Нацистік Германиядағы «Оң Пікірлі Христиандық» қозғалысы

Кіріспе

Нацистік қозғалыс, нәсіл тазалығы мен христиандықты біріктіруші

"Позитивті христиандық" (позитивтер) – нацистік Германиядағы діни қозғалыс. Адольф Гитлер бұл терминді 1920 жылғы Нацистік партия платформасының 24-тармағында қолданды: «Партия өзін ешқандай нақты конфессиямен байланыстырмай, «позитивті христиандық» тұрғысынан келеді». Нацистік қозғалыстың Германиядағы орнықты шіркеулерге қарсылығы болды. Нацистердің «позитивті христиандық» идеясы Германияның христиан көпшілігінің қорқынышын басып, нацистік қозғалыстың христианға қарсы емес екенін көрсетуге мүмкіндік берді. Бірақ 1937 жылы шіркеу істері жөніндегі рейхс министрі Ханс Керл «позитивті христиандық» апостолдардың сеніміне де, «Христос – Құдайдың ұлы» деген сенімге де тәуелді емес екенін түсіндірді. Оның орнына, ол нацистік партиямен ұсынылды: «Фюрер – жаңа аянның хабаршысы», – деді ол. Гитлердің «позитивті христиандықты» дәстүрлі христиан діні ретінде көрсетуі өзгеше болды. Гитлер христиан шіркеулерімен біртұтас бейбітшілік орнатуға ұмтылса да, нацистік антисемитизмге сәйкес, «позитивті христиандық» жақтастары да Мәсіхтің еврей тегінен және христиандық Киелі кітаптан алшақтауға тырысты. Дегенмен, Иан Кершоу мен Лоренс Рис сияқты тарихшылар оның «позитивті христиандық» терминін қабылдауын және діни саясатқа араласуын оппортунизммен және Германиядағы христиан шіркеулерінің саяси маңыздылығын түсінумен байланыстырады. Бірақ, режимнің мемлекеттік бақылаудағы неміс евангелистік шіркеуіне нацистік «позитивті христиандықты» таңу әрекеті сәтсіз аяқталды, нәтижесінде «жаңа діннен» Германияға қауіп төндіретін оппозициялық шіркеу құрылды. Католик шіркеуі де 1937 жылғы Mit brennender Sorge атты папалық жолдамасында нәсілге, халыққа және мемлекетке табынуды қамтитын сенімнің идеологиясын айыптады. Нацистік идеолог Альфред Розенберг «позитивті христиандықтың» дамуында маңызды рөл атқарды, оны Рим және протестант шіркеулерінен өзгеше деп есептеді, олардың ілімдерін «негативті христиандық» деп атады. Розенберг Шығыс православиесін сынаған жоқ, ал Ричард Штейгман Галл Батыс христиандығына қарсылығы Розенбергтің шынайы антихристианға айналуына себеп болды ма, жоқ па деген сұрақ қояды. Розенберг «позитивті христиандықты» нацистік антисемитизмге христиандықты жақындату үшін өтпелі сенім ретінде қарастырды. Режимнің нацистік «неміс христиандары» арқылы протестантизмді бақылауға тырысуы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Розенберг Роберт Лей және Балдур фон Ширах сияқты радикалдармен бірге неопагандық «Неміс сенім қозғалысын» қолдады, ол Батыс ойлауынан христиандық-жүдейлік Құдай туралы дәстүрлі ұғымдарды толығымен жобалады. Соғыс кезінде Розенберг Германиядағы діннің болашағы үшін жоспар жасады, ол германдық пұтқа табынушылықтың ықпалымен «позитивті христиандық» Рейхтің «шетелдік христиан діндерін қуып шығаруын», Киелі кітапты «Менің күресіммен» «позитивті христиандықтың» қасиетті жазбасы ретінде алмастыруын және христиандық айқышын нацистік христиан шіркеулерінде еуропалық христиандықтың жалпы символы ретінде свастикамен алмастыруды көздеді.

