Кіріспе

Философиядағы мағынаның философиялық түсінігі, әсіресе оның семантика, семиотика, тіл философиясы, метафизика және метасемантика сияқты салаларында, мағына – "екі түрлі нәрсе арасындағы қарым-қатынас: белгілер және олар білдіруге, көрсететін немесе танытатын нәрселер". Мағынаның түрлері бейнеленетін нысанға қарай өзгеріп отырады. Олар: мағынаға ие болуы мүмкін нәрселер; басқа нәрселердің белгісі болып табылатындықтан, әрқашан мағыналы нәрселер (мысалы, физикалық әлемнің табиғи белгілері және санадағы ойлар); сөздер мен сөзсіз символдар сияқты міндетті түрде мағыналы нәрселер. Қазіргі заманғы мағына туралы басты көзқарастар мағынаның келесі толық емес анықтамаларына жатады: ой, ниет немесе түсінік ұғымдарын қамтитын психологиялық теориялар; ниет, танымдық мазмұн немесе сезім, сондай-ақ кеңейтім, сілтеме немесе анықтама ұғымдарын қамтитын логикалық теориялар; хабарлама, мазмұн, ақпарат немесе коммуникация; шындыққа сәйкестік шарттары; қолдану және қолдану жөніндегі нұсқаулар; өлшеу, есептеу немесе операциялар.

Шындық және мағынасы

Сөздердің, символдардың, идеялардың және сенімдердің мағынаны шындықпен білдіруге лайықты екенін қалай анықтауға болатын дұрыс негіз туралы мәселе, жеке адам немесе бүкіл қоғам үшін, мағына мен шындық туралы бес негізгі теориямен қарастырылған. Әр теорияның негізгі өкілдерімен бірге олар төменде талқыланады.

Сәйкеспе теориясы

Сәйкестік теориялары нағыз сенімдер мен мағынаның нағыз мәлімдемелері шындықтың нақты жағдайына сай келетінін, ал байланысты мағыналар осы сенімдер мен мәлімдемелермен үйлесуі керектігін көрсетеді. Бұл теория түрі ойлар мен мәлімдемелердің бір жағынан, ал заттар мен құбылыстардың екінші жағынан арасындағы қатынасты баса назарлайды. Бұл дәстүрлі модельдің бастауы Сократ, Платон және Аристотель сияқты ежелгі грек философтарына жетеді. Теориялардың бұл тобы бейнелеудің шындығы немесе жалғандығы, негізінен, оның «заттармен» қалай байланысқа түскеніне, осы «заттарды» қаншалықты дәл сипаттайтынына байланысты анықталады деп санайды. Сәйкестік теориясының мысалы – XIII ғасыр философы/теологы Томас Аквинастың айтқан сөзі: “Veritas est adaequatio rei et intellectus” (“Шындық – зат пен интеллектінің теңдігі [немесе сәйкестігі]”), Аквинас бұл сөзді IX ғасыр неоплатонисті Исаак Израильге жатқызған. Аквина теорияны былай деп қайталайды: “Егер сот сыртқы шындыққа сәйкес келсе, онда ол шындық деп есептеледі”. Сәйкестік теориясы шындық пен мағынаның «объективті шындық» деп аталатын нәрсені дәл көшіру және оны ойлар, сөздер және басқа да символдар арқылы бейнелеу мәселесіне негізделген. Көптеген қазіргі заманғы теоретиктер бұл идеалға қосымша факторларды талдамай жеткеніміз жоқ деп мәлімдейді. Мысалы, тілдің ролі бар, себебі барлық тілдерде басқа тілдерде анықталмаған түсініктерді білдіретін сөздер кездеседі. Немец тіліндегі Zeitgeist сөзі осындай мысалдың бірі: тілді білетін немесе түсінетін адам оның мағынасын «біледі», бірақ сөздің кез келген аудармасы оның толық мағынасын дәл жеткізе алмайды (бұл абстракт сөздермен, әсіресе агглютинативті тілдерде туындаған сөздермен жиі кездесетін мәселе). Осылайша, кейбір сөздер нақты шындық предикатының құрылысына қосымша параметр қосады. Осы мәселені зерттеген философтардың қатарында Альфред Тарски де бар, оның семантикалық теориясы осы мақалада төменде қысқаша баяндалған.

