Кіріспе

1972 жылы түсірілген Бернардо Бертолуччидің "Париждегі соңғы танго" (Last Tango in Paris; ) - Бернардо Бертолуччидің 1972 жылы түсірген эротикалық драмалық фильмі. Фильмде Марлон Брандо, Мария Шнайдер және Жан-Пьер Лео ойнайды, және әйелінен жақында айырылған америкалық ер адам жас париждік әйелмен анонимді сексуалдық қатынас бастайды. Фильмнің премьерасы 1972 жылы 14 қазанда Нью-Йорк кинофестивалінде өтті және АҚШ кинотеатрларында 36 миллион доллар табыс әкелді, бұл оны 1973 жылдың ең табысты фильмдерінің жетіншісіне айналдырды. Фильмде зорлау және эмоционалдық құйрелудің тікелей бейнеленуі халықаралық дау тудырып, түрлі елдерде мемлекеттік цензураға ұшырады. АҚШ-та шыққаннан кейін MPAA фильмге X рейтингісін берді. United Artists Classics 1981 жылы R рейтингісімен қайта шығарды. 1997 жылы фильм Metro Goldwyn Mayer кітапханасының құрамына кіргеннен кейін NC 17 рейтингісіне ие болды.

Сюжет

Пол, әйелі Розаның өзін-өзі өлтіргеніне қайғырып жүрген орта жастағы американдық қонақ үй иесі, екеуі де жалға алуға қызығушылық танытатын пәтерде Жанна есімді жас, қалыңдығы бар париждік әйелмен кездеседі. Пауыл пәтерді олар анонимді жыныстық қатынас бастағаннан кейін алады. Ол олардың жеке мәліметтерін, тіпті есімдерін де айтпауға мәжбүр болады, бұл Жаннаны қатты үрейлендіреді. Бір кезде ол қызды зорлайды. Осыған қарамастан, ол оған оны тастап кетуге тырысатынын, бірақ оны жасауға мәжбүр бола алмайтынын айтады. Бұл оқиға біраз уақытқа созылады, содан кейін Пол Жаннаны тастап кетуге шешім қабылдайды, содан кейін ол пәтерге келіп, оның жиналып, ескертусіз кеткенін көреді. Кейін Пол Жаннамен көшеде кездесіп, қарым-қатынасты жаңартқысы келетінін айтады. Ол әйелінің жақында болған қайғылы оқиғасын айтып береді. Ол өзінің өмірбаянын айтып жатқанда, олар танго барына кіреді, онда ол оған өзі туралы әңгімелесуді жалғастырады. Анонимдіктің жоғалуы Жаннаны олардың қарым-қатынасы туралы аянсыздандырады. Ол Пауылға оны енді көргісі келмейтінін айтады. Пауыл Жаннаны тастағысы келмей, Париж көшелерінде қуып жүр. Ол қашып бара жатқанда, қыз оған үнемі айқайлап, қашып кетуін сұрайды және қарым-қатынастары аяқталғанын айтады. Ол полиция шақырамын деп қорқытса да, жігіт оны үйіне дейін қуып жетіп, үйіне кіреді. Ол қызды қашып кеткені үшін мазақтайды, содан кейін ол қызды жақсы көретінін және оның атын білгісі келетінін айтады. Жанна сөреден қару алады. Ол Пауылға өз атын айтып, оны өлтіреді. Пауыл қатты жарақаттанып, балконда құлап қалады. Пауылдың өліміне қарай Жанна, қатты абыржып, оны зорлауға тырысқан бейтаныс адам екенін және оның кім екенін білмейтінін, полицияның сұрақтауына дайындалған репетициядағыдай, өзіне-өзі күңкілдеп айтады.