Positive Christianity (positives Christentum) was a religious movement within Nazi Germany which promoted the belief that the racial purity of the German people should be maintained by mixing racialistic Nazi ideology with either fundamental or significant elements of Nicene Christianity. Adolf Hitler used the term in point 24 of the 1920 Nazi Party Platform, stating: "the Party as such represents the viewpoint of Positive Christianity without binding itself to any particular denomination". The Nazi movement had been hostile to Germany's established churches. The new Nazi idea of Positive Christianity allayed the fears of Germany's Christian majority by implying that the Nazi movement was not anti Christian. That said, in 1937, Hans Kerrl, the Reich Minister for Church Affairs, explained that "Positive Christianity" was not "dependent upon the Apostle's Creed", nor was it dependent on "faith in Christ as the son of God", upon which Christianity relied, rather, it was represented by the Nazi Party: "The Führer is the herald of a new revelation", he said. Hitler's public presentation of Positive Christianity as a traditional Christian faith differed. Despite Hitler's insistence on a unified peace with the Christian churches, to accord with Nazi antisemitism, Positive Christianity advocates also sought to distance themselves from the Jewish origins of Christ and the Christian Bible. However, historians, including Ian Kershaw and Laurence Rees, characterise his acceptance of the term "positive Christianity" and his political involvement in religious policy as being driven by opportunism, and a pragmatic recognition of the political importance of the Christian churches in Germany. Nevertheless, efforts by the regime to impose a Nazified "positive Christianity" on a state controlled German Evangelical Church essentially failed, and it resulted in the formation of the dissident Confessing Church which saw great danger to Germany from the "new religion". The Catholic Church also denounced the creed's ideology that contained idolatry of race, people, the state in the 1937 papal encyclical Mit brennender Sorge. Official Nazi ideologist Alfred Rosenberg played an important role in the development of "positive Christianity", which he conceived in discord with both Rome and the Protestant churches, whose doctrines he called "negative Christianity". Peculiarly, Eastern Orthodoxy had not been criticised by Rosenberg, and Richard Steigmann Gall questions whether or not this opposition to Western Christianity made Rosenberg a genuine anti Christian. Rosenberg conceived of Positive Christianity as a transitional faith to bring Christianity toward Nazi antisemitism and amid the failure of the regime's efforts to control Protestantism through the agency of the pro Nazi "German Christians", Rosenberg, along with fellow radicals Robert Ley and Baldur von Schirach backed the Neo Pagan "German Faith Movement", which completely rejected traditional Judeo Christian conceptions of God from Western thought. During the war, Rosenberg drafted a plan for the future of religion in Germany which would see a Positive Christian Reich influenced by Germanic paganism conduct the "expulsion of the foreign Christian religions", the replacement of the Bible as the supreme religious authority with Mein Kampf as the holy scripture of Positive Christianity, and the replacement of the Christian cross with the swastika as the universal symbol of European Christianity in Nazified Christian churches.