Үйлесімділік теориясы

Жалпы, үйлесімділік теориялары үшін мағына мен шындықты бағалау бүкіл жүйедегі элементтердің дұрыс сәйкес келуін қажет етеді. Бірақ көбінесе үйлесімділік қарапайым логикалық сәйкестіктен артық нәрсені білдіреді; көбінесе үйлесімді жүйедегі тұжырымдардың бір-біріне өзара логикалық қолдау көрсетуі талап етіледі. Сонымен, мысалы, жатқызылған түсініктер жиынтығының толықтығы мен жан-жақтылығы үйлесімді жүйенің жарамдылығы мен пайдалылығын бағалаудағы маңызды фактор болып табылады. Үйлесімділік теорияларының кең таралған қағидасы – шындық, ең алдымен, тұтас тұжырымдар жүйесінің қасиеті болып табылады және жеке тұжырымдарға олардың жүйемен үйлесімділігіне қарай ғана жатқызылуы мүмкін. Үйлесімділік теориясы ретінде қарастырылатын көзқарастардың арасында теоретиктер үйлесімділік көптеген мүмкін шын ой жүйелерін қамти ма, әлде тек бір ғана абсолюттік жүйені ме деген мәселеде әртүрлі пікірде. Үйлесімділік теориясының кейбір түрлері логика мен математикадағы формальды жүйелердің маңызды және ішкі қасиеттерін сипаттайды деп саналады. Дегенмен, формальды ойлаушылар аксиомалық тұрғыдан тәуелсіз және кейде бір-біріне қайшы жүйелерді бірге қарастыруға дайын, мысалы, әртүрлі баламалы геометриялар. Жалпы алғанда, үйлесімділік теориялары басқа салалардағы шындыққа қолданылуында дәлелсіздігі үшін қабылданбады, әсіресе табиғи әлем туралы, жалпы эмпирикалық деректер туралы, психология мен қоғамның практикалық мәселелеріне қатысты, және әсіресе шындықтың басқа негізгі теорияларының қолдауысыз қолданылған кезде. Үйлесімділік теориясы рационалист философтардың, әсіресе Спиноза, Лейбниц және Г.В.Ф. Гегельдің, сондай-ақ британдық философ Ф.Х. Брэдлидің ойларын ерекшелендіреді. Басқа да баламалар логикалық позитивизмнің бірнеше жақтаушыларының арасында табылуы мүмкін, атап айтқанда Отто Нейрат пен Карл Хемпель.

Конструктивистік теория

Әлеуметтік конструктивизм мағына мен шындық әлеуметтік процестер арқылы құрылады, тарихи және мәдени тұрғыдан ерекшеленеді және қоғам ішіндегі билік күресі арқылы ішінара қалыптасады деп санайды. Конструктивизм біздің барлық білімімізді «құрылған» деп қарастырады, себебі ол сыртқы «трансценденттік» шындықтарды (таза сәйкестік теориясы сияқты) көрсете алмайды. Шындыққа қатысты түсініктер конвенцияға, адамның қабылдауына және әлеуметтік тәжірибеге байланысты деп есептеледі. Конструктивистердің пікірінше, нәсіл, сексуалдық бағдар және гендерді қоса алғанда, физикалық және биологиялық шындықтың бейнелері әлеуметтік тұрғыдан құрылған. Джанбаттиста Вико тарих пен мәдениетті, олардың мағынасымен бірге адамның туындысы деп алғашқылардың бірі болып тұжырымдады. Виконың эпистемологиялық бағыты ең алуан түрлі идеяларды біріктіріп, «ақиқаттың өзі жасалады» деген бір аксиома – verum ipsum factum-да ашылады. Гегель мен Маркс шындықты әлеуметтік тұрғыдан құруға болатындығы туралы пікірдің алғашқы жақтаушылары болды. Маркс, көптеген сыншыл теоретиктер сияқты, объективті шындықтың бар екенін жоққа шығармады, бірақ оның орнына нағыз білім мен билік немесе идеология арқылы бұрмаланған білімді ажыратты. Маркс үшін ғылыми және нағыз білім «тарихты диалектикалық түсінуге сәйкес келеді», ал идеологиялық білім – «белгілі бір экономикалық құрылымдағы материалдық күштердің қатынасының эпифеномендік көрінісі».

Консенсус теориясы

Консенсус теориясы бойынша, мағына мен шындық – белгілі бір топтың келіскен нәрсесі, немесе кейбір түсіндірмелерде, келісуге болатын нәрсе болып саналады. Бұл топқа барлық адамзат немесе одан кіші, бірақ бірнеше адамнан тұратын топтар кіруі мүмкін. "Шындық" ұғымын түсіндіруде консенсус теориясын қолдайтындардың бірі – философ Юрген Хабермас. Хабермас шындықтың идеалды сөйлесу жағдайында келісілген нәрсе екенін айтады. Консенсус теориясын жақында сынға ұсынған белгілі философтардың бірі – Николас Решер.