Өндіріс

Бернардо Бертолуччи фильмді өзінің жыныстық қиялынан дамытты: "Ол бірде көшеде есімсіз әдемі әйелді көріп, онымен кім екенін білмей жыныстық қатынасқа түсетінін армандаған". Сценарийді Бертолуччи, Франко Аркалли және Аньес Варда (қосымша диалог) жазды. Кейіннен Роберт Элли оны романға айналдырды. Фильмнің режиссері – Бертолуччи, операторы – Витторио Стораро. Бертолуччи бастапқыда идеяны осымен бірге дамытқан Доминик Санда мен Жан Луи Тринтиньянға рөлдерді бермекші болған. Тринтиньян бас тартты, ал Брандо келіскен кезде Санда жүкті болды және фильмде ойнаудан бас тартты. Мария Шнайдер 2001 жылы бастапқы сценарийде оның рөлін ұл ойнауы тиіс болғанын мәлімдеді. Өнерді сүйетін Бертолуччи, фильмнің басындағы актерлер тізімі үшін ирланд туған британ суретшісі Фрэнсис Бэконның туындыларынан шабыттанды. Американ суретшісі Энди Уорхолдың айтуынша, "Соңғы танго" фильмі оның 1969 жылы шыққан "Көк фильм" фильміне негізделген. Фильм шыққаннан кейін Италияда "esasperato pansessualismo fine a se stesso" ("ауырлатылған, мағынасыз пансексуализм") деп айыптап, қылмыстық іс қозғалды. Апелляциялық соттың (Cassazione) 1976 жылғы 29 қаңтардағы соңғы шешімі фильмді цензура комиссиясына беруді және барлық көшірмелерін жоюды бұйырды. Сценарист Франко Аркалли, продюсер Альберто Грималди, режиссер Бернардо Бертолуччи және Марлон Брандоға екі айға бас бостандығынан айыру жазасы берілді, бірақ ол жаза орындалмады.

Зорлау орны

Фильмде Полдың Жаныны маймен майыстыратын зат ретінде анальдық жолмен зорлағаны бейнеленген. Зорлаудың симуляциясы жасалса да, Шнайдер оқиғаның оған кері әсер еткенін айтады. 2006 жылғы сұхбатында Шнайдер бұл көрініс сценарийде жоқ екенін және "олар маған айтқан кезде ашуым шықты. Уууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууу Мен бәрін тастап кеттім. Ешкім де біреуді сценарийде жазылмаған нәрсені жасауға мәжбүрлей алмайды. Бірақ мен мұны білмедім. Мен тым жас едім". 2007 жылы Шнайдер зорлау көрінісіне қатысты жыныстық қорлау сезімдерін айтып берді: Олар бұл туралы маған көріністі түсірместен бұрын ғана айтты, мен қатты ашуландым. Мен агентімді шақырсам немесе адвокатымды түсірілімге шақырсам болар еді, себебі сценарийде жазылмаған нәрсені жасауға ешкімді мәжбүрлей алмайсың, бірақ сол кезде мен мұны білмедім. Марлон маған: "Мария, уайымдама, бұл жай ғана фильм", - деді, бірақ сахна барысында, Марлонның іс-әрекеті шынайы болмаса да, мен шынайы көз жасымды төгіп жыладым. Мен өзімді қорлық сезіндім, ақиқатты айтсам, өзімді Марлон да, Бертолуччи де зорлағандай сезіндім. Сол оқиғадан кейін Марлон мені жұбатып, кешірім сұраған жоқ. Бақытымызға орай, тек бір ғана фильм түсірілген. 2011 жылы Бертолуччи "оның жастығын ұрлаған" (фильм түсірілген кезде ол 19 жаста болатын) деп мойындаған жоқ. Шнайдер 2004 жылы қайтыс болғанға дейін Брандомен дос болып қалды, бірақ Бертолуччимен ешқашан татуласпады. Ол сондай-ақ Брандо мен Бертолуччидің фильмнен "байлық тапқанын", ал оның аз ақша тапқанын айтты. Шнайдер 2011 жылы қайтыс болды. 2013 жылдың ақпан айында Бертолуччи Голландияның College Tour телешоуында фильмнің Шнайдерге әсері туралы айтты. Бертолуччи сұхбатында зорлау көрінісі сценарийде болғанымен, майды майлау құралы ретінде пайдалану туралы мәлімет түсірілім күні ойластырылған және Шнайдер майды пайдалану туралы алдын ала білмейтінін түсіндірді. Бертолуччи "Мен өзімді кінәлі сезінемін, бірақ өкінбеймін" деген. 2013 жылдың қыркүйегінде Бертолуччи француз кинотеатрында өткен ретроспективада сахна туралы тағы да сөйледі, ол сахна сценарийде болды, бірақ сары майды қолдану жоқ деп мәлімдеді. Бертолуччидің айтуынша, Брандо екеуі "Марияның нақты жауап беруі үшін оған ештеңе айтпауға шешім қабылдады". 2016 жылдың қарашасында 2013 жылғы College Tour сұхбатының сәл өзгеше нұсқасын YouTube-қа Испанияның El Mundo de Alycia коммерциялық емес ұйымы Халықаралық әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою күні жүктеді, оған қоса бұл көрініс "Шнайдерді психологиялық және, кім біледі, физикалық жағынан қорлады" деген қорытынды жасалды. Бұл Yahoo! Фильм жазушысы Том Батлер бұл туралы мақала жазып, бірнеше танымал адамдарды фильмді айыптауға итермеледі, ал Бертолуччи мен бірқатар газеттер бұл оқиғаны қабылдады, Бертолуччи Шнайдерге түсірілім кезінде зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мойындады деп хабарлады, бұл Бертолуччиге мәлімдеме жасады, нақты жыныстық қатынас емес, симуляция орын алғанын түсіндірді. Шнайдер сұхбатында: "Марлон өзін зорлап, манипуляциялаған сезімде екенін айтты, ал ол 48 жаста еді. Ол Марлон Брандо еді! " деп жазылған.