Идеяның шығу тегі

Позитивті христиандық нацистік Германияның нәсілдік идеологиясымен тікелей байланысты болғанымен, оның теологиялық негіздері одан бұрын пайда болған. Позитивті христиандыққа ұқсас христиандықтың ең ерте түрі – 2-ғасырғы Маркион сектасы, ол да Ескі Келісімді канондық емес деп жариялап, оны яһудилікпен байланыстырды. Бірақ бұл, яһудилерге қарсы нәсілдік жеккөрушілік емес, гностикалық теологияны жақтау арқылы яһуди дінін қабылдамаудан туындады. Штайгман Галл позитивті христиандықтың тамырларын 19-ғасырғы жоғары сынға, тарихи Иса мен теологиялық Құдай Иса арасындағы айырмашылыққа баса назар аударуға байланыстырады. Кейбір ойшылдардың пікірінше, православие христиандығының құтқарушысы тарихи Галилеялық уағыздаушыдан өзгеше болған. Осындай ғалымдардың көпшілігі Исаны ежелгі яһудиліктің аясында қарастыруға тырысқанмен, кейбір авторлар нәсілшіл және антисемит идеологиясына сәйкес келетін тарихи Исаны қайта құруға ұмтылды. Эмиль Бернуф, Хьюстон Стюарт Чемберлен және Пол де Лагард сияқты антисемиттердің жазбаларында Иса яһудилер мен яһудилікке қарсы күрескен арий батыры ретінде бейнеленді. Жоғары сынға негізделген олар Ізгі хабарлардағы керемет оқиғаларды жоққа шығарды немесе азайтып көрсетті, Исаның айыптыққа кесілуін оның өміріндегі трагедиялық соңға айналдырып, алдын ала болжамдалған мәнді жойды. Бернуф пен Чемберлен Галилея халқының нәсілі Яһудея халқынан ерекше екенін айтты. Лагард неміс христиандығының "ұлттық" сипатқа ие болуы керек екенін мәлімдеді. Әртүрлі тарихшылар "позитивті христиандықтың" пайда болуын нацистік басшылардың саяси шеберлігі мен мүмкіндіктерін пайдалануымен байланыстырады. Гитлердің қолдауымен Генрих Гиммлер, Альфред Розенберг, Мартин Борман және Йозеф Геббельс христиандыққа қарсы болды және Германияны христиандықтан айыруды жоспарлады. Бірақ Германия мың жылдан астам уақыттан бері христиан ел болғандықтан, Гитлер Германиядағы шіркеулердің саяси маңыздылығын түсінді және шіркеулерге қарсы әрекеттерді кезең-кезеңмен жасау қажет деп шешті. Пауль Бербеннің сөзімен айтқанда, позитивті христиандық – "жағдайға қарай кез келген түсіндірмемен жабылатын термин" ретінде ұсынылды, ал партия діни еркіндікке келісім білдірді, егер бұл еркіндік "мемлекетке қауіп төндірмесе немесе "германдық нәсілдің" көзқарастарымен қақтығыспаса". Тарихшы Дерек Хейстингс Мюнхеннің ұлтшыл және наразылық білдірген католик айналасындағы католиктік тамырлар туралы, нацистік партия бағдарламасында "позитивті христиандықтың" ашық қолдауы туралы жазды. Бұл топ оның қағидаларын қалыптастыруға көмектесті, олар ультрамонтанизм мен саяси католицизмге күдікпен қарады. Гитлер "Менің күресімде" оқырмандарына екі христиан дінінің де (католицизм мен протестантизм) неміс халқы үшін жарамды негіз екенін жеткізді, егер шіркеулер мемлекеттік істерге араласпаса. Жеке өмірінде Гитлер Борман сияқты достарына Пауль христиандығын жек көретінін айтқандығы және өзін оған иезуит сияқты көрсеткендігі, бірақ Германияда билік үшін күрескен кезде дінге жақтап мәлімдеме жасағандығы құжатталған. "Осы мәлімдемелердің ең сенімді түсіндірмесі", - деп жазды Лоренс Рис,

Although positive Christianity is explicitly associated with the racial ideology of Nazi Germany, its theological underpinnings long predate the latter. The earliest form of Christianity that resembled positive Christianity was the 2nd century Marcionite sect, which also declared the Old Testament non canon and associated it with Judaism. However, this stemmed from a rejection of the Jewish religion in favor of Gnostic theology, rather than a racially based hatred of the Jews as a people. Steigmann Gall traces the origins of positive Christianity to higher criticism of the nineteenth century, with its emphasis on the distinction between the historical Jesus, and the divine Jesus of theology. According to some schools of thought, the saviour figure of orthodox Christianity was very different from the historical Galilean preacher. While many such scholars sought to place Jesus in the context of ancient Judaism, some writers reconstructed a historical Jesus who corresponded to racialist and antisemitic ideology. In the writings of such antisemites as Emile Burnouf, Houston Stewart Chamberlain, and Paul de Lagarde, Jesus was redefined as an Aryan hero who struggled against Jews and Judaism. Consistent with their origins in higher criticism, such writers often either rejected or minimised the miraculous aspects of Gospel narratives, reducing the crucifixion to a tragic coda to Jesus's life rather than its prefigured culmination. Both Burnouf and Chamberlain argued that the population of Galilee was racially distinct from that of Judea. Lagarde insisted that German Christianity must become "national" in character. Various historians credit the origins of "positive Christianity" more to the political acumen and opportunism of the Nazi leadership. Leading Nazis like Heinrich Himmler, Alfred Rosenberg, Martin Bormann, and Joseph Goebbels, backed by Hitler, were hostile to Christianity and ultimately planned to de Christianise Germany. However, Germany had been Christian for over a thousand years, and Hitler recognised the practical reality of the political significance of the Churches in Germany and determined that any moves against the churches must be made in stages. In the words of Paul Berben, positive Christianity therefore came to be advocated as a "term that could be overlaid with any interpretation required, depending on the circumstances" and the party declared itself for religious freedom provided this liberty did not "endanger the State or clash with the views of the 'Germanic Race'". Historian Derek Hastings has written about the Catholic roots in the nationalistic and disaffected Catholic circles of Munich, of the explicit endorsement of 'positive Christianity' in the Nazi party program. This group helped to shape its tenets, suspicious as they were of both ultramontanism and political Catholicism. In Mein Kampf, Hitler reassured his readers that both Christian denominations (Catholicism and Protestantism) were valid bases for the German people, provided the churches did not intervene in state affairs. In private it is documented that Hitler scorned Pauline Christianity to his friends such as Bormann and played himself off as a type of Jesusist to him, but when out campaigning for power in Germany, he publicly made statements in favour of the religion. "The most persuasive explanation of these statements", wrote Laurence Rees,