Прагматикалық теория

Шындық пен мағынаның прагматикалық теориясының ең ықпалды үш түрін 20 ғасырдың басында Чарльз Сандерс Пирс, Уильям Джеймс және Джон Дьюи енгізді. Осы және прагматикалық теорияның басқа да жақтастары арасында көзқарастарда үлкен айырмашылықтар болғанымен, олар мағына мен шындықты адамның түсініктерін тәжірибеге енгізудің нәтижелерімен тексеріп, растауға келіседі. Пирс шындықты былай анықтайды: «Шындық – абстрактілі мәлімдеменің ғылыми сенімге жеткізетін, шексіз зерттеуге ұмтылатын идеалдық шекпен үйлесімдігі. Бұл мәлімдеме абстрактілі мәлімдеменің өзінің дәл еместігі мен бір жақтылығын мойындауы арқылы қол жеткізе алатын үйлесімділік, ал мұндай мойындау – шындықтың маңызды құрамдас бөлігі». Бұл мәлімдеме Пирстің ойынша, жуықтау, толық еместік және жарым-жартылық идеялары, ол басқа жерде қателік және «болашаққа сілтеме» деп сипаттаған, мағына мен шындықты дұрыс түсіну үшін маңызды екенін көрсетеді. Пирс прагматикалық белгі қатынасының бір жағын сипаттау үшін «үйлесімділік» және «сәйкестік» сияқты сөздерді қолданғанымен, шындықтың тек сәйкестікке негізделген анықтамалары номиналды анықтамалар ғана екенін, ал олар нақты анықтамалардан төмен мәртебеге ие екенін де нақты айтады. Уильям Джеймстің прагматикалық теориясы күрделі болғанымен, көбінесе оның «нағыз» дегені – біздің ойлау жолымыздағы пайдалы, ал «дұрыс» дегені – біздің мінез-құлқымыздағы пайдалы» деген сөзімен түйінделеді. Осылайша, Джеймс шындықтың сапа екенін, оның құндылығы ұғымдарды тәжірибеге қолдану кезінде оның тиімділігімен расталатынын (демек, «прагматикалық») білдірді. Джон Дьюи, Джеймске қарағанда азырақ, бірақ Пирстен артық, зерттеу – ғылыми, техникалық, әлеуметтанулық, философиялық немесе мәдени болсын, егер ұсынылған мағыналар мен шындықтарды түсіндіру, негіздеу, жетілдіру және/немесе жоққа шығару үшін зерттеушілер қауымдастығы сынауға ашық ұсынса, уақыт өте келе өзін-өзі түзетуге қабілетті деп санайды. Прагматикалық теорияның кейінгі нұсқасы – Уильям Эрнест Хокингтің «негативтік прагматизмі»: жұмыс істесе, шын болуы мүмкін, ал жұмыс істемесе, шындық бола алмайды, себебі шындық және оның мағынасы әрқашан жұмыс істейді. Джеймс пен Дьюидің идеялары да мән мен шындықты қайта-қайта сынауға байланыстырады, ол уақыт өте келе «өзін-өзі түзетуге» қабілетті. Прагматизм және негативтік прагматизм де шындықтың үйлесімділік теориясымен тығыз байланысты, себебі кез келген сынақ оқшауланған емес, керісінше барлық адамдық іс-әрекеттер мен тәжірибеден алынған білімді қамтуы керек. Әлем – тұтас және біріктірілген жүйе, ал сынақ оның әртүрлілігін мойындап, есепке алуы тиіс. Физик Ричард Фейнман айтқандай: «Егер ол тәжірибемен келіспесе, онда ол қате».

Қатысушы теориялар мен түсініктемелер

Кейбіреулер мағынаның мәні, оның шындыққа сәйкес келу шарттарынан артық немесе кем емес екенін айтты. Мұндай теориялар үшін мәнді түсіндіруде нақты әлемдегі нәрселерге сілтеме жасауға ерекше мән беріледі, сонымен қатар, сілтеме мағынаның көп бөлігін (немесе барлығын) толыққанды түсіндіреді деген ескерту жасалады.

Логика және тіл

Логикалық позитивистер мәлімдеменің мағынасы оның қалай расталғанынан туындайды деп сақты.

Готтлоб Фреге

Готтлоб Фреге өзінің "Über Sinn und Bedeutung" (қазір әдетте "Мағына және сілтеме туралы" деп аударылады) атты мақаласында нақты есімдер мағынаны түсіндіруде кем дегенде екі мәселе тудыратынын айтты. Егер есімнің мағынасы ол көрсеткен нәрсе болса, онда Сэм есімі әлемдегі Сэм есімді адамды білдіреді. Бірақ егер атаумен белгіленген нысан болмаса – мысалы, Пегас – онда, осы теория бойынша, ол мағынасыз болар еді. Екі түрлі есім бір нысанды көрсетсе қалай болады? Геспер мен Фосфор – бұл әртүрлі аспан денелері деп есептелген есімдер. Кейіннен олардың бір және со aynı нәрсе екендігі (Венера планетасы) дәлелденді. Егер сөздер бірдей нәрсені білдірсе, онда сөйлемде бірін екіншісімен ауыстыру бастапқы сөйлемнен мағына жағынан ерекшеленетін сөйлемге әкелмейді. Бірақ олай болса, "Геспер – Фосфор" деген сөз "Геспер – Геспер" деген сөзбен бірдей мағынаны білдіретін болар еді. Бұл, әрине, абсурд, себебі бірінші мәлімдемеден жаңа және күмәнді нәрсені білеміз, ал екіншісінен – білмейміз. Фрегеге қарағанда, есімнің мағынасы ол көрсеткен нәрсе деп ойлау қателік болған. Керісінше, мағына басқа нәрсе болуы керек – сөздің "мағынасы". Бір адамның екі есімі әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін: бір нысанды бірнеше мағына анықтай алады. Мұндай теория делдалдық сілтеме теориясы деп аталады. Фреге соңында мағынаның осы екіге бөлінуі тілдік категориялардың көпшілігіне немесе барлығына қатысты болуы керек деп санайды, мысалы, "Барлық қайықтар жүзеді" сияқты сандық өрнектерге де.