Фрэнсис Бэконның ықпалы

Фильмнің алғашқы кредиттеріне Фрэнсис Бэконның екі суреті кіреді: Люциан Фрейд пен Франк Ауербахтың қос портреті және Изабель Роусторнның портреті үшін зерттеу. Фильмде қолданылған түстер Бейконның суреттерінен шықты. Бертолуччи өндіріске дейінгі кезеңде Париждегі Гранд Палаис қаласында Бейконның суреттерінің көрмесіне жиі баратын; ол Бейконның суреттеріндегі жарық пен түстер оны қысқы Париждегі дүкендердің жарықтары жанып тұрған кездегі Парижге еске түсіретінін айтты, ал қыстағы аспанның қорғасын сұрлығы мен көрменің терезелерінің жылылығы арасында өте әдемі қарама-қайшылық бар. Суреттердегі жарық біз іздеген стильдің басты илхам көзі болды. Бейконның сурет салу стилі көбінесе адамның терісін шикі ет сияқты бейнеледі, ал суретшінің шабыты ет дүкенінің терезесінде ілінген ет пен адам терісінің ауруларын қамтиды. Кинематограф Витторио Стораро бұрын Бертолуччимен "Конформист" фильмінде жұмыс істеген және фильмде көк түсті түстерді жиі қолданған. Кейінірек Стораро журналистерге "Конформист" фильмінен кейін менде дағдарыс болғанын айтты; Мен өзімнен: "Азурдан кейін не болуы мүмкін?" деп сұрадым. Менде қызғылт түсті фильмнің пайда болатыны туралы ешқандай идея болған жоқ. Бізге эмоцияның басқа түрі қажет еді. Париждегі соңғы танго үшін Бертолуччи мен Стораро Беконның суреттерінен "байғанаған апельсин, ашық және салқын сұр, мұзды ақ және кейде қызыл түсті Бертолуччидің жұмсақ қоңыр, сары қоңыр және көкшіл және қызғылт реңктермен нәзік ақ түсті таңдауларымен біріктіріп" сурет салған. Бертолуччи Марлон Брандоны Бэконның көрмесіне алып барып, Брандоға "өзін Бэконның адам кейіпкерлерімен салыстырып көруін қалады, өйткені мен олар сияқты Марлонның бет-әлпеті мен денесі таңғажайып және тозақтық пластикамен сипатталған деп сезіндім. Мен Полдың Бейконның кейіпкерлері сияқты болғанын қаладым: ішінен бірдеңе жеп жатқан адамдар".

