Кіріспе
Әдеби мотив Готикалық қос – кейіпкердің екіге бөлінген тұлғасына қатысты әдеби мотив. 1796 жылы Иоганн Пол Рихтердің «Сибенкес» романында алғаш рет пайда болған Доппельгенгермен тығыз байланысты, қос тұлға готика әдебиетінде XVIII ғасырдың аяғында мифология мен фольклорға қызығушылықтың қайта жандануына байланысты пайда болды. Готика әдебиетінде үлкен өзгеріс 18-ші ғасырдың аяғы мен 19-шы ғасырдың басында болды, онда жамандық енді қиналған сарай сияқты физикалық жерде емес, кейіпкерлердің санасында өмір сүру үшін кеңейді, оны көбінесе «қиналған адам» деп атайды. XIX ғасыр мәтіндеріндегі готикалық қос мотивтің мысалдары: Шарлотта Бронтенің «Джейн Эйр» романы (1847) және Шарлотта Перкинс Гилманның «Сары қабырға қағазы» (1892) атты қысқа әңгімесі. Олар Виктория дәуіріндегі гендерлік теңсіздіктерді көрсету үшін мотивті қолданады. Бұған мысал ретінде Фриц Лангтың «Метрополис» (1927) неміс экспрессионисттік фильмінде бейнеленген зұлым механикалық қос мотивті келтіруге болады. Бұл кезеңдегі мәтіндер бұрынғы әдебиетте кездесетін готикалық қос мотивті, мысалы, Дафни дю Мориердің «Ребекка» готикалық романын (1938) иеленді, ол «Джейн Эйрдегі» екілік мотивті пайдаланды. 1750–1830 жылдар аралығы «готика және кельт қайта өрлеуі» деп аталады, онда бұрын британ әдебиетінде пайда болған ирланд, шотланд және уэльс фольклоры осы аумақтарға отарлау экспансиясының нәтижесінде готика жанрының дамуына әсер ете бастады. Мысалы, ирланд және шотланд аңыздарындағы макасамхайл – туысы немесе досы түнде кездескенде өлімнің белгісі ретінде пайда болатын көрініс. Фетхтермен кездесулерді егжей-тегжейлі баяндаған қысқа әңгімелер 19 ғасырдың басында пайда бола бастады. Романдағы түсіндірмеде доппельгенгер «өздерін көрген адамдар үшін атау» деп анықталады. Кельт фольклорындағы табиғаттан тыс әкелуден айырмашылығы, «Сибенкесте» доппельгенгер бастапқыда табиғаттан тыс көрініс немесе галлюцинация емес, Сибенкестің досы Лейбгебер, ол Сибенкеске өте ұқсас, бірақ оның ақсауынан басқа. Нәтижесінде, екілік мотивті Викториялық қорқынышта сыртқы жамандық көздерінің болуынан гөрі, адамзаттың туа біткен қараңғылығын зерттеу үшін көптеп көрсетті. Ол Торнфилд залының шатырында белгісіз психикалық аурумен ауырып отыр. Джейн мен Бертаның жеке тұлғаларының екі еселенуі Виктория дәуірінде әйелдердің неке мен жыныстық қатынасқа қатысты күтілетін рөлдеріне қарсылық білдіру үшін қолданылады. Романда Бронте қос фигураның әдеттегі қолданылуын өзгертіп, мотивті үйдегі емес, табиғаттан тыс контекстке орналастырады, ол неке мәселелерін қарастырады, өйткені Джейн – бірінші әйелі Берта Мейсонның орнын басқан мистер Рочестердің екінші әйелі. Бұл цитата 19-ғасырдағы готика әдебиетінде жиі кездесетін айна мотивін қолданады. Новеллада дәрігер доктор Генри Джекилл жақсы мен жаман тұлғаларды бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік беретін дәрі-дәрмекті ойлап табады, ол есірткі қабылдаған кезде зұлым және әсем мистер Хайдке айналады. Д.Джекилдің зұлым қос кейіпкерге айналуы табиғаттан тыс емес, ғылыми экспериментпен жүзеге асырылған, бұл XIX ғасырдағы ғылым мен психологияға деген қызығушылықтың артуын көрсетеді. Алайда Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романындағы жәндік сияқты ғылыми жаңалықтар мен жетістіктерге ұмтылудың да өзінде жамандықтың бар екендігіне көз жеткізген доктор Джекилл үшін апатты зардаптары бар. Стивенсонның романы адамның құпиясын ғылым арқылы шешу мүмкін емес екенін көрсетеді, өйткені доктор Джекилл өзінің жаман қырын бақылай алмайды және оның эксперименті сәтсіз аяқталады. Роман XIX ғасырдың аяғында пайда болған есірткіге тәуелділік туралы хабардарлыққа да тоқталады, оны азғындыққа ұмтылумен байланысты ақыл-ой және моральдық кемшілік деп қарастырды. Мистер Хайд романда нашақорлықтың бейнесі ретінде бейнеленеді, ол доктор Джекиллдің өміріне хаосты туғызып, оның өзін-өзі өлтіруіне әкелетін бүлдіршін және зұлым тұлға. Кейбір түсіндірмелер бойынша, Хайд мырза – нақты тұлға емес, ол доктор Джекиллдің есірткіге тәуелділігі мен оның психологиялық зақымдануға әкелген бұзылу мінез-құлқынан туындаған галлюцинациясы.