Бертранд Расселл

Логикалық талдауды Бертран Рассел мен Альфред Норт Уайтхед өздерінің маңызды Principia Mathematica еңбегінде одан әрі дамытты, олар барлық математикалық тұжырымдардың алғашқы қағидалардан ресми тіл арқылы дәлелденуін қамтамасыз етуге тырысты. Рассел Фрегеден көптеген мәселелер бойынша өзгеше болды. Ол Фреге ұсынған мағына-анықтама айырмашылығын қабылдамады. Сонымен қатар, ол тілдің философия үшін маңызды екендігімен келіспеді және формалды логиканы дамыту жобасын әдеттегі тілдің тудырған шатасуларын жою жолы ретінде қарастырды, осылайша дәстүрлі философиялық пікірталас жүргізу үшін толыққанды түсінікті орта құруға ұмтылды. Ол, соңында, Principia дәлелдерін барлық мүмкін болған шын тұжырымдарға, ол логикалық атомизм деп атаған жүйеге дейін кеңейтуді жоспарлады. Бір кезде оның шәкірті Витгенштейн өзінің Tractatus Logico-Philosophicus еңбегімен осы жоспарды іске асырғандай болды. Расселдің және оның әріптесі Г.Э. Мурдың еңбектері 20 ғасырдың басында британдық философия факультеттерінде басым болған, олардың пікірінше, мағынасыздыққа жауап ретінде дамыды, ол британдық идеализмнің бір түрі болды, оның көп бөлігі Гегельдің еңбектерінен (бірақ өте алыс) алынған. Мур бұған жауап ретінде "Ақылға қонымды философия" тәсілін жасады, ол философиялық қиындықтарды олар қолданылатын тілді мұқият талдау арқылы, оның мағынасын анықтау үшін қарастыруға тырысты. Осылайша Мур "уақыт нақты емес" сияқты философиялық абсурдтықтарды жоюға ұмтылды. Мурдың еңбегі, тікелей болмаса да, қалыпты тіл философиясына (көбінесе Витгенштейн арқылы) маңызды әсер етті.

Мағынаның басқа да шындық теориялары

20-ғасырдың басындағы логикалық позитивистердің белгілі тобы (Рассел мен Фрегемен тығыз байланыста) Вена шеңбері мағынаның верификациялық теориясын қабылдады, бұл мағынаның шындық теориясының бір түрі. Мағынаның верификациялық теориясы (кем дегенде бір түрінде) бір тіркестің мағыналы екенін айту – бұл тіркестің шын екенін көрсетуге болатын тәжірибелік жағдайлар бар дегенді білдіреді. Белгілі болғандай, Фреге мен Рассел осы ойлаудың екі жақтасы болды. Формальды семантика үшін Альфред Тарски шындықтың семантикалық теориясын жасады. Тарскидің есебіне сәйкес, мағына – шексіз сөйлемдер жиынтығын тудыратын рекурсивті ережелер жиынтығынан тұрады, «'p' шын, және тек қана p болғанда ғана» – бұл бүкіл тілді қамтиды. Оның жаңашылдығы универсалдар туралы бөлімде талқыланған (оның өзі «сентенциалдық функциялар» деп атаған) және семантикаға теориялық модельдік тәсілді (дәлелдемелік тәсілге қарама-қарсы) ұсынды. Соңында, шындықтың сәйкестік теориясымен байланыстар орнатылды (Тарски, 1944). Қазіргі мағына теориясының ең ықпалды тәсілі, мүмкін, 1967 жылы Дональд Дэвидсонның «Ақиқат және мағына» эсселер жинағына жазған кіріспесінде сипатталған. Онда ол келесі екі тезисті алға тартты: Кез келген үйренуге болатын тіл шекті нысанда берілуі керек, тіпті ол теориялық тұрғыдан шексіз көп тіркестерге қабілетті болса да – кем дегенде, принципте, табиғи адам тілдері сондай болуы мүмкін. Егер оны шекті түрде беру мүмкін болмаса, онда оны адамдар өз тілдерін үйренетіндей, белгілі бір эмпирикалық әдіс арқылы үйренуге болмайды. Осыдан кез келген табиғи тіл үшін теориялық семантиканы беруге болады, ол шекті аксиомалар жүйесінің негізінде шексіз көп сөйлемнің мағынасын бере алады. Ол сөйлемнің мағынасын беру – оның шындық шарттарын айтумен тең екенін түсіндірді. Ол тілді лексикамен бірге грамматикалық ерекшеліктер жиынтығы ретінде қарастыру қажеттігін және олардың әрқайсысының жұмыс істеуін осыдан құралған барлық (шексіз көп) сөйлемдердің шындық жағдайларының тривиальды (күдіссіз дұрыс) мәлімдемелерін жасау үшін түсіндіруге болады деп ұсынды. Нәтижесінде, бұл теория, кездейсоқ емес, Тарскидің есебіне ұқсас. Дэвидсонның есебі қысқа болғанымен, шындыққа шартты семантиканың алғашқы жүйелі ұсынымы болып табылады. Ол мағынаны шындық функциясы ретінде азайту үшін табиғи тілдерді бірінші реттік предикаттық есептеуге аударуды ұсынды.

