Кіріспе

Американдық этномузыколог Алан Паркхерст Мерриам (1 қараша 1923 – 14 наурыз 1980) – Солтүстік Америка мен Африкадағы музыканы зерттеуімен танымал американдық этномузыколог. "Музыканың антропологиясы" (1964) атты кітабында ол антропологиялық әдістерді қолданып, музыканы антропологиялық тұрғыдан зерттеудің теориясын және әдістемесін жазып, дамытады. Ол Солтүстік-Батыс университетінде және Висконсин университетінде оқытса да, академиялық өмірінің көп бөлігін Индиана университетінде өткізді, онда ол 1962 жылы профессор атанды, ал 1966 жылдан 1969 жылға дейін антропология кафедрасын басқарды. Оның басшылығымен бұл орталық этномузыкология зерттеулерінде жетекші орынға ие болды. Мерриам 1952 жылы Этномузыкология қоғамын құрушылардың бірі болды және 1963 жылдан 1965 жылға дейін осы қоғамның президенті болып сайланды. 1952 жылдан 1957 жылға дейін Этномузыкология қоғамының хабархатын, ал 1957 жылдан 1958 жылға дейін Этномузыкология журналын редакциялады. Кейінгі жұмыстарында Мерриам өзінің бастапқы "мәдениеттегі музыка" тұжырымдамасын "мәдениет ретіндегі музыка" деп өзгертті. Мерриам 1980 жылғы 14 наурызда LOT Polish Airlines 007 рейсінің апатында қаза тапты.

Ерте өмір және білім

Монтана штатының Миссула қаласында музыкалық ортада өскен Мерриам жас кезінде фортепиано мен кларнетке ойнауды үйренді. Оның әкесі Монтана штаты университетінің ағылшын тілі кафедрасының меңгерушісі болса, анасы шебер виолончельші еді. Жастық шағында Мерриам көптеген мектептік музыкалық ұйымдарда және жергілікті би оркестрлерінде өнер көрсетті. Мерриам Монтана штаты университетінде музыкалық білім алды ('47) және Солтүстік-Батыс университетінде антропология бойынша аспирантураға түсті ('48), онда антрополог Мелвилл Дж. Херсковитспен танысты, ол оның "музыканы мәдени құбылыс ретінде зерттеуге деген қызығушылығын арттырды". Мерриам антропология ғылымдарының докторы дәрежесін алды, оның диссертациясы "Афро-Бахай культтерінің әндері: Этномузыкологиялық талдау" деп аталды. Бұл диссертация этномузыкология саласы үшін маңызды болды, себебі "этномузыкология" сөзі алғаш рет сын есім ретінде қолданылып, "салыстырмалы музыкология" тіркесінің сын есімдік қолданысынан жаңа сабақ ашты.

