Этимология

Аудан өзінің атын Солаклы және Ешілалан бұлақтарының қосылуынан пайда болған Чайкара өзенінен алады. Чайкараның тарихи атауы – Кадахор немесе Катохор (Понтиялық грек тіліндегі Като Чориоу – "төменгі ауыл" деген мағынада). Понт таулары мен Кавказдағы көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын қауымдардағы дәстүр бойынша, Кадахор әр маусымға сәйкес бірнеше қарастырылатын тау ауылдарымен мекенделген, осылайша оның аты түсіндіріледі. Дегенмен, қазіргі кезде "Цайкара" (Τσαϊκάρα) аталымы да Понтиялық грек тілінде қолданылады.

Тарих

Қазіргі Чайкара ауданы "Офис" ("Солаклы" қазіргі түрік тілінде) өзенінің жоғарғы ағысын және оның салаларын қамтиды. Офис өзені және оның сағасындағы грек қонысы туралы алғаш рет ежелгі дәуірде Арриан есімді автор айтқан. Өзен бойындағы жол "Пайперт" (қазіргі Бейбурт) арқылы жағалауды Шығыс Анатолиямен байланыстыратын сауда жолы қызметін атқарды. Орта ғасырларда Чайкара аумағына қарасты әкімшілік аймақ (немесе Бандон) Стил деп аталды. Ол Сурмена және Ризайон бандондарының арасында орналасқан. Аңғардың жоғарғы бөліктеріндегі қоныстану орта ғасырларда, Византия империясының құрамында болған кезде алғаш рет расталды. Ауданның жекелеген ауылдары мен қалаларының ежелгі дәуірге дейінгі тарихы белгісіз. Бұл жиі болатын жер көшкіндері мен археологиялық зерттеулердің шектеулі болуына байланысты болуы мүмкін. Бірнеше жер атаулары аңғарда грек тіліне аудармас бұрын халдейлердің болғанын көрсетеді, мысалы, ауданның оңтүстік-шығысындағы Халдизен (Χάλντιζεν) ағысы және Оф ауданындағы өзен бойындағы "Халт" ауылы (Χάλτ, немесе түрікше Сёгютлү). Кадахор осы аймақтағы алғашқы қоныстардың бірі болған деп саналады, бұл оның атын және жоғарғы аңғардың орталық сауда орталығы ретіндегі қызметін түсіндіреді. Жергілікті ауызша тарихтарға сәйкес, аңғар орта ғасырдың соңында Трабзонды жағалаудағы Оф қаласы арқылы Персияға және одан әрі жалғастыратын балама сауда жолы болған. Сол кезде аңғар Трапезунд империясының құрамына кірді. Чайкара қаласына қарап тұрған төбеде, Ташорен (Зелека) ауылының батысында, жергілікті тұрғындардың айтуынша, генуэздік саудагерлер салған қираған бекініс орналасқан. Генуялықтар сондай-ақ Чайкараның оңтүстігіндегі Байбурт қаласын басып алды, оған Сакарсу (қазіргі Шекерсу) маңындағы тау жолымен жетуге болады. 1461 жылы Осман империясы Мехмед II басқаруымен Трапезунд империясын басып алғаннан кейін, Чайкара Осман билігіне көшті. Грек тарихшыларының мәліметінше, аңғар Осман салықтарынан қашқан жағалау қалаларының тұрғындарын тартып алды. Сол кезде аңғардың халқының көп бөлігі грек тілінде сөйлейтін христиандардан тұрған, бірақ жергілікті тұрғындар жазғы жайылымдарда көшпелі түрік тайпаларымен байланыс тастамайды. 1486 жылғы Осман салық тізімдеріне (тахрир дефтерлери) сәйкес, қазіргі Чайкара ауданында орналасқан тарихи ауылдарда 1277 адам тұрған (олар: Горгорас (грекше: Γοργορά), Холайса, Пачан және Зено (грекше: Ξένος), онда 235 үй болған (олардың 1-інде мұсылман, 234-інде христиан отбасылары тұрған). Осман дәуірінде аңғарда аз ғана армян да тұрған, олар Фотинос және Хархес ауылдарына қоныстанған, себебі олар көрші аңғарлардан Исламоглу бей басқаратын тайпа тарапынан қуылған. 1681 жылғы Осман салық тізімдеріне (тахрир дефтерлери) сәйкес, Горгорас, Холайса, Пачан, Зено, Йенте, Халдизен, Ипсил (грекше: Υψηλή), Окен, Серо (Сирос), Кадахор, Хопшера, Сарахос (грекше: Σαχάρω), Фотинос (грекше: Φωτεινός) және Зелека ауылдарының тұрғындары толығымен ислам дініне ауысқан. Бұл көптеген тік серпілістердің қоршаусыздығына байланысты. Ислам дінін қабылдағандықтан, Кадахор/Чайкара тұрғындары 1923 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу кезінде депортацияланбады. Аңғардан христиандық сенімдерін сақтап қалған бірнеше ондаған отбасы Грекияның Македония аймағына, Неа-Трапезунта (Жаңа Трабзон) ауылына көшіп кетті. Көптеген отбасылар аңғардың барлық жерінде Грекиядағы туыстарымен байланыс ұстап тұрады. 1925 жылға дейін Чайкара Трабзон провинциясының Оф ауданына қарасты ауыл болды. 1925 жылы ол бучак (кіші аудан) болды, ал 1947 жылдың 1 маусымында Трабзон провинциясының илче (аудан) болып құрылды. ХХ ғасырдың бірінші жартысында аудан тұрғындарының ана тілі жергілікті Понтиялық грек диалектісі болды (жергілікті жұртшылықта "Romeyka" немесе түрік тілінде "Rumca" деп аталды). ХХІ ғасырдың басында Ромейкада сөйлейтін көптеген қарт әйелдер болды. Ауданның барлық тұрақты қоныстанған ауылдарының атаулары 1960 жылдары ресми түрде өзгертілді. Алайда, қоғам мен мемлекет байланыс жасайтын Чайкара мен Узунголь қалаларын қоспағанда, бұл жаңа түрік атаулары кеңінен танылмады. Грек, халдей және армян текті жергілікті топонимдер, мысалы маусымдық елді мекендердің, өзендердің, төбелердің және таулардың атаулары әлі де қолданылуда. Тек ХХ ғасырдың екінші жартысында ғана "Romeyka" тілінің таралуы жас ұрпақ арасында азайды. 1940-1970 жылдар аралығында мемлекеттік бағдарламалар арқылы Чайкара ауылдарының мыңдаған тұрғындары Түркия Республикасының басқа аймақтарына және Кипрге қоныс аударуға мүмкіндік алды. Чайкаралықтар Ванның Өзалп ауданына (Иран шекарасындағы "Emek" ауылында), Сирия шекарасындағы Кирикхан қаласына, Кипрдің Солтүстігіндегі Давлос, Фламуди және Трикомо ауылдарына, сондай-ақ Муш провинциясына қоныстанды. Грек ауылы Дерекейге жақын орналасқан Имброс аралында да Чайкарадан келген адамдардың қонысы бар. Бұл қоныс аударулар мен Түркия ішінде және за рубежом миграциялар аудан халқының күрт азаюына әкелді – шамамен 40 000 адамнан 12 000-нан астам адамға дейін. Географиялық оқшаулық (Вандағылар) немесе жергілікті грек халқымен байланыс (Имброс және Кипрдегілер) салдарынан кейбір мигранттар Romeyka тілін сақтап қалды, бірақ Чайкара ауданында тілдің қолданылуы азайды. Ауылдардың тілдік фондары үкімет басталған бағдарламалардың себебі болды ма, әлі белгісіз.