Саул Крипке

Саул Крипке мүмкін және нақты жағдайларды қарастыруда мағына мен сілтеме арасындағы қатынасты зерттеді. Ол белгілі бір модальдық логика жүйелерін түсіндірудің бір салдары, нақты есімнің сілтемесі міндетті түрде оның анықталатынымен байланысты екенін, бірақ мағынасы емес екенін көрсетті. Мысалы, "Геспер" сөзі міндетті түрде Гесперге сілтеме жасайды, тіпті қиял әлемдерінде де, Геспер кешкі жұлдыз болмаса да. Яғни, Геспер міндетті түрде Геспер, бірақ таңғы жұлдыз болуы мүмкін ғана. Бұл қызығуарлық жағдайға әкеледі: есімнің мағынасының бір бөлігі – ол белгілі бір нәрсеге сілтеме жасайды – бұл есім туралы қажетті факт, ал есімнің басқа бөлігі – ол белгілі бір жолмен немесе жағдайда қолданылады – міндетті емес. Крипке сонымен қатар сөйлеушінің мағынасы мен семантикалық мағына арасындағы айырманы жасап, қарапайым тіл философтары Пол Грайс пен Кит Доннелланның еңбектерін кеңейтті. Сөйлеушінің мағынасы – сөйлеушінің бірдеңе айту арқылы жеткізгісі келген нәрсе; семантикалық мағына – сөйлеушінің тілге сәйкес айтқан сөздерінің мағынасы. Кейде адамдар ойлағандарын айтпайды, ал кейде қателік айтады. Бұл екі жағдайда да сөйлеушінің мағынасы мен семантикалық мағынасы әртүрлі болып көрінеді. Кейде сөздер сөйлеушінің жеткізгісі келгенді білдірмейді, сондықтан бір нәрсені білдіреді, ал адамдар жеткізгісі келген нәрсе басқа нәрсені білдіруі мүмкін. Мұндай жағдайларда сөздің мағынасы екіұшты болады.

Ақиқаттың сын-теориясы

В. В. О. Куин өзінің танымал "Эмпиризмнің екі догмасы" атты мақаласында верификациялизмге де, мағына туралы түсінікке де шабуыл жасады. Онда ол мағынаның түсінігін шамалы және қажетсіз деп санайды. Оның пікірінше, зерттеуге қызықтырақ нәрсе – белгілердің синонимиясы. Ол сондай-ақ верификациялизмнің аналитикалық және синтетикалық мәлімдемелер арасындағы ерекшелікке байланысты екенін атап өтті және мұндай айырмашылық дұрыс қорғалмағанын мәлімдеді. Ол сонымен қатар әлемді (немесе, мүмкін, мағынаны) зерттеу үшін талдау бірлігі жеке мәлімдемелер емес, жиынтық ретінде қарастырылған барлық мәлімдемелер жиыны болатынын ұсынды. Шындыққа байланысты теориялардың өзі мойындайтын шектеулерге байланысты басқа да сын-ескертпелер айтуға болады. Мысалы, Тарски шындыққа байланысты мағыналық теориялардың мәлімдемелерді ғана түсіндіре алатынын, бірақ мәлімдемелерді құрайтын лексикалық бөліктердің мағынасын түсіндіре алмайтынын мойындады. Керісінше, мәлімдемелер бөліктерінің мағынасы бүкіл мәлімдеменің шындық жағдайларын түсіну арқылы болжанады және ол "қанағаттандыру шарттары" деп атаған ұғымдармен түсіндіріледі. Тағы бір қарсылық (Фреге және басқалар атап өткендей) – кейбір мәлімдемелердің шындық шарттары жоқ сияқты. Мысалы, "Сәлем!" мәлімдемесінің шындық шарттары жоқ, өйткені ол тіпті тыңдаушыға әлемдегі жағдай туралы ештеңе айтуға тырыспайды. Басқаша айтқанда, әртүрлі сөйлемдердің әртүрлі грамматикалық түрлері болады. Шындықтың инфляциялық теориялары, кейде "реалистік емес" теориялар деп аталады, шындыққа байланысты мағыналық теорияларды сынға тартатын ең сенімді көз болып табылады. Олардың пікірінше, "ақиқат" сөзінің маңызды мағынасы немесе дискурстегі қызметі жоқ. Мысалы, инфляциялық теория бойынша "Тимнің қиындықтары бар екені рас" және "Тимнің қиындықтары бар" сөйлемдері эквивалентті. Осының салдарынан, инфляциялық теория үшін шындыққа мағынаның есебі ретінде жүгінудің түсіндіру күші шамалы. Бұл жерде ұсынылған шындық теориялары практикада да, принципте де формализмге қарсы шабуылға ұшырауы мүмкін. Формализм принципін бейресмилер сынға алады, олар тілдің көбінесе сөйлеушінің құралы екенін және сондықтан формализацияға үйлесімсіз екенін болжайды. Формализмді қолдануды формальды тілдердің (мысалы, қазіргі квантификациялық логика) табиғи тілдердің экспрессивті күшін толыққанды ұстай алмайтынын байқағандар сынға алады (Бертран Рассел көрсеткендей, нақты сипаттамалар туралы мәлімдемелердің квантификациялық түсіндірмесінің қиындығында көрсетілгендей). Соңында, соңғы ғасырда шындық пен жалғандық ұғымдарына толыққанды тәуелді емес логика түрлері дамыды. Логиканың кейбір түрлері модальдық логика деп аталады. Олар "егер, онда" сияқты логикалық байланыстардың қажеттілік және мүмкіндік тұрғысынан қалай жұмыс істейтінін түсіндіреді. Шындығында, модальдық логика қазіргі заманғы семантикадағы ең танымал және қатаң формулировкалардың бірі – Монтегю грамматикасының негізі болды. Мұндай жүйелердің табысы, олар байланыстардың табиғи мағынасын, егер, әдеттегі шындық-функционалдық логикадан әлдеқайда жақсы түсірген деген пікірді тудырады.

Пайдалануы мен мағынасы

ХХ ғасыр бойы ағылшын философиясы тілді талдауға қатысты тығыз жұмыс істеді. Осы аналитикалық философия стилі зор ықпалға ие болды және философиялық құралдардың кең ауқымын дамытуға себепкер болды.

