Кіріспе

Кавказдағы феодалдық мемлекет (778–1008)

Абхазия патшалығы (;) – 780 жылдары құрылған Кавказдағы ортағасырлық феодалдық мемлекет. Династиялық мұрагерлік арқылы 1008 жылы Иберия патшалығымен бірігіп, Грузия патшалығын құрды. Византиялық дереккөздерде 10 ғасырдың басында Абхазия Қара теңіз жағалауында, Халдия темасының шекарасынан Никопсис өзенінің сағасына дейін үш жүз грек миліне созылып жатқандығы, ал оның артында Кавказ таулары орналасқандығы жазылған.

Өмірбаян

Абхазия Византия билігіндегі княздық болды. Ол негізінен қазіргі Грузияның (даулы Абхазия Республикасы) солтүстік-батыс бөлігінде, Қара теңіз жағалауында орналасқан және солтүстікке қарай қазіргі Ресейдің Краснодар өлкесі аумағына дейін созылған. Оның астанасы Анакопия болды. Абхазияны мұрагерлік архонт басқарды, ол тиімді түрде Византияның вице-патриоты қызметін атқарды. Елдің көп бөлігі христиан дінінде болды, ал Питий қаласы Константинополь патриархына тікелей бағынатын архиепископтың орталығы болды. Абазияның тағы бір епископтық орталығы Сотериуполис еді. 735 жылы араб генералы Марван бастаған ірі әскери жорық Грузия патшалықтарына қарсы басталды. Арабтар Грузия княздары – Мириан мен Арчилдің қашқандарын қуа жөнелгенде, 736 жылы Абхазияға еніп келді. Дизентерия мен су тасқыны, сондай-ақ архонт Леон I және оның Ибериялық және Лаздық одақтастары көрсеткен қарсылықтың нәтижесінде жаугерлер шегінуге мәжбүр болды. Леон I Мирианның қызына үйленді, ал оның ұлы Леон II осы династиялық байланысты пайдаланып, 770 жылдары Лазиканы бағындырды. Грузия деректерінде Лазиканың (Егриси) жалғасы ретінде қарастырылатын бұл жаңа мемлекет кейбір грузин (мысалы, Леонти Мровелидің «Грузия патшаларының өмірбаяны») және армян (мысалы, Хованнес Драсханакерцидің «Армения тарихы») жылнамаларында Эгриси (Лазика) деп аталды.

Құрылысы мен шоғырландыруы

Арабтарға қарсы сәтті қорғаныс пен жаңа аумақтық жемістер Абхазия князьдеріне Византия империясынан көбірек тәуелсіздік талап етуге жеткілікті күш берді. Шамамен 778 жылға қарай Леон II хазарлардың көмегімен толық тәуелсіздікке қол жеткізді; ол «Абхаздардың патшасы» атағын алды және астанасын батыс Грузияның Кутаиси қаласына көшірді. Грузин жылнамаларында айтылғандай, Леон өз патшалығын сегіз герцогтыққа бөлді: Абхазияның өзі, Цхуми, Бедия, Гурия, Рача және Таквери, Сванетия, Аргвети және Кутаиси. Оның билігінде Абхазия патшалығы мемлекет құру кезеңінде болды және патшалық шекарасын шығысқа қарай кеңейту мәселесінде аса белсенділік танытпады. Мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін шіркеу тәуелсіздігінің мәселесі ең басты проблемаға айналды. 9 ғасырдың басында Абхазия патшалығының шіркеуі Константинопольден бөлініп, Мцхета католикатының билігін мойындады; Абхазиядағы шіркеу тілі грек тілінен грузин тіліне ауысты, себебі Византияның ықпалы әлсіреп, діни айырмашылықтар жойылды. Абхазия патшалығының ең гүлденген кезеңі 850 мен 950 жылдар аралығында болды. Георгий I (864–871) тұсынан бастап, патшалықтың кеңеюге бейімділігі оның аумағын шығысқа қарай кеңейтуге алып келді. Абхазия патшалары Картли герцогтығын (орталық және Грузияның шығыс бөлігі) бақылап, армян және грузин Багратидтерінің істеріне араласты. Шамамен 908 жылы король Константин III (894–923) Картлидің маңызды бөлігін жанекеледі, осылайша оның шекарасын арабтар бақылап отырған Тбилисиге жақындатты. Ғасырдың соңында Грузияның шығысындағы Кахетия мен Герети де Абхазияның жоғарылығын мойындады. Константин III сондай-ақ Аланиядағы ықпалын кеңейтуге тырысты, олардың христиан дініне өтуін қолдады. Оның ұлы Георгий II (923–957) тұсында Абхазия патшалығы билік пен беделдің шыңына жетті. Георгий православие дінін насихаттаушы және грузин христиан мәдениетінің меценаты ретінде танылды. Ол Аланияда христиан дінін мемлекеттік дін ретінде орнатуға көмектесті, осылайша Константинопольдің алғысын алды. Грузин жылнамалары оны «шіркеулер салушы» деп атады. Алайда Георгийдің ізбасарлары патшалықтың күшін және тұтастығын сақтай алмады. Леон III (960–969) билігінде Кахетия мен Герети Абхазия билігінен азат болды. Димитрий III (969–976) тұсында басталған қанағаттандырмас азаматтық соғыс және феодалдық көтерілістер патшалықты бақытсыз Феодосий III Соқырдың (975–978) билігінде толық анархияға ұшыратты, ол әлсіз және сәтті емес патша болды.

