) & Tit. 28, §1595), Арканзас (Ark. Code Ann. § 5-71-213), Колорадо (Colo. Rev. Stat. §16-3-103(1)), Делавэр (Del. Code Ann., Tit. 11, §§1902 (қылмыс жасады деген күдік талап етіледі), 1321(6) (көшпелілік контекстінде)), Флорида (Fla. Stat. §901.151 (Тоқтату және тексеру заңы); §856.021(2) (көшпелілік және аң аулау)), Джорджия (Ga. Code Ann. §16-11-36(b) (көшпелілік)), Иллинойс (Ill. Comp. Stat., ch. 725, §5/107-14), Индиана (Indiana Code IC §34-28-5-3.5), Канзас (Kan. Stat. Ann.), Луизиана (La. Code Crim. Proc. Ann., Art. 215.1(A); La. Rev. Stat. 14:108(B)(1)(c)), Мэриленд (Md. Criminal Code §4-206), Миссури (тек Канзас-Ситиде) (Mo. Rev. Stat. §84.710(2)), Монтана (Mont. Code Ann. §46-5-401), Небраска (Neb. Rev. Stat. §29-829), Невада (Nev. Rev. Stat. §171.123), Нью-Гэмпшир (N. H. Rev. Stat. Ann. §594:2, §644:6), Жаңа Мексика (N. M. Stat. Ann. §30-22-3), Нью-Йорк (N. Y. Crim. Proc. Law Laws of New York → CPL §140.50 (қылмыс жасады деген күдік талап етіледі)), Солтүстік Каролина (State v Friend + N. C. Gen. Stat. § 14–223 (тек көлік тоқтатуларына қолданылады)), Солтүстік Дакота (N. D. Cent. Code §29-29-21 (PDF)), Огайо (Ohio Rev. Code §2921.29 (2006 ж. қабылданған)), Род-Айленд (R. I. Gen. Laws §12-7-1), Юта (Utah Code Ann. §77-7-15), Вермонт (Vt. Stat. Ann., Tit. 24, §1983), Вашингтон (Wa. Stat. RCW 46.61.020), Висконсин (Wis. Stat. §968.24).

Тізімде жоқ штаттарда құқық қорғау органдарына жеке куәлік көрсету талап етілмейді. Тізімделген кейбір штаттарда тергеу кезінде адамның өзін-өзі тануын талап етуі мүмкін "тоқтатып, анықта" заңдары бар. Висконсин заңдары құқық қорғау органдарына жеке куәлікті "талап етуге" рұқсат берсе де, жеке куәлік беру туралы заңдық талап жоқ және одан бас тарту үшін жаза да қарастырылмаған; сондықтан Висконсин міндетті түрде жеке куәлік беретін штат емес. Алайда Висконсин §968.24-ке арналған түсіндірмелерде "Терри қағидалары штатқа күдіктіден атын сұрауға және оны орындамағаны үшін қылмыстық жазалар салуға мүмкіндік береді" делінеді, Хайбел билік ретінде келтіріледі. Хайбел шешімінде күдіктілердің полиция тергеулері кезінде өздерінің аттарын жариялауын талап ететін заңдар, егер заңда қылмыстық әрекетке байланысты орынды және айқын күдік талап етілсе, Төртінші түзетуді бұзбайды деп табылған. Висконсин Жоғарғы Соты Хенс пен Моррисси арасындағы сотта "Қылмыс екі бөліктен тұрады: тыйым салынған іс-әрекет және белгіленген жаза. Тыйым салынған іс-әрекет жазасыз қылмыс емес" деген шешім шығарды. Осы жағдайда өзін-өзі танудан бас тартуды жазалайтын ешқандай заң жоқ және өзін-өзі танудан бас тарту үшін ешқандай жаза көзделмеген. Бұл заң "Қылмыстық іс жүргізуді бастау" деп аталатын 968-тараудың бір бөлігі болып табылады. 968.24-бап бойынша құқық қорғау органы тоқтатып, адам тоқтатылған жерде сұрақ қоғуға құқылы. Заң бойынша құқық қорғау органы адамды тұтқындауға құқылы емес. Сонымен қатар, Хенс Морриссиге қарсы сотта ұсталған адамның атын бермеуі 946.41-баптың бұзылуы емес, өйткені өзін танытпау әрекеті - бұл өз міндетін атқару кезінде офицерді адастыру ниетімен жасалатын жалған мәлімдеме емес. Иллинойс штаты да емес, өйткені Иллинойс Екінші округтік апелляциялық сотының People v. Fernandez, 2011 IL App (2d) 100473 шешімінде 107 14-бөлімінің 1961 жылғы Қылмыстық кодексте емес, 1963 жылғы Қылмыстық іс жүргізу кодексінде екендігі және тек полиция қызметкерлерінің мінез-құлқын реттейтіні нақты айтылған. 1961 жылғы Қылмыстық кодексте мұндай бұйрықтың нысанасы болған күдікті орындауы тиіс тиісті міндет жоқ. 2011 жылдың ақпан айына дейін Терриді тоқтату кезінде жеке тұлғаның өзін танытуын талап ететін АҚШ-тың федералды заңы жоқ, бірақ Хайбел заң бойынша, егер заңда офицердің қылмыстық әрекетке байланысты күдік тудыруы қажет болса, штаттар мұндай заңдарды қабылдауы мүмкін деп санайды, ал 24 штат мұны жасады. Хайбелдегі пікірде полиция ұстаған адамдар конституциялық "тоқтатып, анықтауға" арналған заңдар бар юрисдикцияларда өздерін анықтауға міндетті, ал басқа юрисдикцияларда ұсталған адамдар емес. Алайда, бірнеше себеппен бұл мәселе оңайға соқпауы мүмкін: "Тоқтатып, анықта" заңдарының мәтіні штаттар бойынша әр түрлі. "Тоқтатып, анықта" заңын бұзу үшін нақты жаза қарастырылмаса, басқа заңның бұзылуына әкелуі мүмкін, мысалы, "бейбітшілік сақшысына қарсы тұру, кедергі келтіру немесе оның жұмысын қиындату" сияқты. Штат соттары "тоқтатып, анықта" және "кедергі келтіру" заңдарын әртүрлі түсіндіреді.