Людвиг Витгенштейн

Философ Людвиг Витгенштейн бастапқыда Рассел мен Фреге әсерінен кейін идеалдық тіл философы болды. Ол өзінің "Tractatus Logico-Philosophicus" еңбегінде логикалық байланыстырушылар арқылы атомдық тұжырымдардан құрылған идеалдық тіл идеясын қолдады (мағынаның суреттік теориясы мен логикалық атомизмді қараңыз). Бірақ ол жетілген сайын, табиғи тілдің құбылысын көбірек бағалай бастады. Оның өлімінен кейін жарық көрген "Философиялық зерттеулер" ертедегі еңбектерінен күрт өзгешелік білдірді, себебі ол күнделікті тілдің қолданысына назар аударды (мағынаның қолдану теориясы мен күнделікті тіл философиясын қараңыз). Оның тәсілі көбінесе "сөздің мағынасы – тілдегі қолданылуы" деген афоризммен қорытындыланады. Дегенмен, Фреге ізімен жүріп, Витгенштейн "Tractatus"-та былай деп мәлімдейді: "Аттың мағынасы тек бір тұжырымның контекстінде ғана болады". Оның еңбегі болашақ ұрпақтарға үлкен әсер етіп, мағынаны жаңаша түсіндіретін жаңа ғылымның дамуына итермеледі. Табиғи тілдегі мағына, ең алдымен, сөйлеушінің тілдегі сөздерді ниетін білдіру үшін қалай қолданатынының мәселесі ретінде қарастырылды. Табиғи тілді мұндай терең зерттеу философиялық тәсіл ретінде өте тиімді болып шықты. Витгенштейннің көзқарасына әсер еткен практиктерге П. Ф. Страусон, Пол Грайс, Р. М. Хар, Р. С. Петерс және Юрген Хабермас сияқты ойшылдардың толық дәстүрі кірді.

Дж. Л. Остин

Людвиг Витгенштейн тілге деген көзқарасын қайта қарастырып жатқан шақта, тілдің күрделілігі туралы ойлар мағынаға қатысты кеңейтілген көзқарасқа алып келді. Джордж Эдвард Мурдың жолын ұстанған Дж. Л. Остин сөздердің қолданылуын егжей-тегжейлі зерттеді. Ол сөздердің мағынасына тікелей назар аударуға қарсы болды. Ол сөздіктердегі анықтамалардың философиялық тұрғыдан шектеулі екенін көрсетті, себебі сөздің мағынасы деп аталатын қарапайым "қосымша" болмайды. Оның орнына, ол сөздерді қолдану арқылы қандай әрекеттер жасалатынына назар аудару қажеттігін көрсетті. Ол тілдік құрылымды үш бөлікке бөлді: айтылым, тілдік ниет және тілдік әсер. Оның шәкірті Джон Сёрл осы идеяны "тілдік әрекеттер" деп атап дамытты. Олардың еңбектері прагматика ғылымына зор әсер етті.

Питер Строусон

Бұрынғы философтар сілтемені сөздердің өзімен байланысты деп түсінген. Алайда, Питер Строусон өзінің "Реферинг туралы" атты мақаласында оған келіспеді, онда ол мәлімдемелердің өзінде ешқандай шындық жоқ екенін, керісінше, мәлімдемелердің қолданылуын ғана шын немесе жалған деп қарастыруға болатынын айтты. Шындығында, қарапайым тілдік қолданыс көзқарасының ерекшелігі – мағына мен қолданыс арасындағы айырмашылыққа баса назар аудару. Қарапайым тілдік философтар үшін "мағыналар" – сөздерді қолдану жөніндегі нұсқаулар, сөздердің жалпы және конвенциялық анықтамалары. Ал қолданыс – жеке сөйлеушілердің нақты мағынасы, белгілі бір контексте сөйлеуші білдіргісі келетін нәрселер. Мысалы, "ит" сөзі – мағынаның мысалы, ал жақын маңдағы итке қарап: "Осы иттің иісі жаман!" деп айқайлау – қолданысқа жатады. Осы қолданыс пен мағына арасындағы айырмашылық прагматика мен семантика салаларының аражігін тудырды. Тілді талқылауда пайдалы тағы бір айырмашылық – "атау". Атау дегеніміз – тілдік элемент ретінде өзіне сілтеме жасайтын сөз тіркесі, әдетте, дәйексөз белгілерімен қоршалған. Мысалы, "'Опопанакс' сөзін жазу қиын" деген сөз тіркесінде сілтеме жасалғаны – сөздің өзі ("опопанакс"), оның мағынасы емес (сирек кездесетін шайыр). Фреге мұндай атау жағдайларын "түсініксіз контексттер" деп атаған. Кит Доннелан өзінің "Сілттеме және нақты сипаттамалар" атты мақаласында Строусонның айырмашылығын жақсартуға тырысты. Ол нақты сипаттамалардың екі түрін атап көрсетті: атрибутивтік және сілтемелік. Атрибутивтік қолданыс сілтеме жасалған нысанның сипаттамасын береді, ал сілтемелік қолданыс нақты сілтеме нысанын көрсетеді. Атрибутивтік қолданыс – делдал арқылы жасалған сілтемеге ұқсас, ал сілтемелік қолданыс – тікелей сілтемеге жатады.