Нацистік партиямен қарым-қатынасы

Позитивті христиандық, қасақана түрде, нацистік қозғалыстың басшылығы мен идеологиясына толық тәуелді болды; Der Stürmer және Völkischer Beobachter сияқты нацистік журналдар Исаның «Солтүстік» мінезіне ерекше назар аудара отырып, позитивті христиандық идеалдарды тарату және насихаттаудың маңызды көздері болды. Бұл бұрынғы доктриналардан радикалды айырмашылықтарға қарамастан, партия позитивті христиандық үшінші дін болып табылмайтынын, сондай-ақ ол құрылған шіркеулердің дәстүрлі теологияларына қайшы келмейтінін атап өтті. 1920 жылы нацистер өздерінің 25 тармақты бағдарламасында «Партия, өзінің діни жағынан кез келген конфессияға байланыспай, позитивті христиандық тұрғысын қолдайды. Ол біздің және біздің маңымыздағы еврейлік материалистік рухқа қарсы күреседі» деп жариялады. Осылай деп мәлімдегенімен, нацистердің көптеген өкілдері шіркеулерді ашық түрде сынады. Völkischer Beobachter газетінің редакторы Альфред Розенберг «ХХ ғасырдың мифі» атты еңбегінде католик және протестант шіркеулерінің христиан дінін бұрмалап, Исаның өміріндегі «батылдық» және «германдық» аспектілерін елемегенін айтты. Розенберг үшін позитивті христиандық – Гитлерлік Рейх шіркеуінен жаңа, толыққанды нәсілдік сенім құруға жол ашатын кезеңдік идеология болды. Оның символы крест емес, күн кресі түріндегі күннің сферасы болды, және ол, негізінен, Солтүстік нәсілдің жоғарылығын, Еуропаның дәстүрлі рухани аян догмаларын қабылдамауды және неміс құдайының дәріптелуін білдірді. Розенберг үшін арийлік Солтүстік нәсіл құдайлық, ал құдай – қанда, ал оның мәдениеті – көктегі патшалық еді. Керісінше, еврей нәсілі зұлым еді және ол құдайлық арийлік Солтүстік нәсілге қарсы шайтандық қарсы нәсіл болды. Гитлер кітаптың жұмысын жалпы мақұлдады және позитивті христиандықтың қажеттілігін атап өтті, бірақ Розенбергтің радикалды идеяларының көп бөлігінен алшақтады, оларды өзінің қозғалысындағы маргиналды топқа жіберіп, консервативті христиандық сайлаушылар мен әлеуметтік элитаның қолдауын сақтағысы келді. Гитлердің ресми мемлекеттік позитивті христиандығы протестанттық және католиктік баламаларын Рейх шіркеуіне біріктірді. Глайхшальтунгтың бір аспектісі ретінде, режим Германиядағы протестанттық шіркеуді (Евангелистік шіркеуді) нацистік етуді жоспарлады, 28 жеке штаттық шіркеулерді бір ұлттық шіркеуге біріктіру арқылы, ол неміс христиандары фракциясының бақылауында болар еді. Алайда, протестанттық шіркеулерді бағындыру Гитлердің күткенінен қиын болды. 