The Gothic double is a literary motif which refers to the divided personality of a character. Closely linked to the Doppelgänger, which first appeared in the 1796 novel Siebenkäs by Johann Paul Richter, the double figure emerged in Gothic literature in the late 18th century due to a resurgence of interest in mythology and folklore which explored notions of duality, such as the fetch in Irish folklore which is a double figure of a family member, often signifying an impending death. A major shift in Gothic literature occurred in the late 18th and early 19th centuries, where evil was no longer within a physical location such as a haunted castle, but expanded to inhabit the mind of characters, often referred to as "the haunted individual." Examples of the Gothic double motif in 19th century texts include Charlotte Brontë's novel Jane Eyre (1847) and Charlotte Perkins Gilman's short story The Yellow Wallpaper (1892), which use the motif to reflect on gender inequalites in the Victorian era, A notable example of this is the evil mechanical double depicted in the German expressionist film Metropolis by Fritz Lang (1927). Texts in this period also appropriate the Gothic double motif present in earlier literature, such as Daphne du Maurier's Gothic romance novel Rebecca (1938), which appropriates the doubling in Jane Eyre. The period from 1750 to 1830 is known as the “Gothic and Celtic revival” in which the Irish, Scottish, and Welsh folklore which had previously become absorbed into British literature as a result of colonial expansion into these territories began to influence the development of the Gothic genre. or Macasamhail, a lookalike of a relative or friend who would appear as an omen of death if encountered at night, according to Irish and Scottish superstition. Short stories detailing encounters with fetches began to appear in the early 19th century, A footnote in the novel which first coins the term defines doppelgänger as “the name for people who see themselves.” Unlike the supernatural fetch in Celtic folklore, in Siebenkas the doppelgänger is initially not a supernatural apparition or hallucination but Siebankas’ friend Leibgeber who looks very similar to Siebenkas except for his limp. As a result, the double motif was heavily featured in Victorian Horror to explore the innate darkness of humanity rather than just the presence of external sources of evil. who is imprisoned in the attic of Thornfield Hall due to an unidentified mental illness. This doubling between the identities of Jane and Bertha is used to challenge the expected roles of women regarding marriage and sexuality in the Victorian era. In the novel, Bronte alters the typical use of the double figure by placing the motif into a domestic rather than supernatural context which addresses marriage issues, as Jane is the second wife of Mr Rochester who replaces his first wife, Bertha Mason.</blockquote>This quote uses the mirror motif commonly featured in 19th century Gothic literature In the novella, the physician Dr Henry Jekyll invents a medicine which allows one to separate their good and bad selves from each other, transforming into the evil and grotesque Mr Hyde when he takes the drug. Notably, Dr Jekyll's transformation into his evil double is not supernatural, but rather facilitated by a scientific experiment, reflecting the growing interest in science and psychology in the 19th century. However, much like the monstrous creation in Mary Shelley's Frankenstein, this ambition of scientific discovery and advancement has disastrous consequences for Dr Jekyll as he is consumed by the evil within him. Stevenson's novella suggests that the desire to solve mysteries of the human condition through science are impossible, as Dr Jekyll is unable to control the evil aspect of his identity and his experiment ultimately fails. The novella also comments on the awareness of drug addiction which emerged in the late 19th century, which was viewed as a mental and moral deficiency linked to the pursuit of vice. Mr Hyde is represented in the novella as the embodiment of addiction, a destructive and evil figure who unleashes chaos upon the life of Dr Jekyll, resulting in his suicide. Some interpretations argue that Mr Hyde is not a real figure but a hallucination of Dr Jekyll's, caused by his addiction to drugs and deviant behaviour which has resulted in psychological damage.