Тіл

Ауданның 50 жастан асқан тұрғындарының ана тілі – Понтий гректерінің Оф диалектісі, Римэйка (яғни «римдіктердің тілі»), ол ежелгі грек тіліне ең жақын тірі тіл ретінде сипатталған. Қоғамның оқшаулануына байланысты диалект көптеген ежелгі сөздерді сақтап қалған. Бұл тіл үйден тыс жерде оқытылмайды және ұзақ жылдар бойы мектепте сөйлеуге тыйым салынды. Дегенмен, жас ұрпақтың бір бөлігі әлі де осы тілде сөйлейді, ал көптегендері оның негіздерін біледі. Онлайн платформаларда қарым-қатынас үшін түрік тіліндегі латын әліпбиі қолданылады. Ауданның екі ондаған грек тілінде сөйлейтін ауылы бар, бұл Түркия Республикасындағы грек тілінде сөйлейтіндердің ең ірі шоғырлануы болып табылады. Жергілікті тұрғындарды грек деп атауды ұнатпаса да, олар өздерінің тілдік мұраларымен мақтанады және грек тілінде сөйлейтін туристермен осы тілде қарым-қатынас жасайды. Оф және Чайкарадан келген адамдар көршілес Сүрмен және Кёпрюбашы аудандарындағы ауылдарға да қоныс аударды, бұл жерлер батысқа қарай орналасқан. Сондықтан Трабзон провинциясының басқа аймақтарында да Чайкара/Оф диалектісінде сөйлейтін ауылдар кездеседі. Понтий гректерінің Оф диалектісі осы аймақта осылай сақталғанының бір себебі – жергілікті имамдардың 20 ғасырдың екінші жартысына дейін осы тілде білім бергені және уағыз айтқаны. Ауданның көптеген халық әншілері Римэйка тілінде әндер жазды. Чайкара тумасы Вахит Турсун 2019 жылы түрік тіліндегі Римэйка сөздігін жариялады. Аудан тұрғындарының көпшілігі түрік тілін де жақсы біледі. Ауданның ең танымал музыкалық аспаптары – кавал сырнайы және кеменче скрипкасы.

