Кіріспе

Канададағы сенім бостандығына қатысты сот ісі, Браун мен Лес Куре және Маргуйлер де Л'Œuvre et Fabrique de Notre Dame de Montréal ісі, жақсы белгілі Гибор ісі ретінде танымал, 1874 жылы Шіркеу мен мемлекет арақатынастарына қатысты алғашқы канадалық құқықтық дауды қараған Құпия Кеңестің Сот комитетінің шешімі болды. Даудың мәні Монреаль шіркеуінің шіркеу қызметкерлері саяси нанымдарына байланысты шіркеудің қайтыс болған мүшесін жерлеуден бас тарта ала ма екендігінде еді. Жозеф Гибор либерализм принциптерін жақтайтын Монреальдегі Канада институтының мүшесі болған. Институт сол кезде Квебекте өте ықпалды және консервативті болған Рим-католик шіркеуімен келіспеушілікте болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Монреаль шіркеуінің қызметкерлері оның жесірі Генриетта Браунға оның денесін Рим-католиктерге арналған Кот-де-Ньеж зиратының бөлігінде жерлеуге рұқсат бермеді. Браун Квебек сотына шіркеу басшыларынан күйеуін зиратқа жерлеуге рұқсат беруді талап етіп шағымдануға мәжбүр болды. Ақырында бұл іс сол кезде Канада үшін Британ империясының соңғы сатысы болған Сот комитетімен шешілді. Сот комитеті шіркеу басшылары Гибордың денесін толық діни рәсімдерсіз болса да, зираттың католик бөлігінде жерлеуге рұқсат беру керек деген қаулы шығарды. Бұл іс Квебекте үлкен саяси және діни пікір қақтығысына әкелді.

Өмірбаян

Бұл іс Канада институтының мүшесі Жозеф Гиборға қатысты. Институт – қоғамдық кітапханасы және әдеби және ғылыми талқылауларға арналған дебат залы бар либералдық бірлестік болатын. Оның мүшелерінің көзқарастары Квебек саясатында «Руждерді» қолдауға бейімділік танытты, бұл оларды сол кезде Квебек қоғамында және Квебек үкіметінде зор ықпалға ие болған Рим католик шіркеуімен қақтығысқа түсірді. Соңында Монреаль епископы Игнас Бурже Институтқа мүшелікке тыйым салатын пасторальдық хат шығарды, сондай-ақ мүшеге, тіпті «өлім төсегінде» де, күнәдан тазалау мүмкін емес екенін мәлімдеді. Гиборд 1869 жылы күрт қайтыс болды. Оның жесірі, Генриетта Браун, оны Монреальдегі Рим католиктері үшін арналған жалғыз зират болған Кот-де-Ньеж зиратына жерлеуге рұқсат сұрады. Шіркеу Браунға зираттың Рим католиктеріне арналған бөлігінде жерлеуге рұқсат беруден бас тартты, оны тек Рим католиктері емес және крещениеден өтпеген балаларға арналған бөлікке жерлеуге, сондай-ақ діни рәсімдерсіз жерлеуге келісім берді. Браун діни рәсімдерден бас тартуға дайын болды, бірақ күйеуін зираттың Рим католиктеріне арналған бөлігіне жерлеуді талап етті. Шіркеу басшылары оған келіспеді. Браун және оның қолдаушылары шіркеудің шешімі азаматтық заң бойынша жерлеуге қатысты оның міндеттеріне қайшы келетінін айтты, бірақ шіркеу азаматтық жерлеуге рұқсат беретінін, ал Гибордтың қасиетті жерге жерленбеуі діни бостандық мәселесі екенін мәлімдеді. Гибордты Кот-де-Ньеж зиратына жерлеуге екі рет әрекеттенгеннен кейін, оның мәйіті уақытша көршілес Маунт-Рояль зиратына, протестант зиратына орналастырылды.

