Кіріспе

Провиденция – Дэвид Мерсердің сценарийі бойынша Ален Реснестің 1977 жылғы француз-швейцарлық фильмі. Ол Джон Гилгуд сомдаған қартайған романистің арқылы шығармашылық процестерін зерттейді. Романшы өзінің соңғы романы үшін өзінің өткені мен отбасы мүшелерімен арақатынастарынан шабыттанған көріністерді ойлап шығарады. Фильм 1978 жылы «Сезар» сыйлығының «Үздік фильм» номинациясын жеңіп алды.

Сюжет

78 жасқа толу қарсаңында, денсаулығы нашарлаған, алкогольге тәуелді жазушы Клайв Лэнгем ауыр және ұйқысыз түнді өткізеді, ол роман үшін сахналарды ойлап, қайта жазады. Онда оның отбасынан шыққан кейіпкерлер оның қиялдары мен естеліктерімен, сондай-ақ олардың мінез-құлқына қатысты өткір сын-ескертпелерімен қалыптасады. Оның ұлы Клод суық және кешірімсіз прокурор болып көрінеді, ол өткір жауаптарға ғашық. Оның екінші (заңды емес) ұлы Кевин аң аулаған қартты өлімге ие болды деген айыппен сотталатын, идеалистік солдат ретінде бейнеленеді. Клодтың әйелі Соня Кевинге көңіл жарыққысы келіп, күйеуінің бейсауаттығына наразылық ретінде оны азғыруға құштар болып көрінеді. Клайв сонымен қатар Клодтың сүйіктісі ретінде Хеленді ойлап шығарады, бірақ ол Клайвтың өзін-өзі өлтірген қайтыс болған әйелі Моллидің сыртқы келбетін мұралайды. Клайвтың қиялында бір қарттың мәйітін қарау, спорт стадионында ұсталған қарттарды әскерилердің қоршауы, және аң аулаған адам қасқырға айналатын қараңғы, бұталы ормандар да мазалайды. Клайв есінен танымас бұрын, ормандағы қасқыр ретінде Кевинді көреді; Клод Кевинді атып өлтіреді, бірақ оны өз әкесімен ұқсас көреді. Келесі күні Клайв Клодты, Соняны және Кевинді (іс жүзінде астрофизик) елдік сарайының күнге толы бағында мерейлі туған күнге шақырады, олардың қарым-қатынастары өзара сыйластық пен жақсы көңіл-күймен сипатталады, бірақ оқиғаға лайықты сыртқы ұстамдылық та байқалады. Түскі ас ішкеннен кейін, ол соңғы қоштасу деп ойлағандай, Клайв күтпеген жерден олардың барлығын бір сөз айтпай кетуге бұйырады.