Этномузыколог ретінде Мерриам

Этномузыкалық ғылымның көп салалы сипаты мен бірнеше ғылымдардың тоғысқан жерінде орналасуына байланысты, ол көптеген формаларға ие және этномузыкалық ғылымгердің мақсаттары мен біліміне байланысты түрлі көзқарастардан қарастырылады. Мерриам антрополог ретінде оқығандықтан, этномузыкалық ғылымның антропология мектебінің өкілі болды. Музыкалық ғылым мектебімен бірге, этномузыкалық ғылымның бұл екі бағыты оның әлемінде кең таралған және көбінесе қарама-қайшылыққа толы. Оның антропология мектебімен тығыз байланысы, этномузыкалық ғылымды мазалаған мәселелерге қатысты оның көзқарастары осы мектептің ұстанымдарын бейнелейтініне әкелді. Мерриам өз пікірлерінде қатты салмақтаған мәселелер – бұл саланың қалай анықталуы және оның өмірінде қандай бағыттарда дамуы. Этномузыкалық ғылымды анықтағанда, Мерриам антрополог ретіндегі тәжірибесіне сүйене отырып, оның «мәдениеттегі музыканы» зерттеуге бағытталған ғылым екенін айтады. Мерриам былай деді: «Басқаша айтқанда, музыканы музыканттар мен гуманитарлық ғылымдар өкілдерінің ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік ғылымдардың тұрғысынан да зерттеуге болады, және қазіргі уақытта музыканы адамның қызметінің әмбебап құрамы ретінде зерттеуге біздің негізгі ынталандырушы күшіміз – мәдени антропология саласынан келіп отыр». Ол этномузыкалық ғылымның музыкалық нысандарды зерттеуден ауырып, кең ауқымды мәселелерді зерттеуге қарай бұрылуын жалғастыруы керек екенін дәлелдеді. Кейіннен ол музыканың «мәдениет ретіндегі музыканы» зерттеу екенін ұсынды, осы арқылы оның анықтамасын жетілдіруге тырысты. Этномузыкалық ғылымды анықтаудың осы екі тәсілінің арасындағы айырмашылық музыканы зерттеуге қатысты мәдениеттің қалай қарастырылуында жатыр. «Мәдениеттегі музыканы» зерттеу тәсілі мәдениеттің кез келген қоғамға тән күрделі сапа екенін және музыканың осы сапаның бір бөлігі ретінде бар екенін болжайды. Ал «музыканы мәдениет ретінде» қарастыру мәдениетті түсініктермен бірге объект ретінде емес, тұрақты өзгеріп отыратын құрылым ретінде қарастырады және оны түсіну әдістерін музыканы түсінуге қолдануға болады. Мерриамның этномузыкалық ғылымды қалай анықтау керек деген ойы, этномузыкалық ғылымгердің нені істеуі керек деген ойынан туындады. Мерриам, барлық этномузыкалық ғылымгерлер сияқты, өзінің қызығушылығын білдіретін салада далалық зерттеулер жүргізді, бірақ ол әріптестерінің пікірінше, ғылыми тұрғыдан көбірек ойлайтын және деректерден қорытынды шығаруға баса назар аударатын. Ол өз жазбаларында далада жиналған деректерді музыкалық мәселелерді шешу үшін қолдануды және мұндай қолдану зерттеушінің тәсілі мен мақсатымен қалай ынталандырылатынын атап өтті. Сонымен қатар, ол «креслодағы этномузыкалық ғылымгерлер» туралы пікірін білдіре отырып, далада жиналған деректер мен олардан алынған қорытындылар арасындағы тығыз байланыстың маңыздылығын көрсетті: «Зертханасында отырып, басқалар жазған музыканы талдап отыратын «креслодағы этномузыкалық ғылымгерлер» заманы біздің ғылымымызда тез суып барады. Мен мұндай маманның бұрынғы және болашақ үлесін жоққа шығармаймын, бірақ оның рөлі біртіндеп азайып келеді, және бұл дұрыс, өйткені әдіс пен теория деректерді жинауда ажырамас, ал біздің зерттеуіміздің сипаттамалық кезеңі, онда біз жай ғана құрылымдық фактілерді қарастырамыз, кең ауқымды түсіндірмелерге жол береді». Мерриамның ерекшелігі – ол іс жүзінде жиналған деректерді пайдалана отырып, өзекті мәселелерді шешуге ұмтылды. Оған қарсылық ретінде оның әріптесі Мантл Худ болды. Музыкалық ғылым мектебінің өкілі Худ UCLA-да этномузыкалық ғылымның маңызды аспирантурасын ашқаны үшін танымал болды. Бұл аспирантураның бағдарламасы бимузикальдыққа немесе «халықаралық музыканттыққа» негізделген, онда студенттер өздерінің музыкалық дәстүрлерін меңгеруге тырысуы керек болды. Оның бағдарламасында бейтараптық пен этноцентризмсіз тыңдау және естуді үйрену, батыс дәстүрінен тыс ырғақты және тоналды еркіндік, батыс емес вокалдық және аспаптық орындаудағы орындау тәжірибесі басым болды. Соңғысы оның бағдарламасының ең танымал бөлігі еді. Бұл екі этномузыкалық ғылымгер этномузыкалық ғылымның қандай міндеттерді орындауы керек деген сенімде әртүрлі нәрселерге баса назар аударды. Худ әлемдік музыканы тарату және сақтаудағы этномузыкалық ғылымның теңгерімдік мақсатын орындауға қабілетті аспиранттар корпусын құруға көбірек қызығушылық танытты. Ал Мерриамның басымдықтары музыкалық деректерді зерттеу үшін теориялық база құруда (оның «Музыка антропологиясы» еңбегінде көрсетілгендей) және осы талдауды музыкалық мәселелерді шешуге қолдануда жатты. Мерриамның этномузыкалық ғылымға қосқан үлесі оның өлімінен кейін де сезілді, әсіресе 1980 жылдардағы UCLA-дағы Тим Райстың жұмыстарында, ол өзі этномузыкалық ғылымда жұмыс жүргізу үшін одан да тиянақты және нақты модель ұсынуға тырысты. Ол Мерриамның «Музыка антропологиясы» еңбегінде айтылған әдісін бөлшектеді және оны үш аналитикалық деңгейден тұратындығын сипаттады. Райс бұл қарапайым модельді өзі ұсынатын әдіспен салыстырып, Мерриамның моделімен салыстырғанда оның моделі қандай жетістіктерге жеткенін көрсетті.