Кіріспе

Шри-Ланкадағы Джаффна патшалығының патшалары Ария Чакраварти әулеті (, сингал тілінде: ආර්ය චක්‍රවර්තී රාජවංශය) Шри-Ланкадағы Джаффна патшалығының патшалары болды. 1277 және 1283 жылдар аралығындағы Шри-Ланканың ең ерте деректерінде осы есімді әскери жетекші Пандия империясының қызметіндегі министр ретінде айтылады; ол Шри-Ланканың батыс жағалауына шабуыл жасап, Сингал астанасы Япахуадан Будданың тісінің саяси маңызды жәдігерін алып кетті. Осы отбасылық есімді саяси және әскери жетекшілер қазіргі Тамил Наду штатында Пандия империясының соңғы кезеңінде 1272 жылдан 1305 жылға дейінгі аралықта бірнеше жазулар қалдырды. Қазіргі заманғы жергілікті әдебиеттерге сәйкес, мысалы, Секарацецекарамалаи, отбасы сонымен қатар Тамил брахмандарынан тегін шығарғанын мәлімдейді. Жаффна патшалығының патшалары Сетукавалар деген лақапты алды, бұл "Сетоның қорғаушысы" дегенді білдіреді. Сонымен қатар, Cakravarti лақабы Пандия патшалығында касталық немесе лауазымдық атақ ретінде жиі қолданылған сияқты. Маравар басшысына тиесілі Маравачакраварти және Малава басшысына тиесілі Малавачакраварти сияқты күрделі лақаптар да болды. Арийар сөзі тамил тілінде асыл немесе білімді адамды, брахманды немесе Ариявартадан келген адамды білдіруі мүмкін. Осылайша, Ариячакраварти лақабы Пандия патшалығындағы ұқсас лақаптардың құрылымына сәйкес келеді. 12 ғасырға жататын жазуларда Ариячакраварти лақабы Пандия патшалығының әскери қызметіндегі еңбегі үшін берілгені айтылады, бұл лақап Рамантапурамдағы Мараварман Куласекаранның жазуларында жиі кездеседі.

Рамесварамның брахмандары

Жаффнадағы Арьячакраврти билігі кезінде жазылған Секарачекарамалайда патшалардың тікелей ата-бабалары Рамешварам индуистік ғибадатханасының Пасупата сектасының 512 арийар тобынан (брахман діни қызметкер кастасынан) шыққан деп айтылады. Сондай-ақ, 512-нің екеуі Арийлердің патшасы болып таңдалды. Бұл көз, патшалардың тікелей ата-бабалары Пандия патшалығында хатшы болып қызмет еткенін, содан кейін басқа патшалықтармен соғыс кезінде патшаға көмекке шақырылғанын, ал патшалардың ата-бабалары Хойсала және Карнатака патшаларына қарсы соғыстарда күрескенін түсіндіреді. Жатаварман Сундара Пандия билігі кезінде Пандиялар Хойсала жауына жеңіс алып, 1254 жылы Хойсала монархы Вира Сомешвараны өлтірді. Олардың лақаптарын зерттеу, мысалы, Тивайяркун ("Тивай патшасы"), Кантамилаярияркун ("Кантамилайдың Ариян патшасы") және Читукавалан ("Читудың қорғаушысы") Рамешварам индуистік ғибадатханасымен байланыстарын көрсетеді, өйткені Тивай, Читу және Кантамилайдың барлығы бір жерді – Рамешварамды білдіреді. Свами Гнанапрагасардың айтуынша, Арьячакраврти әулеті Шығыс Ганга әулетімен байланысты болған. Расанаягам Рамешварам қаласынан шыққан брахманның Калинга Магханың қалған отбасы мүшелеріне үйленгенін айтады. Магха, көрінетіндей, Шығыс Ганга әулетіне жатқан. Жаффна патшалығының патшалық туы Шығыс Ганганың патшалық белгісіне ұқсас. Гангалардың өзі де брахмандық тегінен екенін мәлімдеген. Арьячакраврти патшаларының шығарған Сету монеталарында да осыған ұқсас символ бар. Свами Гнанапрагасар алғашқы Арьячакраврти, сондай-ақ Чинкайриян (Чинкайнакардан шыққан Ариян) деп аталған Калинга Магханың өзі болды деп санайды. Бұл патшалардың Шығыс Гангадан шыққандығын дәлелдеу үшін үш негізгі аргумент келтіріледі. Біріншісі, монеталарындағы ұқсас бейне – жатқан бұқа мен оның үстіндегі ай, Шығыс Ганга және Арьячакравртилердің монеталарында соғылған. Екіншісі, олардың тегі туралы әңгімелер шамалы ғана ерекшеленеді. Үшіншісі, Канкайнадан ("Ганг елінен") және Канкаяриян ("Ганг әулетінен шыққан Ариян") сияқты лақаптарды қабылдауы. Бұл ұқсастықты ғана көрсетеді, бірақ тікелей байланысты нақтылай алмайды. Патхманатан Арьячакраврти әулетін Шығыс Гангамен тікелей байланыстыру мүмкін емес деп санайды және осы ұқсастықтың көп бөлігін әсер ету арқылы түсіндіруге болады, тіпті Чола империясымен жеңілгеннен кейін 1000 жыл шамасында Тамил жерлеріне көшіп келген Батыс Ганга әулетінің ұрпақтары да, оларды индуистік қасиетті қала Варанасиден шыққандығы туралы мәлімдеме ретінде қарастыруға болады.

