Жануарларды қамауда ұстау – жабайы және үй жануарларын адамдардың бақылауында ұстау. Мақсаты, жағдайлары әртүрлі болуы мүмкін: бағдарламалар, үйлер, зообақтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адамдар ұстап тұрған жануарлар
Animal being held by humans
Жануарларды тұтқындау – үй және жабайы жануарларды шектеу болып табылады. Нақтырақ айтқанда, адамдар ұстап, қашып кетуіне жол бермейтін жануарлар тұтқында болып есептеледі. Жануарларды тұтқындау термині көбінесе құлқында ұсталатын жабайы жануарларға қолданылады, бірақ бұл термин мал немесе үй жануарлары сияқты қолға үйретілген жануарларды ұстауды сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, фермаларда, жеке үйлерде, зообақтарда және зертханалардағы жануарлар осыған жатады. Жануарларды тұтқындауды тұтқындаудың нақты себептеріне, мақсаттарына және жағдайларына қарай жіктеуге болады.
Animal captivity is the confinement of domestic and wild animals. More specifically, animals that are held by humans and prevented from escaping are said to be in captivity. The term animal captivity is usually applied to wild animals that are held in confinement, but this term may also be used generally to describe the keeping of domesticated animals such as livestock or pets. This may include, for example, animals in farms, private homes, zoos, and laboratories. Animal captivity may be categorized according to the particular motives, objectives, and conditions of the confinement.
Тарих
Тарих бойы үй жануарлары, мысықтар мен малдар адамдардың күтімінде тұтқында ұсталып келді. Дегенмен, тек мысықтар мен мал ғана тұтқындалып, адам күтіміне ие болған жоқ, себебі жабайы жануарлар да осылай болды. Адамдар жабайы жануарларды мыңдаған жылдар бойы бағып келсе де, бұл тұтқындық әрқашан қазіргі зоопарктарға ұқсас болған жоқ. Кейбіреуі үйретуге жасалған сәтсіз әрекеттер еді. Сонымен қатар, байлар, көбінесе аристократтар мен патшалар, түрлі себептермен жабайы жануарларды жинаған. Әулеттілер алғашқы зоопарктарды жеке коллекция ретінде, өз билігін және байлығын көрсету үшін салған. Жануарларды жеке жинаған осы орындар менгажери деп аталды. Үй жануарларын үйретуден өзгеше, жабайы жануарлардың қаталдығы мен табиғи мінез-құлқы сақталған және көрсетілген. Бүгінде зоопарктар жануарларды адам күтімінде ұстаудың басқа да себептерін айтады: табиғатты қорғау, білім беру және ғылым.
All throughout history, domestic animals like pets and livestock were kept in captivity and tended by humans. However, pets and livestock were not the only animals to be put in captivity and receive human care because wild animals had this as well. Despite the fact that wild animals have been harbored by humans for thousands of years, this captivity has not always come close to present zoos. Some were failed domestication attempts. Furthermore, the wealthy, predominantly the aristocrats and kings, collected wild animals for various reasons. The affluent built the first zoos as personal collections to demonstrate their dominance and wealth. These private collections of animals were known as menageries. Contrary to domestication, the ferociousness and natural behaviour of the wild animals were preserved and exhibited. Today, zoos claim to have other reasons for keeping animals under human care: conservation, education and science.
Тұтқындағы жануарлардың мінез-құлқы