"Сары" қоршау қағазы (1892)
Шарлотта Перкинс Гилманның "Сары қағаз" атты готикалық әңгімесі әйелдердің бостандығына патриархалды биліктің әсерін зерттеу үшін екіұстама мотивті пайдаланады. "Сары қағаз" – 19 ғасырдағы әйелдердің әлеуметтік шектеулері салдарынан туындайтын фрагменттелген және бөлінген жеке басын ашу үшін екіұстама мотивті қолданатын әйелдер готикасының жанрлық үлгісі. Күнделік жазбаларынан тұратын эпистолярлық құрылымда жазылған оқиға босанғаннан кейінгі депрессиядан айығу үшін оқшауланған үйге қамалған әйелдің баяндауы болып табылады. Оның дәрігер күйеуі оның ауруын жиі ұсақ-түйек деп есептейді. Берта Мейсонның "Джейн Эйрде" шатырға қамалуын еске түсіретіндей, "Сары қағаз" романының баяндаушысы да сол үйдің жоғарғы бөлмесіне қамалады. Бұл бөлмеде арабескі үлгісі бар жарқыраған сары қағаз жапсырылған, ол оны қызықтырады және оның мағынасын түсінуге сағаттап уақыт жұмсайды. Баяндаушы төмендегі цитаталарда көрсетілгендей, қабырға қағазының артында әйелдің суреті қозғалып, оны қашып кетуге тырысқандай шайқап жатқанын көре бастайды. "Осы қағазда әртүрлі түстес, әсіресе, қынжырлы келген қосалқы үлгі бар, оны тек белгілі бір жарықта ғана көруге болады, тіпті сонда да анық емес. Бірақ оның көмескіленбеген және күн сәулесі түсетін жерлерде мен сол ақымақ және көзге түсетін суреттің артында тығылып жатқандай көрінетін, ерекше, қоздыратын, пішінсіз бір бейнені көре аламын". "Арттағы әлсіз сурет үлгіні қашып кетуге тырысқандай шайқады". Баяндаушының шизофрениялық көрінісі – күйеуінің билігімен бақыланатын оның бөлінген жеке басының метафорасы, онда қабырға қағазының артындағы әйел оның өзінің құлақтандырылған жанының символы, патриархалды неке мен аналық институтына тұтқын болған. Оқиғаның соңында баяндаушы өзін қабырға қағазының артындағы бейнемен теңестіре бастайды, осылайша олардың жеке бастары бірігіп, бір-бірінен ажыратылмайды, оның құлақтандырылған екі жақтылығын бейнелейтінін растайды. Бұл оқиғаның баяндаушысы бөлмеге кіргізіп, қабырға қағазын жыртып, тұтқынға түскен әйелді босату үшін арқан дайындап, қабырға қағазының артынан шыққанда оны байлап қоюға дайын