Өндіріс

Продюсер Клаус Хеллвиг Резнеске британдық драматург Дэвид Мерсермен бірге фильм түсіруді ұсынды. Екі адам Лондонда кездесіп, бір-бірінің тілін еркін сөйлей алмайтынына қарамастан, бір жылдан астам уақытқа созылған жобалар мен қайта жазулар туралы талқылаулар сериясын бастады. Мерсердің бастапқы идеясы спорт стадионында ұсталған саяси тұтқындардың жағдайына қатысты, бұл құлдырап бара жатқан әлемнің символы болды. Бірте-бірте сюжет желісі роман үшін материал іздеген қартайған жазушының қиялына ауысты. Ресне фильмді жаратылыс пен жойылу метафорасына айналдыруды ұсынды; сондай-ақ ол Мерсер жазған көріністердің хронологиясына кең өзгерістер енгізді. Фильмнің атауын да продюсер ұсынды, ол ескірген романист тұратын поместье атауын және кейіпкерлерінің тағдырын басқаратын күшті қолды білдіреді. Атау американдық Провиденс қаласымен де байланысты, ол фантастика жазушысы Х.П. Лавкрафттың туған жері, ал оның готикалық әңгімелері фильмдегі кейбір бейнелерге ықпал етті. Бастапқыда фильмді АҚШ-тың Жаңа Англиясында түсіру жоспарланған, бірақ шығын себептерімен бұл мүмкін болмады. Кейбір сыртқы көріністер АҚШ-тағы Провиденс және Албаниде түсірілді, ал қалғандары Брюссельде, Антверпенде және Лувенде түсірілді; олар бір-бірімен үйлесімде қолданылып, кейбір көріністер үшін біріктірілген қалалық пейзаж жасады. Студиялық көріністер Парижде түсірілді. Туған күнін тойлаудың соңғы сахнасы Лимож қаласының жанындағы Амбазак қаласындағы Монмери сарайында түсірілді. Фильм түсірілімі 1976 жылдың сәуір және маусым айларында өтті. Сценарийді Реснейдің тұрақты серіктесі Жак Саульнье жасады және ол өз жұмысы үшін «Сезар» сыйлығын жеңіп алды. Қорқынышты атмосфераны құру үшін дизайнде сұр және қара түстер басым болды, ал жарқын түстерден бас тартты. Саульнье еске алғандай, Ресне оған Лавкрафтты оқып, Лэнгемнің үйіне өлімнің сезімін сіңіруді тапсырды: «Мен оны отбасылық мазар сияқты көріп тұрдым». Кейбір сахналарда (Клайв Лэнгемнің қиялында жасалған) бір кадрдан екінші кадрға көшкенде декорациялардың орналасуы өзгереді (мысалы, бір кадрдағы бөлменің бұрышындағы есік екінші кадрдағы баспалдақтардың төменгі жағында пайда болады; бір сахнадағы төрт кейіпкердің әңгімесі келесі сахнадағы кештің ортасында жалғасады). Кейбір декорацияларда әдейі театрлық көрініс беретін суреттелген фон қолданылады; олардың бірінде суреттелген тау жыныстары арасында жасанды толқындар көтерілетін теңіз пейзажы бейнеленген (бұл жиынтықтың астынан полистирол көбік бөлшектерін үрлеу арқылы қол жеткізілді). «Провиденция» Реснейдің ағылшын тіліндегі тұңғыш фильмі болды және бюджет шектеулеріне қарамастан, британдық және американдық актерлердің беделді құрамы тартылды. Ресне Джон Гилгудты маңызды рөлде түсіруді ұзақ уақыттан бері армандаған, оны сахнада өнер көрсеткенін көргеннен кейін, және Дирк Богард онымен байланысуға ынталандырды. Гилгуд кейінірек бұл жобаны «Менің түсірген ең қызықты фильмім» деп сипаттады және түсіру барысында Реснейдің танымал тыныштығын атап өтті, бұл оны «бірге жұмыс істеуге өте ыңғайлы» етті. Ол сондай-ақ Реснейдің әйелі Флоренс Малроның ағылшын тілін жетік білгенін және режиссердің осы саладагы шектеулерін жеңуге көмектескенін еске алды. Бастапқыда фильмді француз тіліне аударып түсіру жоспарланған. Алайда, Ресне француз тілінде жұмыс істемейтінін сезінді: «Мен оны ағылшын тілінде өте анық ести алдым, сонымен қатар Мерсердің жазу стилі ағылшын тілінің интонациясына байланысты болды». Продюсерлер келісті, бірақ француз тілінде де нұсқа болуын талап етті. Аяқталған фильмді француз тіліне дубляждау процесі ерекше қамқорлықпен жүргізілді: дауыстау актерлері Клайв рөлінде Клод Дофин, Клод рөлінде Франсуа Периер, Кевин рөлінде Жерар Депардье, Соня рөлінде Нелли Боржо және Хелен рөлінде Сюзанн Флонді құрады. Музыка үшін Ресне венгр текті голливуд композиторы Миклош Розаға жүгінді, оның 1949 жылғы «Мадам Бовари» нұсқасындағы еңбегіне ерекше құрмет көрсетті. Роза кейіннен Реснейді өзінің тәжірибесіндегі музыканың кинодағы маңызын шын мәнінде түсінген санаулы режиссерлердің бірі деп атады. Саундтрек альбомдары LP және CD форматтарында шығарылды.