Тұтқындағы жануарлар, әсіресе үйретілмеген жануарлар, кейде қалыптан тыс мінез-құлық таныта алады. Аномальды мінез-құлықтың бір түрі – стереотиптік мінез-құлық, яғни қайталамалы және көрінеу мақсаты жоқ моторлық мінез-құлықтар. Стереотиптік мінез-құлықтың мысалдары: орынсыз жүгіріп-қайту, өзін-өзі жарақаттау, бір маршрутты қайта-қайта іздеу және шамадан тыс күтім жасау. Бұл мінез-құлық стресс пен стимуляцияның жетіспеуімен байланысты. Мұндай мінез-құлық танытқан жануарлар зоохозға ұшырайды, себебі ол стереотиптік мінез-құлықтар арқылы көрінеді. Жануарларды тұтқында ұстаушылар көптеген жағдайларда қоршаған ортаны байыту арқылы стереотиптік мінез-құлықты болдырмауға немесе азайтуға тырысады, яғни стимулдарды енгізу процесі. Қоршаған ортаны байытудың мақсаты – ортаны күрделірек және өзгермелі ету, жануарларға қызығушылық тудыратын және күрделірек процестер ұсыну, сондай-ақ шешімдер қабылдауға көбірек мүмкіндік беру. Қоршаған ортаны байыту үшін әдетте қолданылатын техникаларға әлеуметтік, жұмыстық, физикалық, сезімдік және тамақтану жатады. Тұтқындағы жануарлардың танытатын тағы бір қалыптан тыс мінез-құлығы – өзін-өзі зақымдау (ӨӨЗ). Өзін-өзі зақымдау кез келген әрекетті білдіреді, оның ішінде шағу, тырнау, ұру, шашты жұлу немесе көзді тырнау, нәтижесінде өзін-өзі жарақаттау мүмкін. Оның таралу жиілігі төмен болғанымен, өзін-өзі зақымдауға бейімділік, әсіресе бала кезінде әлеуметтік оқшалануды сезінген жағдайларда, приматтардың көптеген түрлерінде байқалады. Өзін-өзі тістеу – әдетте қолдар, аяқтар, иықтар немесе жыныс мүшелері сияқты өз денесінің бір бөлігін тістеу. Қауіпті тістеу – бақылаушыға, өз түріне немесе айнаға қауіпті түрде қарап, әдетте қол, білек немесе алқараны тістеу. Өзін-өзі ұру – дененің кез келген бөлігіне соққы беру. Көзді тығу – бұл көздің үстіндегі орбиталь кеңістікке буын немесе саусақты басу әрекеті (приматтарда кеңінен байқалады). Шашты жұлу – қолдармен немесе тістермен шашқа күшті әрекет ету, нәтижесінде шаш шамадан тыс жұлу. Балабақшада өсірілген резус макакалары анасы өсірген макакаларға қарағанда өзін-өзі қорлауға көбірек бейім. Көптеген қалыптан тыс тұтқындық мінез-құлықтардың, соның ішінде өзін-өзі зақымдау мінез-құлықтарының жұптап ұстау арқылы сәтті емделуі мүмкін екенін көрсететін зерттеулер бар. Жұптап ұстау бұрын жалғыз ұсталған жануарға бір жынысты әлеуметтік серіктес ұсынуды қамтиды. Бұл әдіс, әсіресе әлеуметтік жануарлар ретінде танымал приматтар үшін тиімді. Жұптап ұстаудағы әлеуметтік серіктестік әлеуметтік өзара әрекеттесуді ынталандырады, осылайша тұтқындағы жануарлардағы қалыптан тыс және алаңдаушылыққа байланысты мінез-құлықты азайтады және олардың қозғалысын арттырады. AZA (Зоопарктар мен аквариумдар қауымдастығы) -мен байланысы бар тұтқындық орындары жануарларды жойылудан сақтау мақсатымен тұтқында ұстайды. Мысалы, AZA SAFE (Жануарларды жойылудан сақтау) жануарлардың денсаулығын жақсартуға және оларға қамқорлық жасауға, табиғатты қорғауға және жануарларды қорғау үшін қосымша шаралар қабылдауға бағытталған. Ұйым қалпына келтіру жоспарларын жасауға, AZA қызметкерлері арасындағы ынтымақтастыққа және қорғауды ілгерілетуге баса назар аударады. Сонымен қатар, AZA және оған аккредиттелген зоопарктар мен аквариумдар педагогтардың, ветеринар дәрігерлерінің және зерттеушілердің көмегін пайдаланады. Олардың көмегімен зоопарктар мен аквариумдар жануарлардың жойылуына жол бермеу үшін оларды қалпына келтіру бағдарламаларына қажетті ресурстарды қамтамасыз ете алады. Жыл сайын мыңдаған жабайы жануарлар жабайы табиғаттан сауда салдарынан тұтқынға түседі. Бұл жануарлар жол бойындағы зоопарктардағы жануарлардың көптігіне байланысты тұтқынға алынуы мүмкін. Жануарлардың тұтқынға түсуіне себеп болатын қосымша факторлар – олардың бастапқы мекенжайынан ұсталуы, мал өсірушілерден немесе қара нарықтан келуі. Жабайы жануарлар тұтқынға алынып, ұсталған кезде оларды үй жануарлары дүкендерінде, аукциондарда немесе Дүниежүзілік желіде сатуға болады.