тұрады. "Мұнда тіпті Дженни таппаған арқан бар. Егер ол әйел шықса, мен оны байлап қоямын!" Бұл мәлімдеме баяндаушы өзін және әйелді бөлек адамдар ретінде қарастыратынын көрсетеді, өйткені ол әйелді байлауды жоспарлайды, алайда, қабырға қағазын жыртып алғаннан кейін бұл айырмашылық тез арада жоғалады. Төмендегі цитаталар баяндаушы мен қабырға қағазының артындағы әйел арасындағы жекеліктің соңғы бірігуін көрсетеді, онда оның құлақтандырылған жаны босатылады. "Мен тіпті терезеден қарағанды ұнатпаймын, себебі сол жерде осылай жырқырап жүретін әйелдер көп, олар да өте жылдам жырқырап жүреді. Олар да мен сияқты қабырға қағазынан шықты ма? Бірақ мен қазір жақсы жасырын арқанмен бекітілгенмін, менің ойымша, түнде үлгіні қайтадан қайтаруға тура келеді, бұл қиын!" "'Мен, ақыры шықтым,' дедім, 'Сіздерге де, Джейнге де қарамастан. Мен қағаздың көп бөлігін алып тастадым, сондықтан енді мені қайтадан қоя алмайсыз!'". Бұл атын атамаған баяндаушының күресінде зерттеледі. Ол аристократ Максим де Винтермен импульсивті некеге тұрғаннан кейін, оның қайтыс болған әйелі Ребекканың беделіне сай болуға тырысқанда, өзін жеткіліксіз сезінеді. Романның дамуы барысында баяндаушы Ребекканың арбалы естелігіне толысып кетеді, ол оны идеалдық әйелдің бейнесі ретінде қарастырады. "Джейн Эйрдегі" әйелдердің екіұстама бейнесі сияқты, "Ребекка" романның баяндаушысы мен бүлікшіл бірінші әйелі Ребекка арасындағы жеке бастың екіұстамалығына назар аударады, ол баяндаушының күйеуіне үйленгенде қол жеткізе алмаған бүлікшілдік пен еркіндікті бейнелейді. Бұл екіұстамалық айна мотиві арқылы бейнеленеді, "Джейн Эйрдегідей", төмендегі цитатада көрініп тұрғандай, баяндаушы оның Ребекка екенін түсінеді. "Мен орнынан тұрып, айнаға қарадым. Менде өз бетім жоқ, басқа бір адамның беті болды. Ол өте сарғыш, өте әдемі, қара шаштың бұлтпен қоршалған. Көздері тарылды және күлімсіреді. Еріндері ашылды. Айнадағы адам маған қарап, күлді. Максим оның шашын сүртіп жатты. Ол оның шашын ұстады, және ол оны сүртеді ол жарақаттады баяу қалың арқанға. Ол жылан сияқты бұрылып, оны екі қолымен ұстап, Ребеккаға күлімсіреп, мойнына байлады."
