Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Этимология
Аудан өзінің атын Солаклы және Ешілалан бұлақтарының қосылуынан пайда болған Чайкара өзенінен алады. Чайкараның тарихи атауы – Кадахор немесе Катохор (Понтиялық грек тіліндегі Като Чориоу – "төменгі ауыл" деген мағынада). Понт таулары мен Кавказдағы көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын қауымдардағы дәстүр бойынша, Кадахор әр маусымға сәйкес бірнеше қарастырылатын тау ауылдарымен мекенделген, осылайша оның аты түсіндіріледі. Дегенмен, қазіргі кезде "Цайкара" (Τσαϊκάρα) аталымы да Понтиялық грек тілінде қолданылады.
The district takes its name from the Çaykara stream, which forms through the conjunction of the Solaklı and Yeşilalan brooks. The historic name of Çaykara is Kadahor or Katokhôr (from Kato Choriou "lower village" in Pontic Greek). As is typical in transhumance communities in the Pontic Mountains and the Caucasus, Kadahor was settled with a number of subordinate upland villages for different seasons, which explains its name. However, in current times the name 'Tsaikara' (Τσαϊκάρα) is also used in Pontic Greek.
Тарих
Қазіргі Чайкара ауданы "Офис" ("Солаклы" қазіргі түрік тілінде) өзенінің жоғарғы ағысын және оның салаларын қамтиды. Офис өзені және оның сағасындағы грек қонысы туралы алғаш рет ежелгі дәуірде Арриан есімді автор айтқан. Өзен бойындағы жол "Пайперт" (қазіргі Бейбурт) арқылы жағалауды Шығыс Анатолиямен байланыстыратын сауда жолы қызметін атқарды. Орта ғасырларда Чайкара аумағына қарасты әкімшілік аймақ (немесе Бандон) Стил деп аталды. Ол Сурмена және Ризайон бандондарының арасында орналасқан. Аңғардың жоғарғы бөліктеріндегі қоныстану орта ғасырларда, Византия империясының құрамында болған кезде алғаш рет расталды. Ауданның жекелеген ауылдары мен қалаларының ежелгі дәуірге дейінгі тарихы белгісіз. Бұл жиі болатын жер көшкіндері мен археологиялық зерттеулердің шектеулі болуына байланысты болуы мүмкін. Бірнеше жер атаулары аңғарда грек тіліне аудармас бұрын халдейлердің болғанын көрсетеді, мысалы, ауданның оңтүстік-шығысындағы Халдизен (Χάλντιζεν) ағысы және Оф ауданындағы өзен бойындағы "Халт" ауылы (Χάλτ, немесе түрікше Сёгютлү). Кадахор осы аймақтағы алғашқы қоныстардың бірі болған деп саналады, бұл оның атын және жоғарғы аңғардың орталық сауда орталығы ретіндегі қызметін түсіндіреді. Жергілікті ауызша тарихтарға сәйкес, аңғар орта ғасырдың соңында Трабзонды жағалаудағы Оф қаласы арқылы Персияға және одан әрі жалғастыратын балама сауда жолы болған. Сол кезде аңғар Трапезунд империясының құрамына кірді. Чайкара қаласына қарап тұрған төбеде, Ташорен (Зелека) ауылының батысында, жергілікті тұрғындардың айтуынша, генуэздік саудагерлер салған қираған бекініс орналасқан. Генуялықтар сондай-ақ Чайкараның оңтүстігіндегі Байбурт қаласын басып алды, оған Сакарсу (қазіргі Шекерсу) маңындағы тау жолымен жетуге болады. 1461 жылы Осман империясы Мехмед II басқаруымен Трапезунд империясын басып алғаннан кейін, Чайкара Осман билігіне көшті. Грек тарихшыларының мәліметінше, аңғар Осман салықтарынан қашқан жағалау қалаларының тұрғындарын тартып алды. Сол кезде аңғардың халқының көп бөлігі грек тілінде сөйлейтін христиандардан тұрған, бірақ жергілікті тұрғындар жазғы жайылымдарда көшпелі түрік тайпаларымен байланыс тастамайды. 