Басқа заңдармен өзара іс-қимыл

"Тоқтату және сәйкестендіру заңдары" тікелей жаза қарастырмайтын штаттарда заңды түрде ұстау, басқа заң бұзушылық үшін болуы керек, мысалы, "бейбітшілік сақшысына қарсы тұру, оның жұмысына кедергі келтіру немесе оны тоқтату" сияқты. Мысалы, Hiibel ісінде дау тудырған Невада штатының "тоқтату және сәйкестендіру" заңы, талапты орындаудан бас тартқан адамға жаза салмады, бірақ Невада штатының Юнион Тауншип соты Hiibel-дің өзін сәйкестендіруден бас тартуын Неваданың "кедергі келтіру" заңын бұзу деп шешті. Оливер против Вудс (10-шы апелляция округі, 2000 ж.) ісінде Юта штатының "тоқтату және сәйкестендіру" және "кедергі келтіру" заңдарының өзара байланысы туралы ұқсас қорытынды жасалды.

Соттардың түсіндіруі

"Тоқта және анықта" заңдары әртүрлі штаттарда бірдей көрінетін, бірақ штаттық соттардың түсіндіруіне байланысты әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, Калифорнияның "тоқта және анықта" заңы, Қылмыстық кодекс §647(e) Невада заңына ұқсас, Hiibel ісінде бекітілген, бірақ Калифорния апелляциялық соты People v. Solomon (1973), 33 Cal. App.3d 429 ісінде заңның "сенімді және дәйекті" сәйкестендіруді талап ететінін, оның нақтылығына "жеткілікті кепілдік" беретінін түсіндірді. Осы тұжырымды пайдаланып, АҚШ Жоғарғы Соты Kolender v. Lawson ісінде заңды тұмандылық үшін жарамсыз деп тапты. Кейбір соттар полицияға жеке басын анықтау туралы ақпарат талап етуге және күдіктінің жауап беру міндетін қатаң түрде жүктеуге рұқсат беретін айырмашылықты мойындады. Басқа соттар бұл талапты тұтқынға орындау міндетін жүктеуге бағытталған деп түсіндірді. Бұған физикалық емес, тек сөздік кедергі келтіру жеткілікті, сондай-ақ, Колорадо штатының "кедергі келтіру" заңын бұзу үшін физикалық күш қолдану немесе оны қолданумен қорқыту қажет. Алайда, Колорадо Жоғарғы Соты Dempsey v. People, No. 04SC362 (2005) ісінде жеке басын анықтаудан бас тарту "жағдайлардың жиынтығының" бір бөлігі болып табылатынын, тіпті нақты физикалық араласу болмаса да, кедергі келтіруге жататынын мәлімдеді. Юта штатының "кедергі келтіру" заңы физикалық әрекетті талап етпейді, тек "ұстауды жүзеге асыру үшін қажетті заңды бұйрықты" орындамауды талап етеді. Oliver v. Woods ісіндегі сот өкілдері жеке басын ұсынбау осы заңды бұзу болып табылады деген шешімге келді. "Тоқта және анықта" заңы болмаған жағдайда тұтқынның өзін танытуға міндетті емес екендігі туралы жалпы келісім жоқ. Мысалы, АҚШ Жоғарғы Соты Hiibel ісінде Калифорнияның "тоқта және анықта" заңын Kolender v. Lawson ісінде жарамсыз деп тануын атап өтті. Бірақ Колендерден кейін төрт жыл өткен соң шешілген Long ісінде Калифорния апелляциялық соты полиция қызметкерінің қылмыс жасады деп күдіктенген тұтқыннан жазбаша сәйкестендіруді талап етуі конституциялық тұрғыдан дұрыс емес деп тапқан жоқ. Long сотының алдындағы мәселе күдіктінің әмиянында табылған дәлелдерді жасыру туралы өтініш болды, сондықтан жеке басын ұсынудан бас тарту