Тақырыптар

Ренне фильмді "макабрлық ойын-сауық" деп сипаттап, оның тақырыптарының қараңғылығына қарамастан, ол күлкілі болғанын қалағанын айтты. Ол сондай-ақ фильмдегі маңызды сұрақтардың бірі – біз өзімізді қалай қабылдаймыз, әлде басқалардың пікіріне байланысты боламыз ба деген екенін атап өтті. Фильмнің орталық тақырыбы – көркемдік шығармашылық процесі: "[Провиденс] – метафильм, фильмдер жасау туралы фильм, өнер туындыларын жасау туралы өнер туындысы". Бұл ойды кеңейте келе: "Фильмде автор мен жазылған сценарий арасындағы симбиоздық қатынас бар. Кейіпкерлер [Кливтің] туындылары, бірақ ол олармен өз еркімен әрекет ететін балалармен сөйлескендей келеді. Олардың мәртебесі екіұшты, себебі олар жиынтық нәрсе: олар – арман фигуралары, жасалған кейіпкерлер, сонымен қатар Кливтің жақын шындығының бір бөлігін құрайтын тұлғалар". Шығармашылыққа қарсы тұрған нәрсе – өлім тақырыбы, ол фильмде жиі қайталанады, бірақ өзіндік мағынада емес, Кливтің одан қашуға жасаған күресі ретінде көрінеді. Ренне бұл фильмді ескі жазушының өлмеуге деген қатыгездік шешімі туралы айтатынын сипаттады, ал оның үнемі ішіп, қиялдауы – оның басып беруге қарсы тұруының дәлелі. Декордың қаралы түстері мен мәйіттерді қарау сахналарынан бөлек, кейіпкердің қасқырға айналуының қайталануы өлімнің жақындауымен байланысты, өлім процесі адамды жануар деңгейіне түсіреді деген ой ұсынылады. Кливтің жастардың оны ығыстырып, өлтіруге тырысып жатқанына қатысты ұсынысы бар, ол стадион/концентрациялық лагерьдегі көріністерде бейнеленген, онда егдеулерді барлығы жас солдаттар қоршап алады. Фильм туралы жазған бірнеше авторлардың атап өткеніндей, ашылу сахнасы "Азамат Кейн" фильмінің басына ұқсас: үйдің сыртындағы тақташа, камераның шам жарығы бар есікке жақындауы, шыны бұйымның сынуы, Кливтің қарғыс айтқан кездегі ерінінің жақыннан көрсетілуі. "Азамат Кейн" фильмінде Кейннің тұлғасы оны білген адамдардың жекелеген "нұсқалары" арқылы зерттелсе, "Провиденс" фильмінде орталық тұлға – Клив, ол отбасы мүшелерінің кейіпкерлерін жасайды және олар арқылы өзінің бейнесін көрсетеді. Дэвид Мерсер Клив кейіпкері үшін жазған, оның жеке стильдік өрнегі туралы ойлардың бірі көптеген сыншылармен Реснейдің өзіне де қатысты деп есептелді. Өзінің шығармашылық жұмысына стилістикаға ұмтылу жиі сезімнің жетіспеушілігіне әкеледі деген сынды естіген Клив, "Стиль – сезім, ең жоғары дәлдік және экономикалық тұрғыдан тиімді өрнегі" деп жауап береді.