Пол Грайс

Философ Пол Грайс, әдеттегі тіл дәстүрінде жұмыс істеп, 1957 жылғы мақаласында "мағына" дегенді екі түрлі деп түсіндірді: табиғи және табиғи емес. Табиғи мағына себеп-салда байланысты, мысалы, "осы дақтар қызылшаны білдіреді" деген сияқты. Ал табиғи емес мағына сөйлеушінің тыңдаушыға бірдеңе жеткізу ниетімен байланысты. Грайс "Логика және әңгімелесу" атты эссесінде әңгімелесудің қалай жұмыс істейтінін түсіндіріп, қорғады. Оның басшылық қағидасы – ынтымақтастық принципі, ол сөйлеуші мен тыңдаушының бөлісетін ақпараттың түрі бойынша өзара күтілімдері болатынын айтады. Бұл принцип төрт негізгі талапқа бөлінеді: Сапа (ақиқаттылық пен адалдықты талап етеді), Көлем (қажетті ақпарат мөлшері), Қатыстылық (айтылғандардың маңыздылығы) және Түр (айқындық). Осы принципті сақтау арқылы сөйлеуші мен тыңдаушы белгілі бір тұжырымдардың мағынасын шешіп шығаруға мүмкіндік алады. Грайстің еңбектері осы салада зерттеулер мен қызығушылықтың күрт өсуіне әкелді, олар қолдаушы да, қарсылас та болды. Осының нәтижесінде Дэн Спербер мен Дирдре Уилсон 1980-ші жылдардың ортасында релевантность теориясын жасады, оның мақсаты релевантность ұғымын нақтылау болды. Сол сияқты, Юрген Хабермас "Универсалды прагматика" еңбегінде әдеттегі тіл дәстүрінің жұмысын жетілдіруге бағытталған бағдарламаны бастады. Онда ол дұрыс әңгімелесудің мақсатын – өзара түсіністікке ұмтылу деп белгіледі.

Ноам Хомский

Адам синтаксисінің құрылымы мен жұмыс істеуіне баса назар бергенімен, Ноам Чомский көптеген еңбектерінде философиялық көптеген мәселелерді де талқылады, соның ішінде адам тіліндегі мағына және сілтеме мәселесін. Чомский сілтеме берудің экстерналистік түсінігіне (сілтеме сөздер мен объектілер арасындағы тікелей немесе себептік байланыста тұрады) де, интерналистік түсінігіне де (сілтеме сөздер мен шындық арасындағы сана арқылы жүзеге асырылатын қарым-қатынас) де қатаң сын айтты. Чомскийдің пікірінше, бұл екі түсінік те (және философияда кеңінен қолданылатын көптеген түсініктер, мысалы, шындық туралы түсінік) адам санасын натуралистік (= ғылыми) тұрғыдан зерттеу үшін негізінен жеткіліксіз: олар ғылыми емес, қарапайым сана ұғымдары, сондықтан ғылыми талқылауға қатыса алмайды. Чомский сілтеме ұғымын ғылыми тілдермен жұмыс істегенде ғана қолдануға болатынын айтады, онда символдар нақты нәрселерге немесе объектілерге сілтеме жасайды; бірақ адам тілінің тіркестерін қарастырғанда, олардың сілтемесі көп мағыналы екенін, яғни көптеген нәрсені білдіруге болатынын бірден түсінеміз. Мысалы, «кітап» сөзі абстракт ұғымды (мысалы, «ол кітапты оқып жатыр») немесе нақты объектіні (мысалы, «кітап орындық үстінде») білдіруі мүмкін; «Лондон» атауы бір мезгілде ғимараттар жиынтығын, ауа райын және халықтың сипаттамасын білдіре алады (мысалы, «Лондон қаншалықты сұр, ластанған және мұңды» деген сөйлемді ойлап көріңіз). Осы және басқа да жағдайлар Чомскиді сілтеме жасаудың жалғыз мүмкін (бірақ ғылыми емес) түсінігі – сілтеме жасау әрекеті деген қорытындыға келтіреді, бұл тілді қолданудың (баяндаманың) күрделі құбылысы, оған көптеген факторлар (тілдік және басқалары: яғни сенімдер, тілектер, әлем туралы болжамдар, алғышарттар және т.б.) кіреді. Чомскийдің өзі атап өткендей, мағынаның бұл тұжырымдамасы Джон Остин, Питер Строусон және кейінгі Витгенштейн қабылдаған тұжырымдамаға өте жақын.

Пайдалану теориясының сын-теориясы

Кейде 1950-1990 жылдар аралығында танымдық ғалым Джерри Фодор мағынаны қолдану теорияларының (Виттгенштейндік сияқты) тілді тек қоғамдық құбылыс деп қарастыратынын, ал "жеке тіл" дегеннің жоқтығын айтты. Фодор ойлау тілін құру немесе сипаттау қажет деп есептейді, бұл көрінетіндей, "жеке тілдің" болуын қажет етеді. 1960 жылдары Дэвид Келлог Льюис мағынаны қолдану ретінде, әлеуметтік конвенцияның бір ерекшелігі ретінде және конвенцияларды белгілі бір үлгідегі реттер ретінде сипаттады. Льюистің жұмысы философиялық мәселелерде ойын теориясын қолдану болды. Оның пікірінше, конвенциялар – координациялық тепе-теңдіктің бір түрі.