1933 жылы «неміс христиандары» нәсіл және басшылық туралы нацистік доктриналарды Рейх шіркеуіне қолдануды қалады, бірақ олар Германияның 17000 пасторының шамамен 3000-ы ғана болды. Шілдеде шіркеу басшылары Рейхстаг бекіткен Рейх шіркеуінің конституциясын ұсынды. Шіркеу федерациясы жақсы білікті пастор Фридрих фон Бодельшвингтің жаңа Рейх епископы болуын ұсынды, бірақ Гитлер өзінің досы Людвиг Мюллердің, нацист және бұрынғы теңіз капелланының жаңа Рейх епископы болуын ұсынды. Нацистер Бодельшвингтің жақтастарын қорқытты, сондай-ақ әртүрлі шіркеу ұйымдарын таратып, Мюллердің жаңа Рейх епископы болып сайлануын қамтамасыз етті. Мюллердің елші Пауылға деген еретикалық көзқарасы және Мәсіхтің семиттік шығу тегіне және Киелі кітапқа қарсы дәлелдемелері протестанттық шіркеудің кейбір бөлімдерін тез аластатты. Пастор Мартин Нимёлер «Пасторлардың төтенше лигасы» құрды, бұл протестанттық конфессия Киелі кітапты қайта растады. Нацистік режимге қарсы шыққан кейбір дінбасылар бұл қозғалысқа қосылды, ал бұл қозғалыс кейіннен «Конфессиялық шіркеу» болып өсті. Мюллер 1933 жылы қыркүйекте жаңа Рейхскирхе (Германияның евангелистік шіркеуі) бірінші Рейхсбишопы болып сайланды. Алайда, неміс христиандарының теологиялық бастамаларына көптеген пасторлар қарсылық көрсетті, әсіресе Нимёлер, оның Пасторлардың төтенше лигасына евангелистік пасторлардың шамамен 40 пайызы қолдау көрсетті. Осы сәтсіздіктен кейін Гитлер шіркеулерді тікелей нацистік ету әрекеттерінен бас тартты және ақырында «неміс христиандарын» қолдаудан бас тартты. Неміс сенім қозғалысы, оның негізін қалаушы Якоб Вильгельм Хауэр идеологияның арыяндық формасын қабылдады, бұл оның «протестанттық» рухтың мәнін білдіретінін дәлелдеуге, христиандықтың аспектілерін «арий» діндерінен алынған идеялармен араластыруға тырысты. Ол нацистік билік өкілдерін шіркеуден ажыратуға тырысты, бала туылған күннің сахналық қойылымдарына тыйым салды және мектептердегі күнделікті дұғаларды тоқтатуға шақырды. 1934 жылы Конфессиялық шіркеу өзін Германияның заңды протестанттық шіркеуі деп жариялады. Гитлерге жақын болғанына қарамастан, Мюллер протестанттықты бір нацистік басымдықты шіркеуге біріктіре алмады. 1935 жылы нацистер 700 Конфессиялық пасторды тұтқынға алды және Мюллер отставкаға кетті. Протестанттық шіркеулерді үйлестіру үшін жаңа күш-жігерді бастау үшін Гитлер өзінің тағы бір досы, Ханс Керлді Шіркеу істері министрі лауазымына тағайындады. Шамалы модерат Керл бастапқыда осы салада біршама сәттілікке жетті, бірақ Конфессиялық шіркеудің нацистік саясатқа қарсы жалғасқан наразылықтары арасында ол шіркеушілерді «Нәсіл, қан және топырақ» нацистік доктринасын бағаламағаны үшін айыптады және ол нацистік христиандықтың тұжырымы туралы мынадай түсіндірме берді, мойынсұнушы дінбасылар тобына:

Positive Christianity was, by design, entirely reliant on the leadership and ideology of the Nazi movement; Nazi journals such as Der Stürmer and Völkischer Beobachter were major sources of the dissemination and promotion of positive Christian ideals, stressing the "Nordic" character of Jesus. Despite these radical divergences from preexisting doctrines, the party was careful to also stress the point that positive Christianity was not intended to be a third confession, nor was it supposed to contradict the traditional theologies of the established churches. As early as 1920, the Nazis proclaimed in their 25 point program that the "Party as such advocates the standpoint of a positive Christianity without binding itself confessionally to any one denomination. It combats the Jewish materialistic spirit within and around us". Despite this proclamation, a number of Nazis openly challenged the established churches. Alfred Rosenberg, editor of Völkischer Beobachter, wrote The Myth of the Twentieth Century, in which he argued that the Catholic and Protestant churches had distorted Christianity in such a way that the "heroic" and "Germanic" aspects of Jesus's life had been ignored. For Rosenberg, positive Christianity was a transitional ideology that would pave the way to build a new fully racialist faith from the Hitlerian Reich Church. Instead of the cross, its symbol was the orb of the sun in the form of a sun cross and in principle it was the elevation of the Nordic race, a rejection of Old Europe's traditional divine revelation dogmas, and the promotion of a German God. For Rosenberg the Aryan Nordic race was divine, and god was in the blood and its culture was the kingdom of heaven, in contrast the Jewish race was evil and it was a satanic counter race against the divine Aryan Nordic race. Hitler approved of the book's work in general and emphasised the desirability of positive Christianity, yet distanced himself from much of Rosenberg's more radical ideas sidelined to the lunatic fringe within his movement, wishing to retain the support of the conservative Christian electorate and social elite. Hitler's official brand of state sanctioned Positive Christianity incorporated Protestant and Catholic variant denominations into the Reich Church. As an aspect of Gleichschaltung, the regime planned to nazify the Protestant Church in Germany (Evangelical Church) by unifying the separate 28 state churches under a single national church that would be controlled by the German Christians faction. However, the subjugation of the Protestant churches proved to be more difficult than Hitler had envisaged. In 1933, the "German Christians" wanted Nazi doctrines on race and leadership to be applied to a Reich Church, but they only had around 3,000 of Germany's 17,000 pastors. In July, church leaders submitted a constitution for a Reich Church, which the Reichstag approved. The Church Federation proposed that the well qualified Pastor Friedrich von Bodelschwingh should be the new Reich Bishop, but Hitler proposed that his friend Ludwig Müller, a Nazi and a former naval chaplain, should serve as the new Reich Bishop. The Nazis terrorised supporters of Bodelschwingh, and they also dissolved various church organisations, ensuring the election of Müller as the new Reich Bishop. Müller's heretical views of St Paul and his arguments against the Semitic origins of Christ and the Bible quickly alienated sections of the Protestant church. Pastor Martin Niemöller responded by founding the Pastors' Emergency League, a Protestant denomination which re affirmed the Bible. Some clergymen who opposed the Nazi regime joined the movement, and it grew into the Confessing Church. Müller was elected the first Reichsbischof of the new Reichskirche (the so called German Evangelical Church) in September 1933. However, the German Christians' theological initiatives were met with resistance from many pastors, most notably Niemöller, whose Pastors' Emergency League was supported by nearly 40 per cent of the Evangelical pastors. Following this failure, Hitler backtracked on his attempts to directly nazify the churches and he eventually became disinterested in supporting the "German Christians". The German Faith Movement which was founded by Jakob Wilhelm Hauer adopted a more thoroughly Aryanised form of the ideology, to support its claim that it represented the essence of the "Protestant" spirit, it mixed aspects of Christianity with ideas which were derived from "Aryan" religions such as Vedicism and "Aryo" Persian religiosity (Manicheanism, etc.). It attempted to separate Nazi officials from church affiliations, banning nativity plays, and calling for an end to daily prayers in schools. By 1934, the Confessing Church had declared itself to be the legitimate Protestant Church of Germany. Despite his closeness to Hitler, Müller had failed to unite Protestantism in a single Nazi dominated Church. In 1935, the Nazis arrested 700 Confessing pastors and Müller resigned. To instigate a new effort to coordinate the Protestant churches, Hitler appointed another friend, Hans Kerrl to the position of Minister for Church Affairs. A relative moderate, Kerrl initially had some success in this regard, but amidst continuing protests against Nazi policies by the Confessing Church, he accused churchmen of failing to appreciate the Nazi doctrine of "Race, blood and soil" and he also gave the following explanation for the Nazi conception of positive Christianity, telling a group of submissive clergy:

Өлім

Нацистердің протестантизмге араласу саясаты өз мақсатына жетпеді. Германия протестанттарының көпшілігі "неміс христиандары" немесе "Танысқан шіркеу" ешқайсысының жағына қосылмады. Екі топтың ішінде де маңызды келіспеушіліктер мен бөлінулер болды. Мэри Фулбрук Германия тарихында былай деп жазды:

1945 жылы нацистік режим құлағаннан кейін, "Оңтайлы христиандық" қозғалысы қараңғыға кетіп, ешқандай із қалдырмады.