Брандоның сөздері

Бұрынғы фильмдеріндегідей, Брандо көптеген сахналардағы сөздерін жаттаудан бас тартты. Оның орнына, ол өзінің репликаларын карточкаларға жазып, түсірілім алаңына орналастырды, бұл Бертолуччиге оларды кадрдан шығармау мәселесін қалдырды. Мысалы, әйелінің денесі үстіндегі ұзақ монологы кезінде Брандоның көзін жоғары көтеруі – спонтанды актерлық емес, келесі карточкасын іздеу болды. Брандо Бертолуччиден "Марияның жанына реплика жаза аламын ба?" деп сұрады, бірақ режиссер оған рұқсат бермеді. AllMusic-тің Ричи Унтербергері былай деп жазды: "Кейбір түтінді саксофон сололары 1970-жылдарғы фьюжн клишесіне тым жақын болғанымен, Гато Барбиеридің Бертолуччидің 1972 жылғы классикасы үшін жазған музыкасы жалпы алғанда табысқа жетті. Күдірлі джаз, қайғылы оркестрлік қосымшалар және нағыз танголар фильмнің эротикалық құштарлық, қайғылы үмітсіздік және қазаға тағдыр атмосферасына сай келеді". Саундтрекке Тревор Дунканның "Six Penny Ride" (1924-2005) әні де енген.

Қабылдау

Фильмнің премьерасы 1972 жылғы 14 қазанда Нью-Йорк кинофестивалінде өткізілді. Итальян цензурасы фильмді мақұлдамағандықтан, фильм итальян заңнамасына қайшы келіп, заңсыз көрсетіліп жатыр деген алаңдаушылық туғандықтан, баспасөз көрсетілімдері өткізілмеді. Көрсетілімдердің шектеулі болуы фильмге деген сұранысты арттырды, тіпті билет алу үшін 100 доллар ұсынғандар да болды. Фильм 1972 жылдың соңында Францияда көрсетілді, онда кино көрермендері жеті кинотеатрда көрсетілген алғашқы айда екі сағаттап кезекте тұрды. Испания мемлекеттік цензурасын айналып өту үшін мыңдаған испандықтар Биарриц және Перпиньян қалаларындағы француз кинотеатрларына жету үшін жүздеген шақырым сапар шекті. Содан кейін фильм АҚШ, Ұлыбритания және басқа да елдерде көрсетілді. Фильм тақырыбы мен секстік мазмұнының ашық бейнеленгеніне байланысты қызу дау тудырды. «Танго» дауларынан кейін Шнайдер ашық сұхбат беріп, 50 ер адаммен және 20 әйелмен қарым-қатынас жасағанын, өзінің «толыққанды екіұрыста» екенін, сондай-ақ героин, кокаин және марихуана қолданғанын мәлімдеді. Ол Бертолуччи туралы: «Ол өте тапқыр, еркін және жас. Барлығы оның жасағандарын жақсы көріп, біз бәріміз өте жақын едік», – деді. Фильмнің жарнамалық кампаниясы кезінде Бертолуччи Шнайдердің «Брандоға Эдиптік [sic] құштарлық» сезімін дамытқанын айтты. Италияда фильм 1972 жылғы 15 желтоқсанда көрсетілді және алты күн ішінде рекордтық 100 000 долларлық табыс әкелді. Бірақ бір аптадан кейін полиция прокурордың бұйрығымен барлық көшірмелерді тәркіледі, фильмді «өз мүддесін қорғайтын порнография» деп сипаттады және режиссер «әдепсіздік» қылмысы үшін сотқа тартылды. Бірінші инстанция және апелляциялық соттардан кейін фильмнің тағдыры 1976 жылғы 26 қаңтарда Италияның Жоғарғы сотымен шешілді, ол барлық көшірмелерді жоюға үкім шығарды (бірақ кейбір көшірмелер Ұлттық кино кітапханасында сақталды). Бертолуччиге төрт айға шартты түрде бас бостандығынан айырылды және бес жылға оның азаматтық құқықтары шектелді, осылайша ол дауыс беру құқығынан айырылды.