мәселесі тікелей қарастырылмады. Алайда, Long шешімінің авторы 1980 жылғы істе өзін танытудан бас тарту тұтқындауға негіз бола алмайды деген қорытындыға келген. Дегенмен, кейбіреулер Long ісін келтіріп, жазбаша сәйкестендіруді ұсынудан бас тарту полицияға кедергі келтіру болып табылады деп санайды. Басқалары келіспейді және Калифорнияда полиция ұстаған адамдарды өзін танытуға мәжбүрлеуге болмайды деп санайды. Кейбір соттар, мысалы, State v. Flynn (Wis. 1979) және People v. Loudermilk (Calif. 1987) күдікті оны ұсынбаса, полиция жазбаша сәйкестендіруді іздестіре алады деп шешті. Кейінгі Калифорния шешімі People v. Garcia (2006) бұл шешіммен келіспеді. Utah v. Strieff (2016) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты офицердің Эдвард Стриффті тоқтатуы және одан жеке басын анықтауды талап етуі Юта штатының заңдары бойынша заңсыз екенін, бірақ тоқтату нәтижесінде жиналған дәлелдер Стриффке қатысты бұрыннан бар тұтқындау ордері болғандықтан қабылданды. Сондықтан, бұрыннан бар ордер заңсыз тоқтату мен анықтауды "әлсіретті". Солтүстік Каролинадағы State v. White ісінде Солтүстік Каролинаның "қарсылық білдіретін офицерлерге" қатысты заңы полиция қызметкерлеріне өзін танытудан бас тартқан күдіктілерге де қатысты деп түсіндірілді. Керісінше, Батыс Вирджиния соттары олардың қарсылық білдіру заңына өзін танытудан бас тартқан адамдар кірмейді деп шешті.

Басқа елдер

Көптеген елдер полицияға жеке куәлікті талап етуге және ешқандай куәлігі жоқ (немесе оны көрсетуден бас тартатын) адамдарды қамауға рұқсат береді. Әдетте, мұндай елдер барлық тұрғындарына ұлттық жеке куәлік беріп, полицияға қажетті азаматтығы сияқты жеке мәліметтерді қамтиды. Шетелдік қонақтар өздерінің паспортын әрдайым көрсетуге дайын болуы керек. Кейбір жағдайларда, басқа елдердің жеке куәліктері де қабылдануы мүмкін. Мысалы, Португалияда мемлекеттік жеке куәлікті үнемі алып жүру міндетті. Бұл карта Cartão de Cidadão (Азаматтар картасы) деп аталады; ол биометриялық ақпарат, жеке куәлік нөмірі, әлеуметтік қамсыздандыру нөмірі, салық ақпараты және т.б. сияқты мәліметтерді қамтитын электрондық карта. Полиция жеке куәлікті тек қоғамдық жерде немесе көпшілікке ашық орында және адам қылмыс жасады деген негізді күдік болған жағдайда ғана сұрай алады. Мұндай жағдайларда жеке куәліктің нотариалды куәландырылған көшірмесін ұсынуға болады. Егер азаматтың жеке куәлігі немесе оның нотариалды куәландырылған көшірмесі болмаса, полиция оны анықталғанша уақытша ұстау үшін полиция бөліміне эскорттайды. Австралия, Канада, Жаңа Зеландия және Ұлыбритания сияқты басқа елдерде полиция, егер заңмен берілмесе, жеке куәлікті талап етуге құқығы жоқ. Мысалы, бұл елдерде жаяу жүргіншілер, жүргізушілер және жолаушылар полиция тоқтатқанда жүргізуші куәлігін (жүргізушілер үшін) немесе аты-жөнін, мекенжайын және т.б. көрсетуге міндетті. Полиция адамдардың қылмыс жасады деген негізді күдік болған жағдайда өзін-өзі таныстыруын талап етуі мүмкін.