Мағынаның идеялық теориясы

Мағынаның идеялық теориясы (сонымен қатар мағынаның идеялық теориясы), көбінесе британдық эмпирик Джон Локке байланысты, мағыналар – белгілер шақыратын ойдағы бейнелер деп тұжырымдайды. "Идеялар" термині ойдағы бейнелерді немесе жалпы ақыл-қызметін білдіру үшін қолданылады. Мағынаны осы сияқты түсіндіруге тырысатындар ақыл-ойдың идеялық теориясының күшті нұсқасын жақтайды, соңғысына қарағанда. Әрбір идея сыртқы және/немесе ішкі, нақты немесе қиял әлеміндегі нәрсе туралы болуы керек деп түсініледі. Мысалы, "ит" деген жалпылама түсініктің абстрактілі мағынасынан өзгеше, "осы ит" дегені нақты өмірдегі чихуахуа итін білдіруі мүмкін. Екі жағдайда да сөз бір нәрсе туралы, бірақ біріншісінде ол иттер класы туралы, ал екіншісінде – нақты әлемдегі нақты ит туралы. Джон Локк барлық идеяларды сезім арқылы қабылданатын бейнелер де, сонымен қатар ой арқылы қабылданатын бейнелер де деп қарастырды. Ол "Адам ақылы туралы тәжірибе" атты еңбегінде сөздердің идеяларға сілтеме ретінде де, сондай-ақ кейбір идеялардың болмауын білдіру үшін де қолданылатынын айтқан. Дэвид Юм ойларды қиялдағы бейнелер деп есептеді: оның "Адам ақылы туралы зерттеуі" кітабының 2-бөлімінде осы пікірін жазған. Ол бұрынғы тәжірибеге сүйенбеген сөздердің мағынасы жоқ екенін айтты. Локк пен Юмнан өзгеше, Джордж Беркли мен Людвиг Витгенштейн идеялар ғана жалпы мағынадағы әртүрлі өзгерістерді түсіндіре алмайды деп санайды. Мысалы, "ит" деген сөздің мағынасын бейнелеуге тырыссақ, онда чихуахуа, мопс және қара лабрадор сияқты әртүрлі бейнелерді қамту керек; бірақ мұндай бейнелерді бірдей қиялдау мүмкін емес, себебі осы тұқымдардың бәрі бір-бірінен өте ерекшеленеді. Бұл мәселені тағы бір көзқараспен қарастыруға болады: егер бізде нақты ит түрінің (мысалы, чихуахуа) бейнесі болса, онда ол бүкіл ұғымды бейнелеуге неге құқылы? Тағы бір сын – кейбір мағыналы сөздер, лексикалық емес элементтер деп аталатындар, мағыналы бейнемен байланыстырылмайды. Мысалы, "the" сөзінің мағынасы бар, бірақ оған сәйкес келетін ойдағы бейнені табу қиын. Тағы бір қарсылық – кейбір тілдік элементтер нақты әлемдегі бір нәрсені атайды және мағыналы болады, бірақ бізде онымен байланысты ойдағы бейне жоқ. Мысалы, Ньютонның әкесі қалай болғаны белгісіз, бірақ "Ньютонның әкесі" деген сөздің мағынасы бар. Тағы бір мәселе – сөздер мен сөз тіркестерінің мағынада тек идеялар болған жағдайда сөйлемге қалай бірігетінін түсіндіру қиындығы. Элеонора Рош және Джордж Лакофф "прототиптер" теориясын ұсынды, ол көптеген лексикалық санаттардың, кемінде сырттай қарағанда, "радиальды құрылымдары" бар екенін көрсетеді. Яғни, санаттағы кейбір мүшелер басқаларына қарағанда санатты жақсырақ бейнелейді. Мысалы, "құстар" санатында қарақұс прототип ретінде қарастырылуы мүмкін, яғни құстың идеалды түрі. Тәжірибе жинағаннан кейін, адамдар "құс" санатына жататынын бағалау үшін үміткер мүшелерді прототиппен салыстырып, ұқсастықтарын анықтауы мүмкін. Сондықтан, мысалы, пингвин немесе страус "құс" деген сөздің мағынасының шетінде болады, өйткені пингвин қарақұсқа ұқсамайды. Осы зерттеулермен тығыз байланысты психологиялық негізгі деңгей ұғымы, ол балалар бірінші болып атап, түсінетін деңгей және "бір ойдағы бейне бүкіл санатты бейнелейтін ең жоғары деңгей" (Лакофф, 1987:46) болып табылады. Лакофф танымның "негізгі деңгейін" басқа танымдық процестермен бірге "бейне схемаларына" негізделген деп түсіндіреді. Философтар Нед Блок, Гилберт Харман және Хартри Филд, сондай-ақ танымдық ғалымдар Г. Миллер және П. Джонсон Лейрд терминнің мағынасын оның басқа ұғымдар мен психикалық күйлерге қатысты рөлін зерттеу арқылы табуға болады дейді. Олар "концептуалды рөл семантикасын" жақтайды. Бұл көзқарасты қолдайтындар мағыналар психикалық күйлердің мазмұнымен толыққан жағдайда, концептуалды рөл семантикасының "бір факторлы" есептерін жақтайды және осылайша идеялық теориялар дәстүріне сәйкес келеді.