Трансшуманция

Ауданның тұрақты тұрғындарының көпшілігі әлі де көшпенді тіршілікпен өмір сүреді, малдарымен бірге бір ауылға қарасты екі-үш түрлі елді мекеннің арасында көшіп-қонып тұрады; аңғардың төменгі жағындағы егіншілік елді мекен, таудың ортасындағы орман шаруашылығымен айналысатын ауыл және ағаш шебінен жоғары, жазғы жайылымдық жерлердегі кіші ауыл ("пархария" немесе "яйла"). Яйлалардағы көптеген шалалардың жеке құрғақ тастан қаланған жабық алаңдары бар, сонымен қатар үлкен жабық шалғынды да бірлесіп пайдаланады. Жақсы жылдары ағаш шебінен жоғарыдағы егістіктер малға қосымша арпа береді. Яйлалардың кеңістіктік құрылымы және қоғамдық және жеке кеңістіктің арақатынасы әртүрлі, бірақ кейбір ортақ үлгілер де бар. Кейбір кіші ауылдарда теңдік пен өзара көмекке негізделген құрылым қалыптасқан, барлық үйлерде шамамен бірдей өлшемдегі кішкентай жеке бақшалар бар. Кейбір жерлерде жеке бақшалар мүлдем жоқ. Басқа кіші ауылдар бірнеше буын туысқандық топтардан тұрады, әр буын өз тобына үлкен егістіктерді қосып байытады. Дегенмен, кеңістік тұрғысынан жекеленген "яйла"лар да кездеседі. Сиырлар жазғы жайылымдарда еркін жүріп, ең жақсы тау гүлдерін іздейді. Жаз айларында малшылар қойларын таулар арқылы жетектеп өтеді. Сейсенбі күндері ауыл тұрғындары Чайкара қаласындағы жергілікті базарға барады. Кейбір ауылдарда 14 қаңтарда ежелгі жаңа жыл (Юлиан күнтізбесі бойынша "Калндар" деп аталады) тойланады. Ауыл тұрғындары халықтық кейіпкерлерге киініп, үйден үйге кіріп, әзіл-қалжың айтып, бірлескен дастарқанға немесе басқа да қоғамдық шараларға тамақ немесе керек-жарақ жинап алады.

Туризм

Соңғы жылдары бұл аңғар маңызды туристік орынға айналды. Жаз айларында Үзүнгөл көліне күн сайын мыңдаған туристер келеді. Әсіресе көл маңында ондаған шағын және орташа қонақ үйлер салынған, көбінесе рұқсатсыз, бұл билік органдарымен қақтығысқа әкеп соқты. 2019 жылы көлдің шығысында Узунгол Дурсун Али Инан мұражайы ашылды, онда ауданның тарихы, мәдениеті, табиғаты және географиясымен байланысты заттар, сондай-ақ ағаш тамырлары мен діңдерінен жасалған өнердің үлкен жинағы қойылған. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, мемлекет ауыл шаруашылығы күнтізбесімен және көшпенді мал шаруашылығы ландшафтарымен байланысты тойларды "фестивальдендіру" арқылы жергілікті мәдениетті ығыстыру үшін туризмді құрал ретінде пайдаланған.

География

Ұзынгөл және Айғыр көлі – Чайкара ауданындағы көлдердің бір бөлігі.

Жақсылық

Чайкара ауданының жоғарғы бөлігінде әрқайсысында бірнеше кішкентай елді мекендері бар алты ерекше yaylas (жазғы жайылымдар) орналасқан. Олардың ең танымалсы – Сұлтан Мұрат Яйласы, оны Сықақоба, Ханырмақ, Шаһинкая, Егрісу, Вартан және Черах кішкентай елді мекендерімен бөліседі.