1486 жылғы Осман салық тізімдеріне (тахрир дефтерлери) сәйкес, қазіргі Чайкара ауданында орналасқан тарихи ауылдарда 1277 адам тұрған (олар: Горгорас (грекше: Γοργορά), Холайса, Пачан және Зено (грекше: Ξένος), онда 235 үй болған (олардың 1-інде мұсылман, 234-інде христиан отбасылары тұрған). Осман дәуірінде аңғарда аз ғана армян да тұрған, олар Фотинос және Хархес ауылдарына қоныстанған, себебі олар көрші аңғарлардан Исламоглу бей басқаратын тайпа тарапынан қуылған. 1681 жылғы Осман салық тізімдеріне (тахрир дефтерлери) сәйкес, Горгорас, Холайса, Пачан, Зено, Йенте, Халдизен, Ипсил (грекше: Υψηλή), Окен, Серо (Сирос), Кадахор, Хопшера, Сарахос (грекше: Σαχάρω), Фотинос (грекше: Φωτεινός) және Зелека ауылдарының тұрғындары толығымен ислам дініне ауысқан. Бұл көптеген тік серпілістердің қоршаусыздығына байланысты. Ислам дінін қабылдағандықтан, Кадахор/Чайкара тұрғындары 1923 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу кезінде депортацияланбады. Аңғардан христиандық сенімдерін сақтап қалған бірнеше ондаған отбасы Грекияның Македония аймағына, Неа-Трапезунта (Жаңа Трабзон) ауылына көшіп кетті. Көптеген отбасылар аңғардың барлық жерінде Грекиядағы туыстарымен байланыс ұстап тұрады. 1925 жылға дейін Чайкара Трабзон провинциясының Оф ауданына қарасты ауыл болды. 1925 жылы ол бучак (кіші аудан) болды, ал 1947 жылдың 1 маусымында Трабзон провинциясының илче (аудан) болып құрылды. ХХ ғасырдың бірінші жартысында аудан тұрғындарының ана тілі жергілікті Понтиялық грек диалектісі болды (жергілікті жұртшылықта "Romeyka" немесе түрік тілінде "Rumca" деп аталды). ХХІ ғасырдың басында Ромейкада сөйлейтін көптеген қарт әйелдер болды. Ауданның барлық тұрақты қоныстанған ауылдарының атаулары 1960 жылдары ресми түрде өзгертілді. Алайда, қоғам мен мемлекет байланыс жасайтын Чайкара мен Узунголь қалаларын қоспағанда, бұл жаңа түрік атаулары кеңінен танылмады. Грек, халдей және армян текті жергілікті топонимдер, мысалы маусымдық елді мекендердің, өзендердің, төбелердің және таулардың атаулары әлі де қолданылуда. Тек ХХ ғасырдың екінші жартысында ғана "Romeyka" тілінің таралуы жас ұрпақ арасында азайды. 1940-1970 жылдар аралығында мемлекеттік бағдарламалар арқылы Чайкара ауылдарының мыңдаған тұрғындары Түркия Республикасының басқа аймақтарына және Кипрге қоныс аударуға мүмкіндік алды. Чайкаралықтар Ванның Өзалп ауданына (Иран шекарасындағы "Emek" ауылында), Сирия шекарасындағы Кирикхан қаласына, Кипрдің Солтүстігіндегі Давлос, Фламуди және Трикомо ауылдарына, сондай-ақ Муш провинциясына қоныстанды. Грек ауылы Дерекейге жақын орналасқан Имброс аралында да Чайкарадан келген адамдардың қонысы бар. Бұл қоныс аударулар мен Түркия ішінде және за рубежом миграциялар аудан халқының күрт азаюына әкелді – шамамен 40 000 адамнан 12 000-нан астам адамға дейін. Географиялық оқшаулық (Вандағылар) немесе жергілікті грек халқымен байланыс (Имброс және Кипрдегілер) салдарынан кейбір мигранттар Romeyka тілін сақтап қалды, бірақ Чайкара ауданында тілдің қолданылуы азайды. Ауылдардың тілдік фондары үкімет басталған бағдарламалардың себебі болды ма, әлі белгісіз.