Жоғары сот

Содан кейін Браун Квебектің Жоғарғы сотына өтініш білдіріп, шіркеу қызметкерлерін күйеуін Кот-де-Ньеж зиратында жерлеуге міндеттеу туралы мандамус бұйрығын беруді сұрады. Екі тараптан келген сот құжаттары күрделі болды, екі тараптан да бірнеше қосымша құжаттар ұсынылды. Браун Гвибордтың мәйітін "дәстүрге және заңға сәйкес" зираттың католик бөлігіне жерлеуді талап етті және күйеуінің қайтыс болған кезде Рим католигі болғанын, оның крещение туралы куәлігі мен неке куәлігін ұсынды. Шіркеу басшылары мандамус бұйрығының қолданылу мүмкіндігіне күмән келтірді, сондай-ақ Гвибордқа азаматтық жерлеуден бас тартқандарын жоққа шығарды. Олар азаматтық міндеттерін орындауға дайын екендерін, бірақ діни бостандық тұрғысынан шіркеудің оны зираттың Рим католиктеріне арналған бөлігінде жерлеуге құқылы екенін мәлімдеді. Олар сондай-ақ Гвибордтың "жария күнәкар" (яғни, қоғамдық күнәкар) болғанын және Рим католик доктринасы бойынша оған жерлеуден бас тартуға болады деп мәлімдеді. Өтініш 1870 жылдың 17 наурызында судья Монделе алдында қарастырылды. 1870 жылдың 2 мамырында судья Монделе Браунның өтінішін қабылдады және шіркеу қызметкерлеріне марқұмды дәстүрге және заңға сәйкес, Рим католигі мәртебесімен қайтыс болған кез келген қауым мүшесі сияқты жерлеуді және оның атын заңға сәйкес шіркеу тізіліміне енгізуді бұйырды. Одан бөлек, шіркеу басшылары Браунның сот шығындарын төлеуге міндеттелді.

Апелляциялық сот

Содан кейін шіркеу басшылары қайта қарау сотына шағым жасады, ол 1870 жылғы 23 маусымда жарыссөз тыңдады. 1870 жылғы 10 қыркүйекте бұл сот шағымды қабылдап, жесірдің өтінішін қабылдамады. Сот атынан сөйлеген судья Маккей төмендегі талап арыздары мен сот шешімінің кемшіліктері бар екенін айтты. Мандамус бұйрығы тек нақты, белгілі бір шаралар қабылдау үшін ғана қолданылады. Гибордты "дәстүр мен заңға сәйкес" жерлеу туралы бұйрық нақты шара емес, себебі ол жерлеудің қайда өткізілетінін нақты көрсетпеді. Шіркеу басшылары оны католик емес бөлімге жерлеу арқылы осы бұйрықты орындай алады, бірақ бұл жесірге қанағаттандырмас еді. Сонымен қатар, шіркеу тізілімдерін толтыру туралы бұйрық бұрыс болды, өйткені өтініште аталған шіркеу қызметкерлерінің шіркеу тізілімдерінде сақтау құқығы болмады. Соңында, төмендегі шешім шіркеу басшыларының діни бостандықтарына қатысты талаптарын қабылдамағандықтан дұрыс емес болды.

Институттың Браунның өліміне байланысты апелляциялық шағымға жүгінуі

Содан кейін Браун Британ империясының соңғы сатысы болған Тайлық Кеңесінің Сот комитетіне шағымдануға рұқсат алып, сәтті өтініш берді. Бірақ оның апелляциясы қаралатынға дейін, Браун 1873 жылғы 24 наурызда қайтыс болды. Ол барлық мүлкін Канада институтына қалдырды. Институт Браунның мұрагері ретінде, Квебек соттарындағы сот шығындарын төлеуге жауапты болғандықтан және осы сот процесіне заңды мүддесі бар екенін негіздеп, шағымды жалғастыруға рұқсат сұрады. 1873 жылғы алдын ала шешімінде Сот комитеті Институтқа шағымды жүргізуге құқық берді, бірақ шіркеу өкілдерінің шағымды тыңдау кезінде оған қарсылық білдіру құқығын сақтап қалды.