Captive animals, especially those not domesticated, sometimes can develop abnormal behaviours. One type of abnormal behaviour is stereotypical behaviors, i. e. repetitive and apparently purposeless motor behaviors. Examples of stereotypical behaviours include pacing, self injury, route tracing and excessive self grooming. These behaviors are associated with stress and lack of stimulation. Animals that exhibit this tend to suffer from zoochosis, as it is manifested in stereotypical behaviors. Many who keep animals in captivity attempt to prevent or decrease stereotypical behavior by introducing stimuli, a process known as environmental enrichment. The goals of environmental enrichment are to make environments more complex and fluid, offer more engaging and complex processes, and give animals more chances to make decisions. Techniques that are commonly used to provide environmental enrichment include social, occupation, physical, sensory, and nutritional. Another type of abnormal behavior shown in captive animals is self injurious behavior (SIB). Self injurious behavior indicates any activity that involves biting, scratching, hitting, hair plucking, or eye poke that may result in injuring oneself. Although its reported incidence is low, self injurious behavior is observed across a range of primate species, especially when they experience social isolation in infancy. Self bite involves biting one's own body—typically the arms, legs, shoulders, or genitals. Threat bite involves biting one's own body—typically the hand, wrist, or forearm—while staring at the observer, conspecific, or mirror in a threatening manner. Self hit involves striking oneself on any part of the body. Eye poking is a behavior (widely observed in primates) that presses the knuckle or finger into the orbital space above the eye socket. Hair plucking is a jerking motion applied to one's own hair with hands or teeth, thus resulting in its excessive removal. nursery reared rhesus macaques are much more likely to self abuse than mother reared ones. There are studies that suggest the many abnormal captive behaviors, including self injurious behavior, can be successfully treated by pair housing. Pair housing provides a previously single housed animal with a same sex social partner. This method is especially effective with primates, which are widely known to be social animals. Social companionship provided by pair housing encourages social interaction, thus reducing abnormal and anxiety related behavior in captive animals as well as increasing their locomotion. Places of captivity that are connected with the AZA, (Association of Zoos and Aquariums), may hold animals’ captive as a means to save them from extinction. For example, the AZA SAFE, (Save Animals From Extinction), promotes well being and care of animals, conservation, and additional disciplines in order to protect and aid the wildlife. The organization focuses on creating recovery plans, cooperation between AZA workers, and advancement of conservation. Furthermore, the AZA and the zoos and aquariums accredited with the AZA use the help of educators, veterinarians, and people doing research. With their assistance, zoos and aquariums are able to have the proper necessities needed in recovery programs to prevent animals from going extinct. Annually, it is subjected that thousands of wild animals end up in captivity due to the wild animal trade. These animals can be held in captivity because of the overabundance of their population in roadside zoos. Additional reasons as to why animals may end up in captivity is because animals are captured from their original habitat, come from animal breeders, or come from the black market. When wild animals are captured and held in captivity, then they may be sold in pet stores, auction sales, or the World Wide Web.
Жануарлар дүниесінің жануарларды тұтқында ұстауға әсері
Жануарлар бағы – жабайы жануарларды көруге келетін адамдар жиналатын орын. Бұл зоопарктар жануарларды шектеулі жағдайда ұстауы мүмкін дегенді білдіреді. Мысалы, жануарлардың жойылу қаупінен сақтау мақсатымен зоопарктар оларды тұтқында ұстайды. Атап айтқанда, 2020 жылы «Science Advances» журналында жарияланған зерттеуде адамдардың қызметі мен санының әлемдегі жануарлардың жойылуына әсер еткені анықталды. Жануарлардың жойылуына байланысты туындаған алаңдаушылық зоопарктарды жойылу қаупі төнген жануарларды көбейту бағдарламаларын қолдануға итермеледі, осы арқылы олардың санын арттыруға тырысады. Зоопарктар жойылу қаупі төнген түрлер тізімінен жануарлардың санын азайтуға және оларды жойылудан қорғауға жауапты деп есептеледі. Сондай-ақ, жануарлар бағы жануарлардың табиғи ортасынан алынып келгеннен кейін оларды орналастыратын орын ретінде де танылады. Жануарлар өздерінің туған жерлерінен алынып, жаңа, бейтаныс жерге әкелінген кезде, олар стресске ұшырап, психикалық денсаулығы нашарлауы мүмкін. Көп жағдайларда, кейбір жабайы жануарлар бейтаныс ортаға бейімделе алмағандықтан зоопарктарда өлімге ұшыраған. Әрі, жануарларды туған жерлерінен алып кету олардың өмір салтын бұзуы мүмкін.
Zoos are known as a place where visitors come in to see wild animals. This means zoos may keep animals in confinement. For example, zoos may keep animals captive as a means to save them from going extinct. More specifically, in 2020 the Science Advances published a study where they concluded that the work and population of human beings has affected the growth of animals going extinct around the world. The uproar of animals going extinct has caused zoos to use their captive breeding programs on endangered animals in an effort to create a stronger population. It is said that zoos are responsible for reducing the number of animals on the endangered species list and from extinction. Zoos could also be known as a place where animals are put into after they are taken out of their natural habitat. When animals are pulled out from their native habitat and taken to a location they are unfamiliar with, then it is said that animals may experience shock and poor mental health. Furthermore, some wild animals have died inside zoos due to the shock of being placed in an unknown setting. To be more specific, this can also mean that taking animals away from their native habitat can possibly disrupt their way of living.