Current Çaykara district covers the upper parts of the 'Ophis' ('Solaklı' in modern Turkish) river valley, and its tributaries. The river Ophis and a homonymous Greek settlement at its mouth were first mentioned in antiquity by Arrian. A path besides the river functioned as a trade route connecting the coast with eastern Anatolia, through 'Paipert' (current Bayburt). In the Middle Ages, the administrative region (or Bandon) to which the area of Çaykara belonged was known as Stylos. It lay between the bandon of Sourmena and Rhizaion. Settlement of the higher parts of the valley is first attested in the middle ages, when it was part of the Byzantine Empire. The history of individual villages and towns in the district going back to antiquity is unknown. This may be due to the frequent landslides that occur there, and the limited archeological research which has been conducted. A few place names hint at a possible Chaldian presence in the valley before it was Hellenized, such as the Haldizen (Χάλντιζεν) stream in the southeast of the district and the village 'Halt' (Χάλτ, or Söğütlü in Turkish), downstream in Of district. It is assumed that Kadahor was one of the original settlements in the area, which may explain its name and function as the central market town of the upper valley. According to local oral histories, the valley functioned as an alternative trading route during the late medieval period connecting Trabzon through the coastal town of Of to Persia and beyond. At that time the valley was part of the Empire of Trebizond. On a hill overlooking Çaykara town, just west of the village Taşören (Zeleka), lies a ruined fortress which according to locals was constructed by Genoese traders. The Genoese also held the fortress town of Bayburt south of Çaykara which could be reached by the mountain pass near Sakarsu (modern Şekersu). Çaykara entered Ottoman rule in 1461, following the Ottoman conquest of the Empire of Trebizond by Sultan Mehmed II. According to Greek historiographers the valleys attracted residents of coastal cities who sought refuge from Ottoman taxation. While the population of the valley at that time was mostly made up of Greek speaking Christians, the locals did have interactions with nomadic Turkish tribes on the summer pastures. According to the Ottoman tax books (tahrir defterleri) of 1486, there were 1277 people living in the historic villages that were located within the present day Çaykara district (namely the villages of Ğorğoras (in Greek: Γοργορά), Holayisa, Paçan and Zeno (in Greek: Ξένος), where there were 235 houses (1 of them inhabited by Muslims, 234 of them by Christians.) During the Ottoman period the valley also housed a small number of Armenians, who had settled there in the villages Fotinos and Harhes after they had been attacked and chased off from neighboring valleys by a clan leader called İslamoğlu Bey. According to the Ottoman tax books (tahrir defterleri) of 1681, the inhabitants of the villages of Ğorğoras, Holayisa, Paçan, Zeno, Yente, Haldizen, İpsil (in Greek: Υψηλή), Okene, Sero (Siros), Kadahor, Hopşera, Sarahos (in Greek: Σαχάρω), Fotinos (in Greek: Φωτεινός) and Zeleka had been fully converted to Islam. due to its many hairpins without guard rails. Because of their Islamic identity, the inhabitants of Kadahor/Çaykara were not deported during the population exchange between Greece and Turkey in 1923. A few dozen families from the valley that had retained their Christian beliefs chose to resettle in Macedonia, Greece, in the village of Nea Trapezounta (New Trabzon). Many families across the valley retain some contact with relatives in Greece. Until 1925, Çaykara was a village bound to the Of district within Trabzon Province. In 1925, it became a bucak (subdistrict), and on 1 June 1947 it became an ilçe (district) of Trabzon Province. During the first half of the 20th century the mother tongue of the residents of the district remained the local Of dialect of Pontic Greek (colloquially called 'Romeyka', or 'Rumca' in Turkish). Up until the first decade of the 21st century there were many elderly women who were monolingual in Romeyka. All of the permanently settled villages in the district were officially renamed in the 1960s. However, except for Çaykara and Uzungöl which are the places where the community interacts with the state these new Turkish names have not caught on. Local toponyms of Greek, Chaldian and Armenian origin such as the names of seasonal settlements, streams, hills and mountains remain in use. Only in the second half of the 20th century did the prevalence of 'Romeyka' start to dwindle among the younger generations. Through a series of state sponsored programs from the 1940s to the 1970s thousands of residents of Çaykara villages were offered resettlement in other parts of the Turkish Republic and Cyprus. Çaykarali's were settled in Van's Özalp district on the Iranian border (in the village of 'Emek'), in the city Kırıkhan on the Syrian border, in the villages Davlos, Flamoudi and Trikomo in Northern Cyprus, and in Muş province. There is also a settlement of people from Çaykara on the island Imbros, adjacent the Greek village Dereköy. These resettlements and subsequent migrations within and outside Turkey resulted in a stark decline of the population of the district from around 40.000 people to just above 12.000. While some migrants were able to retain the use of Romeyka due to geographic isolation (those in Van) or contact with local Greek populations (those on Imbros and Cyprus), the use of the language in Çaykara district itself declined. It remains unclear if the linguistic background of the villages was a reason for the government initiated programmes.