Біріктіру

Сол кезде Оңтүстік Кавказдағы гегемония ақыры Тао-Кларджетидің грузин Багратидтеріне өтті. 978 жылы Багратид әмірі Баграт, мұрагерсіз Теодосийдің қарындасының ұлы, асырап алған әкесі Дауыт III Таоның көмегімен Абхазия тағына отырды. Баграттың Багратид және Абхазия әулеттерінен тарауы, патшалықтағы ақсүйектерге, ішкі талас-тартыстардан шаршағандары үшін оны қабылданатын таңдау жасады. 1008 жылы Баграт, өз әкесі Гургеннің қайтысынан кейін "Иберия патшасы" атанды. Осылайша, бұл екі мемлекет династиялық жолмен біріктіріліп, Грузияның біртұтас монархиясының негізін қалады, ол кейін ресми түрде Грузия Корольдігі деп аталды.

Билеушілер

Абхазия патшаларының көпшілігі, Шавляндық Иоанн мен Адарнаседен басқа (болжам бойынша сван тегінен), кейде қазіргі тарихнамада Леонидтер деп аталатын әулеттен шыққан, немесе князь Анос есімімен байланысты Аннозиттер әулетінен шыққан, олар өздерін осы князь Аносқа жатқызып, тегін дәлелдеген. Князь Кирилл Туманов Анос есімін кейінірек Абхаз ақсүйектерінің Анчабадзе әулетімен байланыстырады. Конвенция бойынша, Абхазия патшаларының тізімі Абаския архонттарының тізімінен жалғасады. Олардың билік мерзімдері туралы да бірқатар келіспеушіліктер бар. Төмендегі хронология Тумановтың мәліметтеріне сәйкес келтірілген.
Патшалық билік Династиясы
1. Леон II 780 – 828 Ачба Анчабадзе
2. Феодосий II 828 – 855 Ачба Анчабадзе
3. Димитрий II 855 – 864 Ачба Анчабадзе
4. Георгий I 864 – 871 Ачба Анчабадзе
5. Иоанн (құлықшы) 871 – 873 Шавляни
6. Адарнасе 887 – 893 Шавляни
8. Баграт I 882 – 894 Ачба Анчабадзе
9. Константин III 894 – 923 Ачба Анчабадзе
10. Георгий II 923 – 957 Ачба Анчабадзе
11. Леон III 957 – 967 Ачба Анчабадзе
12. Димитрий III 967 – 975 Ачба Анчабадзе
13. Феодосий III 975 – 978 Ачба Анчабадзе
14. Баграт III 978 – 1008 Багратиони

Тарихнама

Патшалықтың негізгі тарихын жазуда грузин және византиялық дереккөздер басым болды, бұл қазіргі эпиграфикалық және археологиялық жазбалармен қолдалады. Абхазия және грузин тарихнамасы патшалықтың конституциясын әртүрлі бейнелейді, халықтың этникалық құрамы және билеуші әулеттің тегі ерекше дау тудырады. Абхазия тарихшылары үшін Абхазия патшалығы ұлттың тарихи түбірі саналады және "1200 жылдық мемлекеттік дәстүр" баса назарда ұсталады. Ал грузиннің басымды баяндамасы грузин-абхаз мемлекетінің біртұтастығын және грузин тілі мен мәдениетінің үстемдік рөлін көрсетеді. Бұл, ең алдымен, осы кезеңде "Абхазия" және "абхаздар" терминдері кең мағынада қолданылғандығына байланысты, және іс жүзінде патшалықтың барлық халқын – грузиндерді (соның ішінде мингрелдер, лаздар және грузин тілімен байланысты ерекше тілдерде сөйлейтін свандар) және абхаздарды (Абсгой, Апсилае және Зиги) – қамтыды. Грузин тілінде сөйлейтін халықтың көп бөлігі және абхаз патшаларының византиялық саяси және мәдени үстемдіктен құтылуға ұмтылысы грузин тілінің грек тілін ығыстырып, сауаттылық пен мәдениеттің тілі болуына себеп болған болуы мүмкін.