Метрополис (1927)
Фриц Ланг режиссерлік еткен немiс экспрессионистiк фильмі «Метрополис» Германияның Веймар Республикасындағы технологияның күшейіп келе жатқан ықпалына байланысты туындаған алаңдаушылықты бейнелеу үшін механикалық көшірме мотивін қолданады. Фильмде технологиямен басқарылатын, әлеуметтік жіктеліске бөлінген қоғам суреттеледі, онда төменгі таптың жұмысшылары жер астында тұрып, қаланың жоғары жағын қамтамасыз ету үшін машиналарды басқарады. Фильм төменгі таптың адамгершіліктен алыстатылуын көрсетеді, себебі жұмысшылар синхронды, ритмдік қозғалыстары арқылы машинаның бір бөлігі ретінде бейнеленеді. Бұл, ғалым Ротванг Мария кейіпкерінің зұлым автомат көшірмесін жасағанда одан да айқын көрінеді. Мария – аналық Мадонна сияқты, тазалықты, мейірімділікті және әлеуметтік теңсіздіктен құтылуды символдайтын бейне. Марияның робот көшірмесі оның қарама-қарсы тұрған, зұлым жағын бейнелейді, ол әдепсіздік пен хаостың символы. Бұл қара қаламмен сызылған көзінен, ол нағыз Марияның тазалығынан ерекшеленеді, сондай-ақ робот Марияның Йошивара түнгі клубындағы ерлер көрермендерінің құмарлықпен қарауында орындаған әдепсіз биінен де көрінеді. Мария Мадоннаны бейнелесе, оның киборг көшірмесі Бабылдың сатылатын әйел бейнесін символдайды, бұл әдебиетте әйелдерге жиі таңылған «ұсқынсыз/сатылатын әйел» екіұштылығын көрсетеді. «Метрополис» ғылым мен технологияның көмегімен жасанды адам жасауға 20 ғасырдағы қызығушылықтың пайда болуын көрсетеді, бірақ сонымен бірге киборгты адамзаттың құрылысынан өзгеше, қауіпті жаратылысы ретіндегі қорқынышты да бейнелейді.
Қара Қарақош (2010)
Даррен Аронофскидің психологиялық триллері "Қара қаңғыбас" готикалық егіз мотивін Нина Сайерс кейіпкерінің Нью-Йорк балет әлемінің жоғары талапкерлігі мен бәсекелестігі салдарынан ақылынан айырылуын бейнелеу үшін пайдаланады. Нина Чайковскийдің "Лебеді көлі" балетіндегі Одет/Одиль рөлін алуға құмарланады, өзінің көркемдік кемелдігіне жету үшін физикалық және психологиялық шегіне дейін күш салады. Нинаның қарсыласы Лили оның екінші жағы немесе көлеңкелі өзі болып табылады, ол оның сексуалдылығы сияқты жасырылған жақтарын символдайды. Нина тазалықты бейнелейтін ақ лебедь Одетті ойнағысы келсе, Лили зұлым қара лебедь Одильді, Одеттің қараңғы көшірмесін ойнайды. Фильмдегі костюмдер Нина мен Лили арасындағы қарама-қайшылықты күшейтеді, себебі Нина фильмнің басында ақ және қызғылт түсті балалар киімдерін киеді, ал Лили қара киім тартады. Нина Лилидің тұлғасына барынша сіңірілген сайын, ол қараңғы киім кие бастайды, мысалы, Нина Лилидің қара іш киімін киіп, бірге түнгі клубқа барғанда, бұрын басып тастаған жабайы, сексуалды өмір салтын қабылдайды. Фильмде готикалық егіз мотивіне жасалған ишаралар да бар, олар Нинаның айнадағы бөлінген суреттері, сондай-ақ Нинаның көшеде, ваннада және жатын бөлмесінде өзінің көшірмелерімен кездесуі арқылы көрінеді. Нинаның Қара лебедь мен Ақ лебедь арасындағы екіұшты тұлғасы фильмнің соңында қатаң салдарға әкеледі, ол киім бөлмесінде, өнер көрсету алдында Лилинің Лебедь патшайымы рөлін басып алғанын көреді, содан кейін айнаның сынығымен егізді жарақаттайды, бірақ өзін жарақаттағанын түсінеді.