Тіл
Ауданның 50 жастан асқан тұрғындарының ана тілі – Понтий гректерінің Оф диалектісі, Римэйка (яғни «римдіктердің тілі»), ол ежелгі грек тіліне ең жақын тірі тіл ретінде сипатталған. Қоғамның оқшаулануына байланысты диалект көптеген ежелгі сөздерді сақтап қалған. Бұл тіл үйден тыс жерде оқытылмайды және ұзақ жылдар бойы мектепте сөйлеуге тыйым салынды. Дегенмен, жас ұрпақтың бір бөлігі әлі де осы тілде сөйлейді, ал көптегендері оның негіздерін біледі. Онлайн платформаларда қарым-қатынас үшін түрік тіліндегі латын әліпбиі қолданылады. Ауданның екі ондаған грек тілінде сөйлейтін ауылы бар, бұл Түркия Республикасындағы грек тілінде сөйлейтіндердің ең ірі шоғырлануы болып табылады. Жергілікті тұрғындарды грек деп атауды ұнатпаса да, олар өздерінің тілдік мұраларымен мақтанады және грек тілінде сөйлейтін туристермен осы тілде қарым-қатынас жасайды. Оф және Чайкарадан келген адамдар көршілес Сүрмен және Кёпрюбашы аудандарындағы ауылдарға да қоныс аударды, бұл жерлер батысқа қарай орналасқан. Сондықтан Трабзон провинциясының басқа аймақтарында да Чайкара/Оф диалектісінде сөйлейтін ауылдар кездеседі. Понтий гректерінің Оф диалектісі осы аймақта осылай сақталғанының бір себебі – жергілікті имамдардың 20 ғасырдың екінші жартысына дейін осы тілде білім бергені және уағыз айтқаны. Ауданның көптеген халық әншілері Римэйка тілінде әндер жазды. Чайкара тумасы Вахит Турсун 2019 жылы түрік тіліндегі Римэйка сөздігін жариялады. Аудан тұрғындарының көпшілігі түрік тілін де жақсы біледі. Ауданның ең танымал музыкалық аспаптары – кавал сырнайы және кеменче скрипкасы.
The mother tongue of most inhabitants of the district above the age of 50 is the Of dialect of Pontic Greek, Romeyka (i. e. 'language of the Romans'), which has been described as the living language closest to Ancient Greek. Due to the community's isolation the dialect retained many archaisms. The language is not taught outside the home, and for a long time it was discouraged to speak it at school. Still, some of the younger generation continue to speak the language, and many have at least a basic understanding of it. The Turkish Latin alphabet is used for communication on online platforms. There are about two dozen Grecophone villages in the district, making it the largest concentration of Greek speakers in the Turkish Republic. While locals generally don't like being addressed as Greek, they are proud of their linguistic heritage, which they use to communicate with Greek speaking tourists. Inhabitants from Of and Çaykara also settled villages in neighboring Sürmene and Köprübaşı districts, a little further to the west. Thus there are also some pockets of Çaykara/Of dialect Greek speaking villages in these other parts of Trabzon province. That the Of dialect of Pontic Greek remained so virulent in this area is partly due to the fact that local imams educated and preached in this language until the second part of the 20th century. Many folk singers from the district have recorded songs in Romeyka. Native of Çaykara Vahit Tursun published a Turkish Romeyka dictionary in 2019. Most residents of the district are also fluent in Turkish. The most popular musical instruments in the district are the kaval flute, and the kemençe violin.
Трансшуманция
Ауданның тұрақты тұрғындарының көпшілігі әлі де көшпенді тіршілікпен өмір сүреді, малдарымен бірге бір ауылға қарасты екі-үш түрлі елді мекеннің арасында көшіп-қонып тұрады; аңғардың төменгі жағындағы егіншілік елді мекен, таудың ортасындағы орман шаруашылығымен айналысатын ауыл және ағаш шебінен жоғары, жазғы жайылымдық жерлердегі кіші ауыл ("пархария" немесе "яйла"). Яйлалардағы көптеген шалалардың жеке құрғақ тастан қаланған жабық алаңдары бар, сонымен қатар үлкен жабық шалғынды да бірлесіп пайдаланады. Жақсы жылдары ағаш шебінен жоғарыдағы егістіктер малға қосымша арпа береді. Яйлалардың кеңістіктік құрылымы және қоғамдық және жеке кеңістіктің арақатынасы әртүрлі, бірақ кейбір ортақ үлгілер де бар. Кейбір кіші ауылдарда теңдік пен өзара көмекке негізделген құрылым қалыптасқан, барлық үйлерде шамамен бірдей өлшемдегі кішкентай жеке бақшалар бар. Кейбір жерлерде жеке бақшалар мүлдем жоқ. Басқа кіші ауылдар бірнеше буын туысқандық топтардан тұрады, әр буын өз тобына үлкен егістіктерді қосып байытады. Дегенмен, кеңістік тұрғысынан жекеленген "яйла"лар да кездеседі. Сиырлар жазғы жайылымдарда еркін жүріп, ең жақсы тау гүлдерін іздейді. Жаз айларында малшылар қойларын таулар арқылы жетектеп өтеді. Сейсенбі күндері ауыл тұрғындары Чайкара қаласындағы жергілікті базарға барады. Кейбір ауылдарда 14 қаңтарда ежелгі жаңа жыл (Юлиан күнтізбесі бойынша "Калндар" деп аталады) тойланады. Ауыл тұрғындары халықтық кейіпкерлерге киініп, үйден үйге кіріп, әзіл-қалжың айтып, бірлескен дастарқанға немесе басқа да қоғамдық шараларға тамақ немесе керек-жарақ жинап алады.