Жавака-Калинга басқыншылары

С. Паранавитана Ариячакравартилердің тегін түсіндіретін жаңа болжам ұсынды. Оның сөзіне қарағанда, Ариячакравартилер 1247 жылы Тамбралингадан аралға шабуыл жасаған малайлық қолбасшы Чандрабханудың ұрпақтары. Оның пікірінше, Үндістанның Калинга патшалығынан келген босқындар мен көшпендерлер Оңтүстік-Шығыс Азияда сол аттас патшалықтар құрды, ал олардың кейбіреулері түрлі себептермен Солтүстік Шри-Ланкаға келіп, Жафна патшалығын құрды. Бұл көзқарасқа белгілі үнді тарихшысы К. А. Нилаканта Састри, сондай-ақ тарихшылар Луи Чарльз Дамейс (1911–1966) – Индонезияны зерттеуші, Ютака Ивамото (1910–1988) – будда ғалымы және С. Патманатан қарсы шықты. Олар Оңтүстік-Шығыс Азияда Калинга деп аталатын патшалықтар болмағанын, ал мұндай мәлімдемелердің негізінде Хо линг аталатын жердің қытайша атының қате түсіндірілуі жатыр екенін айтады, ол шын мәнінде Валаинды білдіреді, Калинганы емес. Әрі С. Патманатан Чандрабхану өзінің Падмавамса тегінен екенін нақты айтса, ал С. Паранавитана Ариячакравартилердің Гангавамса тегінен екенін көрсеткен. Сонымен қатар, С. Паранавитананың теориясын құру үшін қолданған жазуларды ешбір ғалым Ариячакравартилердің жавалықтармен байланысын көрсететіндей етіп түсіндірмегенін де атап өтеді.