Шешім: шағымға рұқсат етілді

Сот комитеті арызды 1874 жылдың жазында тыңдап, жеті күн отырыс өткізді. Институтты Квебек адвокатурасының мүшесі Дютр, ал Англия адвокатурасының мүшесі Бомпас өкілдік етті. Шіркеу қызметкерлерінің атынан Англия адвокаттық алқасының мүшелері Мэттьюс және Уэстлейк сөз сөйледі. 1874 жылдың 21 қарашасында Сот комитеті шешім қабылдап, шағымды қабылдады және шіркеу қызметкерлеріне қайтыс болғанды рим-католиктерге арналған зираттың бөлігінде жерлеуді қамтамасыз етуді бұйырды. Комитет шешімін Англияның шіркеу заңдарының белгілі сарапшысы сэр Роберт Филлимор шығарды. Ол іс қозғаған әртүрлі процестік мәселелерді талқылап, шіркеу қызметкерлерінің Институттың апелляциялық шағымды жүргізу құқығына қарсылық білдірмегенін атап өтті, себебі Институт Браунның жалпы мұрагері болғандықтан, шығындарды төлеу туралы бұйрықтың күшін жоюға мүдделі. Ол сондай-ақ Комитет Корольдік сот судьяларының жауапқа тартылуын қолдауға болмайды деп санайтынын растады. Сонымен қатар, ол мандамустың бастапқы нұсқасы дұрыс формада екендігін және сотқа талап етілген шараны жасау үшін жеткілікті дискрециялық билік берді. Апелляцияның мән-жайларын қарастыра келгенде, Филлимор судья Квебектегі Рим-католик шіркеуінің нақты мәртебесі туралы, мысалы, оны қалыптасқан шіркеу деп санау керек пе, жоқ па, және сондай-ақ Квебектің азаматтық соттары Жаңа Франция соттарының Жеңіс алдындағы шіркеуге қатысты юрисдикциясын сақтап қалды ма, жоқ па, туралы шешім қабылдаудан бас тартты. Керісінше, ол өз шешімін шіркеулер тек ерікті және жеке ұйымдар болса да, шіркеу мүшелері шіркеудің ішкі заңдары мен ережелеріне сәйкес шіркеуді басқаруға құқылы деген қағидаға негіздеді. Бұл жағдайда мәселе қайтыс болған адам шіркеудің ішкі заңдарына сәйкес шіркеулік жерлеуге құқығынан айырылған ба деген мәселеде болды. Содан кейін Филлимор судья Жеңіс алдындағы Квебек ритуалын қарастырды, ол шіркеулік жерлеуден бас тартуға қатысты. Шіркеу қызметкерлерінің адвокаттары бас тартуды қолдау үшін ритуалда көрсетілген үш мүмкіндікке сүйенді: Гиборды Институт мүшелігі үшін қауымнан шығарылған; ол Пасха кезеңінде қауымға қатыспаған; және ол Институтқа тиесілі болғандықтан "жария күнәкар" болған. Филлимор судьясы Монреаль епискобы Гиборды атымен құлшылықтан шығаруы керек деп шешті. Филлимор судья мұндай іс-әрекет тек епископтың өкілеттігі шегінде екенін мойындады және егер ол орын алған болса, соттар оны қайта қарауға жатпайды. Алайда, дәлелдер Гиборды мұндай ашық түрде құлшылықтан айырудың болмағанын көрсетті. Филлимор судья сонымен қатар Гибордың Пасхалық қауымға қатыспағаны туралы дәлелді жоққа шығарды, өйткені Гибор тағамға қатысуға тырысқан, бірақ шіркеу оны Институтқа мүше болғандықтан қабылдамады. Соңында, Филлимор судьясы "жария күнәкар" санатын қарастырды, ол ырымда сойқылық және пайдақорлық сияқты әрекеттерге сілтеме жасай отырып анықталды. Шіркеу қызметкерлерінің адвокаттары бұл санат өте кең және епископтың қоғамдық күнә деп белгілеген кез келген іс-әрекетті қамтуы мүмкін деп мәлімдеді. Филлимор судьясы ритуалды осылай түсіндіруге келіспеді және ол ритуалда берілген жария күнәкарлардың нақты мысалдарынан тыс кеңейтілуі мүмкін болса да, епископ оны белгісіз мерзімге кеңейте алмайды деген қорытындыға келді. Епископ жалпы шіркеулік заңды қолданудан біржақты бас тарта алмайды және шіркеудің жерлеуіне тыйым сала алмайды. Филлимор судьяның пікірінше, жазбаларда Квебектегі Рим-католик шіркеуінің мүшелері епископтың билігінің осындай кеңеюіне келіскендігі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Филлимор судья Гибордтың ритуалда анықталғандай "жария күнәкар" болмағанын қорытындылады, сондықтан шіркеу қызметкерлерінің өз ритуалы бойынша оған шіркеулік жерлеуден бас тартуға құқығы жоқ еді. Қорытындылай келе, Филлимор судья Комитет азаматтық соттардың жерлеуді әдеттегі шіркеулік рәсімдермен бірге өткізуді бұйыра алатындығына шешім қабылдамағанын атап өтті, өйткені Браун Институттың талаптарынан бас тарған және Институттың адвокаттары Комитетке шағымда оны сұрамаған. Оның орнына Комитет Ревизия және Корольдік сот алқасының бұйрықтарын қайтарып, шіркеу қызметкерлеріне барлық әдеттегі алымдарды төлегеннен кейін, қайтыс болғанды зираттың рим-католиктерге арналған бөлігінде жерлеуге рұқсат беруді талап ететін бұйрық шығарды. Комитет сондай-ақ Институттың барлық төменгі соттардағы шығыстарын және Комитетке шағымдануды, Корольдік соттағы судьяларды жауапқа тарту туралы өтініштің шығыстарын өтеуге бұйырды.