Біз (2019)
Джордан Пилдің "Біз" атты қорқыныш фильмі Санта-Круз жағажайының жанындағы демалысын өткізіп жатқан Уилсон отбасын бейнелейді. Олардың демалыс үйіне қызыл комбинезондар киіп, үлкен қайшы ұстаған төрт кіріптар шабуыл жасайды. Бұл екіжүзділер "Тайтерд" деп аталады – жер асты тоннельдерінде өмір сүретін және жер бетіндегі орта таптың өкілдерінің орнын басуды жоспарлап отырған бүлікшілер. "Тайтерд" – Америка қоғамындағы теңсіздіктерге себеп болатын "Біз және олар" санасының көрінісі, қараңғы жақ. "Тайтерд" жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адамдардың, әсіресе афроамерикандықтарға қатысты қорқыныш, жек көру, адамдық қадір-қасиетін жоққа шығару және жағымсыз стереотиптерді бейнелейді. Фильмдегі маңызды тақырып – нәсілдік теңсіздік, ол афроамерикандық Уилсон отбасының ақ Тайлер отбасының мәртебесімен бәсекелесу әрекетінде көрінеді. Екі отбасы да орта тапқа жатады және әкелері – Гейб Уилсон мен Джош Тайлер бір компанияда жұмыс істейді. Алайда, Тайлер отбасы нәсілдік артықшылықтарға байланысты жоғары экономикалық жағдайға ие. Бұл Гейбтің Джоштің жеке яхтасымен бәсекелесу үшін қолданылған ескі қайық сатып алуымен көрсетіледі. "Тайтерд" расизмнің афроамерикандықтардың өзін қабылдауы мен ақ адамдардың оларға қатысты көзқарасы арасындағы қақтығысты ашып, жеке сұңғылану сезімін тудырады. Уилсон отбасы ақ Тайлер отбасының мәртебесіне жете алмай, орта таптық өмір салтын ұстануға тырысса, олардың шабуылдаушы, ыңқылдаған екіжүзділері – нәсілдік көзқарастың жасырын көлеңкесін ашады және басқалар оларды қалай қабылдайтынын көрсетеді – әдетте түрлі терілі адамдардың кіре алмайтын әлеуметтік және экономикалық топқа жатқан жабайы бұзушылар. Бұл өзгерістер орын алғанда, биолог өзін енді биолог емес, жаңа бір нәрсе деп сипаттайды және "мұндай жаңа көзбен көретінімді" айтады. Готикалық екіжүзділіктің осы қолданылуы Антропоцен дәуірімен және Антропоцен әдебиеті немесе Антропоцен жанры деп аталатын құбылыспен байланысты. Биологтың екіжүзділігі физикалық емес, психологиялық және ішкі болып табылады, X аймағының ұсақ бактериялары оны өзгертіп, оған қайта проекциялайды. Бұл биологтың "адамдық" жеке басы мен әлемге және қоршаған ортаға деген көзқарасының бөлінуіне әкеледі. Кейінірек, роман барысында биолог қайтыс болған күйеуінің күнделігін тауып оқығанда, ол оның Мұнарадан шығып келген, өзіне ұқсайтын біреуді көргенін жазғанын байқайды. Бұл екіжүзді, готикалық екіжүзділік мотивінің физикалық бейнесі, X аймағынан үйге келген адам деп есептеледі, шын мәнінде оның күйеуі емес, және X аймағының адамдардан өзін қорғау тәсілі болып табылады. Шекарасын кесіп өткен адамдарды түрлендіру арқылы және олардың орнына екіжүзділерді қайтару арқылы X аймағы жыл сайын өмір сүруді және өсуді жалғастырады. "Аннигиляция" романында қолданылған готикалық екіжүзділік мотиві бактериялар мен ДНК-ға қатысты жаңа ғылыми жаңалықтармен де тығыз байланысты. "Зақымдалған планетада өмір сүру өнері: Антропоценнің әуестері мен құбыжықтары" кітабында горизонталь ДНК-ның "бактериялардың генетикалық материалы кейде қоңыздардың, саңырауқұлақтардың және адамдардың безгегінде кездесетіні" және адам денесіндегі жасушалардың жартысында ғана "адам геном" деп аталатын нәрсе бар екені сипатталған. Осы ғылыми жетістіктерді "Аннигиляция" романындағы готикалық мотивтің бейнеленген түрімен байланыстыра қарасақ, екіжүзділік адам мен қоршаған ортаның өзара байланысын көрсету құралы ретінде, сондай-ақ қоршаған ортаның адамдардан гөрі күштірек екенін дәлелдеу үшін де қолданылады.