Қазіргі заманғы хроникалар

Жаффна патшалығы туралы ең ертегі жергілікті тамилдік жылнамалары орта ғасырларда жазылған. 1736 жылы ақын Майылвақан Пулавар жинаған «Ялпана Вайпава Малаи» атты прозалық еңбек, өзінің дереккөзі ретінде «Кайлая Малаи», «Вайя Падал», «Парарасасекаран Ула» және «Расамурай» сияқты төрт ертерек жазбаны келтіреді. Олардың ішінде «Расамурай» (немесе патшалар тізімі) табылмайды және бізге белгілі барлық ақпарат «Ялпана Вайпава Малаи» арқылы жеткен. Бұл еңбектер 14 ғасырдан бұрын жазылған, оларда халықтық аңыздар мен тарихи деректер араласқан. Алайда, Сома Сарманның V Чекарасачекаран билігі тұсында (1410–1440) жазған астрологиялық еңбегі «Чекарасачекара Малай» нақты тарихи ақпараттарды қамтиды және Хамфри Кодрингтоннан С. Патманатанға дейінгі тарихшылар патшалықтың ерте тарихын қайта құру үшін оны кеңінен пайдаланған. Сингал жылнамалары, мысалы «Кулавамса», «Раджавалия» және «Сандесия» жылнамалары, «Кокила Сандесая» және «Селалихини Сандесая» сияқты, патшалықтың ерте және орта кезеңдері, оның іс-әрекеттері және 1450–1467 жылдары қарсылас Котте патшалығының басып алуы туралы құнды мәліметтер береді. «Кулавамса» 1277–1283 жылдар аралығында Арячакраварти есімді министрдің Сингал астанасы Япахуаға келгені мен оны жаулап алғаны туралы егжей-тегжейлі айтады. Сондай-ақ, министр Будданың реліквиясын астанадан Пандия патшалығына алып кеткені де онда көрсетілген. «Раджавалия» – 17 ғасырда жазылған маңызды дереккөз, Ариячакравартилердің Ударата және оңтүстік жазықтардан салық жинағаны туралы мәлімдейді. Котте патшасы жіберген әскери қолбасшы Сапумал Кумарайяның жаулап алуы сингал әдебиетшілерінің санасында терең із қалдырған сияқты. Сапумал Кумарайяның жеңісі 15 ғасырда Мулгиригаладағы Иругалкула Тилака Пиривенаның бас монахы жазған «Кокила Сандесая» («Кокила құсы жеткізген хабар») еңбегінде жырланған. Кітапта құс Шри-Ланканың оңтүстігіндегі Деви Нуварадан («Құдайлар қаласы») солтүстігіндегі Налурға («Көрікті қала») дейінгі жолмен ұшқан елдің заманауи сипаттамасы бар. Сүйкімді Кокила, Япа Патунаға қанат қақ. Біздің Сапумал ханзадамыз сол жердегі Ария Чакраварти патшасын қуды да, соғыстағы күшімен өзін көрсетті. Мен оған осы хабарды жеткіземін. Ария Чакраварти оның жарқын даңқын көрді. Ол өзінің күшін он сегіз ратаға таратты. Содан кейін оның жүрегі қайғыға толып, патшалығын тастап, теңіздің ар жағына қашып кетті.

Португалиялық отарлау құжаттары

Сейлонды уақытша және рухани жаулап алу туралы жазбасында әйгілі Керуз былай деп баяндайды: Бірте-бірте Гужараттан Арус аталған брахмандар келді, олар өздерін патшалық рудан тараған деп мәлімдеді; Мадура Найкінің қолдауымен олар Раманкорда пагода салды, одан бастап Яффнапат патшасымен сауда және достық қарым-қатынас орнатты, олардың бірі патшаның қызына үйленді; соңында оның ұрпақтары Патшалыққа мұрагер болды. Бұл әңгімеде көптеген қателер бар, бірақ негізгі сюжет желісі қазіргі пікірлермен сәйкес келеді. Керуз әкесінің уақыт санасы да дұрыс емес. Арьячакраварти әулеті Мадурай наяктары билікке келгенге дейін билікке ие болды, ал Рамесварам брахмандары одан да ертерек храм салған. Сонымен қатар, патшаның әкесінің тегі Гужарат емес, бүгінгі Уттар-Прадеш штатындағы Варанаси қаласынан шыққан деген жергілікті мәлімдемелерге қайшы келеді.

Қазіргі консенсус

С.Патхманатан, Патрик Пиблс және К.М. де Силва сияқты тарихшылардың қазіргі пікірі бойынша, Ариячакравартилер Калинга Маға мен Чандрабханудың басып кірулерінен туған қаос кезінде билікті алған Пандия феодалдық әулеті болды. Бұл әулет Раманатхапурам индуист ғибадатханасымен байланысты болған және тамил брахмандарынан шыққан. Олар Шығыс Гангтар әулетіне немесе тіпті Чандрабханудың мұрагерлеріне жесірлікке түскен болуы мүмкін, бірақ оны нақты растайтын дәлелдер жеткіліксіз. Оның патшалық туы мен монеталарында Шығыс Гангтардың ықпалы күмәнсіз. Тамил елдерінің жылнамаларындағы Кулингай Чакраварти, Калинга Маға болған болуы мүмкін.