АҚШ-тағы жауап

Фильм 1973 жылдың 1 ақпанында Нью-Йорктегі Trans Lux East кинотеатрында 5 долларлық билет бағасымен және 100 000 долларлық алдын ала сатылыммен көрсетілімге шықты, алғашқы аптасында 41 280 доллар табыс тапты. Фильмді қоршаған медиа шуы халықтың қызығушылығын қозғады, сонымен қатар моральдық наразылық тудырды. Time және Newsweek басылымдарының тілшілері Уильям Ф. Бакли мен ABC телеканалының Гарри Рейзонері фильмді «өнер ретінде жамылған порнография» деп сынады. Нью-Йорктегі Ұлттық әйелдер ұйымы фильмді «еркек үстемдігінің» құралы деп атады. Фильмдегі даудың негізгі себебі – Полдың майды майлау үшін қолданған анальдық зорлау көрінісі болды. Шнайдердің сөзіне сүйенсек, бұл сахна бастапқы сценарийде болмаған, Брандоның идеясы болған. Ол билет бағасының жоғары болуына ренжіді, «Танго өнер формасының бетін өзгертті. Бұл фильм туралы адамдар фильмдер бар болғанша дауласып қалады» деді. Көптеген феминистік киносыншылар фильмді ұнатпады. 1974 жылы Jump Cut журналында жарияланған Е. Энн Капланның рецензиясында фильм «көбінесе Полдың көзімен көрсетілген бір жақты қарым-қатынасты» бейнелейтіні сынға алынды. «Жаңа фильмдегі әйелдер және олардың сексуалдылығы» (1974) кітабындағы Джоан Меллен де осыған ұқсас мәселеге тоқталып, Жаннаның Пауылға үнемі мойынсұнуын, «әр жағынан қызықтырақ болған адамға» бағынуын сынады. Дегенмен, фильмді ұнатып қалғандар да болды, мысалы, Моли Хаскелл, ол феминистік сынға жауап ретінде «From Reverence to Rape: The Treatment of Women in the Movies» (1974) еңбегінде әйелдердің фильмге ерлерге қарағанда көбірек эмоционалдық жауап беретінін және әйелдердің сексуалдық қиялына «зорлау, садизм, бағыну, бостандық және анонимді секс» сияқты элементтер кіретінін атап өтті. Америкалық сыншы Роджер Эберт Кейлдің рецензиясын «барлық уақытта жарияланған ең танымал фильм рецензиясы» деп бірнеше рет сипаттап, фильмді өзінің «Ұлы фильмдер» жинағына қосты. Америкалық режиссер Роберт Альтман шексіз мақтау білдірді: «Көрсетілімнен шығып, өзімнен: «Мен тағы бір фильм түсіруге қалай батылым жетеді?» – деп сұрадым. Менің жеке және өнерлі өмірім ешқашан бұрынғыдай болмайды». 2004 жылы режиссер Мартин Скорсезе Брандоның осы «ұлы өнерін» актердің «On the Waterfront» (1954) фильміндегі Терри Маллой рөлімен салыстырып, «Париждегі соңғы тангодағы Брандоның ойынын көресіз, сіз қиялға сыймайтын таза поэзияның динамикалық қозғалысын тамашалайсыз» деді. Итан Хоук Брандоның жұмысын актерлік өнер қозғалысының маңызды сәті деп есептеді. Фильмнің жұлдызы мен режиссерін мақтап, Хоук Ричард Линклейтер мен Луис Блэкке «Брандо [On the Waterfront] фильмін «Париждегі соңғы тангомен» жаңа деңгейге көтерді» деді. Паулин Кель жоғарыда аталған рецензиясында осы пікірді қолдап: «Экранда Брандо – біздің дайынымыз, [Норман] Мейлер әдебиеттегі дайынымыз сияқты. Пол соншалықты «нағыз» сезінеді, кейіпкер экрандық актерлік өнерде жаңа биікке көтерілгендей». «Нью-Йоркер» журналының Рихард Броди «Listen to Me Marlon» (2015) рецензиясында Брандоның рөлінің жеке сипатын жоғары бағалап: «Брандо өзінің айтқысы келгенді айтқанда, оның сөздері ерекше құндылыққа ие болды. Сондықтан да Брандоның ең жақсы рөлдері ол өзіне жақын болғанда, мысалы, 1972 жылғы Бернардо Бертолуччидің «Париждегі соңғы танго» фильміндегідей». 2019 жылы актер Брэд Питт бұл фильмде ойнауға ең көп ниеттенгені туралы айтты: «Брандо. Бұл маған қатты тиді». 2006 жылдың сәуір айында «Премьер» журналы Брандоның өнерін барлық уақыттағы 27-ші ең ұлы актерлік жұмыс деп атады. Фильм 1973 жылдың 7 ақпанында бүкіл ел бойынша көрсетілімге шықты және АҚШ пен Канадада 36 миллион доллар табыс тапты, бірақ кейінгі нұсқаларында цензураланбады. Христиандық моральдық кодекс сақшысы Мэри Уайтхаус фильмге тыйым салудың орнына «Х» рейтингісін бергеніне наразылық білдірді, ал Лейбористтік партияның депутаты Морис Эдельман бұл рейтингіні «деградацияға рұқсат» деп айыптады. Фильм Франко режимі кезінде Испанияда цензураланып, 1977 жылдың желтоқсанына дейін көрсетілмеді. Чилиде әскери үкімет кезінде фильмге үш онжылдыққа жуық тыйым салынды, ал Португалияда 1974 жылғы Гвоздика революциясына дейін фильм көрсетілмеді, оның премьерасы демократияның еркіндігінің символы болды. Бразилияда да әскери диктатура кезінде фильм цензураланып, 1979 жылға дейін көрсетілмеді. Аргентина, Оңтүстік Корея, Сингапур және Венесуэла да фильмге тыйым салды. Австралияда фильм 1973 жылдың 1 ақпанында Австралияның классификациялық кеңесімен R рейтингісімен цензураланбастан шығарылды. 1987 жылдың 1 қаңтарында Warner Home Video компаниясы фильмді сол рейтингімен VHS форматында шығарды, 18 жасқа толмағандарға сатуға немесе жалға беруге тыйым салды. Канадада фильм Новая Шотландияның цензуралық кеңесімен тыйым салынды, нәтижесінде 1978 жылы Канаданың Жоғарғы сотында «Nova Scotia (Board of Censors) v McNeil» ісі бойынша маңызды шешім қабылданды, ол провинциялардың фильмдерді цензуралау құқығын растады.

Марапаттар

Брандо ең басты рөлдегі ең үздік актер үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды, ал Бертолуччи – ең үздік режиссер номинациясына. 2002 жылы фильм AFI-нің «100 жыл – 100 құмарлық» тізімінде #48 орынға ие болды.