Салдары

Сот шешімінен кейін, Гибордтың мәйітін Кот-де-Неж зиратында жерлеу үшін екі әрекет қажет болды. Бірінші әрекет 2 қыркүйекте 1875 жылы жасалды, бірақ жерлеу тобы ашулы халық тарапынан кері қайтарылды. Екінші, сәтті әрекет 16 қарашада 1875 жылы жасалды, онда жерлеу тобына шамамен 2500 адамнан тұратын қарулы полиция және әскери күзет ілесіп келді. Ол әйелі Генриетта Браунның мәйітімен бірге жерленді. Ашулы католиктердің мәйіттің қазылып алынуын болдырмау үшін табыт цемент пен металл сынықтарының қоспасымен қапталды. Жерлеуден кейін, епископ Бурже Гиборд жатқан жерді киелісінен айырып, осы жерді мәңгілікке "қарғысқа ұшыратқан және зираттың қалған бөлігінен бөлек" деп жариялады. Сот комитетінің шешімінен кейін бірнеше жыл өткен соң, Квебек заң шығарушы органы сот комитетінің шешімімен қабылданған заңды өзгертетін заң қабылдады, онда католик шіркеу өкілдерінің ғана адамды қасиетті жерге жерлеуге болатынын анықтау құқығы бар екендігі айтылды. Бұл заң бүгінгі күнге дейін Квебек жерлеу заңының бір бөлігі ретінде күшінде.

Талдау

Профессор Райнер Кнопфтың пікірінше, Сот комитеті төменгі соттардың екі шешімі арасында келісімге келді: бір жағынан діни бостандық туралы талап негіссіз болды, ал екінші жағынан соттар, католик басшылығы болмағандықтан, жерлеудің діни рәсімдерге сәйкес жүргізілуі керек пе, жоқ па, деген мәселе бойынша шешім қабылдауға құқылы емес еді. Алайда Сот комитеті керісінше, соттар католик басшылары болмаса да, халықтың құқықтарын қорғауға құқылы екенін және Гибордтың қасиетті жерге жерленуге құқығы бар екенін тұжырымдады. Бірақ, Сот католиктік мекеме болмағандықтан, басқа діни рәсімдерді орындауға міндеттеме қоймады. Заң бойынша кез келген жерге жерлеуге рұқсат берілсе де, Сот комитеті осы жағдайда қасиетті жерге жерлеудің орынды екенін анықтады және басқа рәсімдерді орындауды ұсынды. Себебі, егер Гиборд қасиетті жерге жерленбесе, оның абыройына нұқсан келуі мүмкін еді. Гибор жақсы адам болғандықтан, оны жамандауға болмайды, ал жаман адам болса, діни жерлеуден айырылуы мүмкін. Сот комитетінің шешімі кейінгі сот шешімдерінде сілтеме ретінде келтірілді. Бұл іс жақында азаматтық және еврейлік ажырасулар контекстінде азаматтық соттар мен діни органдар арасындағы қарым-қатынас мәселесін қарастыратын заң журналындағы мақалада да талқыланды.