Қабылдау және ықпал

Францияда «Провиденция» фильмі жарық көрген кезде (және 1983 жылы қайтадан жарық көрген кезде) пресса жауабы зор ынтамен қарсы алынды. Көптегендер бұл фильмнің зор мәдени маңызы бар екенін, ал Реснеидің мансабындағы маңызды туынды екенін айтты. Фильм «Сезар» сыйлығының жеті жүлдесін жеңіп алды, оның ішінде «Үздік фильм» және «Үздік режиссер» номинацияларын иеленді. Керісінше, АҚШ-тағы сыншылар фильмге көбінесе жаулы қатысты. Винсент Канби «Нью-Йорк Таймс» газетінде оны «дұрыс таңдалмаған комедия» және «еш себепсіз көп шу мен жалған мақтан» деп атады; ол сценарийді өршіл, ал құрылымын күрделі болмай-ақ күрделі деп тапты. Нью-Йорктік Джон Саймон үшін бұл «толыққанды апат» болды, ол Джон Джилгудтың ойынынан басқа барлық аспектіні сынады. Паулин Каэл «Нью-Йоркер» журналына 2000 сөздік сын жазды, онда фильмнің қайшы құрылымы, тілдің қиындығы, актерлік өнердің жасандылығы және фильмнің мұздай режиссерлік стилі сынға алынды, соңында бұл фильмнің «ақылды» ағылшын пьесасының ауырсынынан басқа ештеңе емес екеніне келді. «Variety» журналындағы қысқаша хабарламада басқаша көзқарас білдірілді, онда фильм «өлі жатқан жазушының қиялына терең үңіліп, ерекше визуалды тәжірибе ұсынады» делінді. Ұлыбританияда фильмге әртүрлі баға берілді, ал Лондонда ол табысты кассалық жиынтықтама көрсетті. Дэвид Робинсон «The Times» газетінде жазған мақаласында жазу сапасына алаңдады: «Реснеидің бейнелік туындылары Дэвид Мерсердің сценарийіне өте әлсіз тірелгендей көрінеді. Жазудың өзі сезімтал, әдеби тілмен жазылған. Диалог формалды және жасанды. Ал мәтіннің мақтанышы тек оның көп нәрсе туралы емес екеніне күдік тудырады». «Провиденция» туралы ретроспективті бағалаулар заманауи бағалаулардан көбінесе жағымды болды. «Оксфордтың Дүниежүзілік кино тарихы» кітабында фильм «өлім аузында жатқан адамның қиялына терең және әсерлі үңілу» деп сипатталған. Сынықшы Джонатан Розенбаум үшін «тамаша актерлік ойын және Миклош Розаның сәнді Голливуд стиліндегі музыкасы фильмнің идеясына қозғаушы монументалдылық пен тереңдік береді, ал Реснеидің көркем шығарма жасау процесіне деген түсінігі таң қалдырады және әдемі». Суретші Тацита Дин «Провиденцияны» өзінің сүйікті фильмі деп атады, ол «жазушының қиялындағы қиялдардың проблемаларын оңай шешеді. Ол бір кадрда орындар мен уақытты араластырып, орынсыздық сезімін тудырады, бірақ оның ұлылығы – оның қарапайымдылығында, бір де бір артық сәт жоқ». Фильмнің ең көп пікірталас тудырған және келіспеушіліктерге себеп болған аспектілерінің бірі – екі бөлімді құрылымның интерпретациясы және олардың бірі «алдауды», ал екіншісі «ақиқатты» қаншалықты білдіреді. Паулин Каэл үшін «қиял» және «нақты» бөліктер бір-біріне қайшы келеді, өйткені екеуі де дұрыс бола алмайды немесе екеуі де маңызды емес. Ален Роб-Грийе, Реснеидің қиял мен естелік туралы бұрынғы зерттеуінің сценарийін жазған, «Мариенбадтағы соңғы жыл» фильмінің сценарийін жазған, соңғы бөлімді мақұлдамағандардың бірі болды. Басқа көзқарас бойынша, туған күн тойының соңғы лирикалық бөлімі отбасының нақты суретін көрсетпейді, керісінше, Клайв – жазушы да, әке де болатын – шешуге тырысатын жұмбақта оларға басқаша көзқарас ұсынады. «Провиденция» 2012 жылғы «Sight & Sound» журналының ең ұлы фильмдерге арналған сауалнамасында ең үздік 10 фильмнің қатарына кірді (үш сыншы және екі режиссер дауыс берді).