Many of the permanent residents of the district still live a life of transhumance, migrating with their cattle between two or three different settlements belonging to the same village; An agricultural settlement near the bottom of the valley, a logging village halfway up the mountain, and a hamlet on the summer grazing land above the tree line ('parharia' or 'yayla'). Most chalets on the yayla have their own dry stone enclosed private field, but also share a larger enclosed meadow. In good years, the fields above the tree line produce some additional barley for the cattle. The spatial structure and the ratio of public to private space differs widely between the yayla's, while there are some recurring patterns. Some of the hamlets have a strong egalitarian and communal structure, with all houses having just a small private garden of approximately the same size. In a few cases there are no private gardens at all. Other hamlets are made up of multiple generational kinship clusters, with each generation adding increasingly larger fields to their cluster. There are, however, also yayla's with a more individualistic spatial organisation. Cows roam freely on the yayla, seeking out the best alpine flowers. During the summer months herders guide their sheep through the mountains. On Tuesdays villagers head down to the local market at Çaykara town. In some villages the 'old new year' of the Julian calendar is celebrated on 14 January (called 'Kalandar'). Villagers dressed as folk characters go door to door making jokes and collecting food or supplies for a shared meal or other communal activity.
Туризм
Соңғы жылдары бұл аңғар маңызды туристік орынға айналды. Жаз айларында Үзүнгөл көліне күн сайын мыңдаған туристер келеді. Әсіресе көл маңында ондаған шағын және орташа қонақ үйлер салынған, көбінесе рұқсатсыз, бұл билік органдарымен қақтығысқа әкеп соқты. 2019 жылы көлдің шығысында Узунгол Дурсун Али Инан мұражайы ашылды, онда ауданның тарихы, мәдениеті, табиғаты және географиясымен байланысты заттар, сондай-ақ ағаш тамырлары мен діңдерінен жасалған өнердің үлкен жинағы қойылған. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, мемлекет ауыл шаруашылығы күнтізбесімен және көшпенді мал шаруашылығы ландшафтарымен байланысты тойларды "фестивальдендіру" арқылы жергілікті мәдениетті ығыстыру үшін туризмді құрал ретінде пайдаланған.
In recent years the valley has become a major tourist attraction. During the summer months Lake Uzungöl attracts thousands of tourists on a daily basis. Especially in the vicinity of the lake dozens of small and medium sized hotels have been built often without a permit leading to conflict with authorities. In 2019 the eclectic Uzungöl Dursun Ali İnan Museum was opened just east of the lake, showcasing objects relating to the history, culture, nature and geography of the district, as well as a large collection of tree root and trunk art. According to some researchers the state has used tourism as an instrument to subvert local culture through the 'festivalisation' of the celebrations related to the agricultural calendar and the transhumance landscapes.
География
Ұзынгөл және Айғыр көлі – Чайкара ауданындағы көлдердің бір бөлігі.
Uzungöl and Lake Aygır are some of the lakes in Çaykara district.
Жақсылық
Чайкара ауданының жоғарғы бөлігінде әрқайсысында бірнеше кішкентай елді мекендері бар алты ерекше yaylas (жазғы жайылымдар) орналасқан. Олардың ең танымалсы – Сұлтан Мұрат Яйласы, оны Сықақоба, Ханырмақ, Шаһинкая, Егрісу, Вартан және Черах кішкентай елді мекендерімен бөліседі.
In the upper parts of Çaykara district there are six distinct yaylas (summer pastures), each with multiple hamlets. The most famous one of these is Sultan Murat Yaylası, which is shared by the hamlets Sıcakoba, Hanırmak, Şahinkaya, Eğrisu, Vartan and Cerah.