Кіріспе
1955 жылы түсірілген «Ле Диаболик» (Le djabɔlik, АҚШ-та «Diabolique» деп шығарылды және «The Devils» немесе «The Fiends» деп аударылды) – 1955 жылғы француз психологиялық қорқыныш триллері, режиссері Анри Жорж Клузо, басты рөлдерді Симона Синьоре, Вера Клузо, Поль Мюрисс және Шарль Ванель сомдады. Ол Пьер Бойло мен Томас Нарсежақтың 1952 жылғы «Бұрынғы болмаған» (Celle qui n'était plus) романы негізінде түсірілген. Бұл оқиға триллер мен қорқыныш элементтерін үйлестіреді, сюжетте әйел және күйеуінің сүйіктісі бір адамды өлтіруге құлық салады. Францияда ол жылдың ең табысты 10 фильміне кірді, барлығы 3 674 380 билет сатылды. Фильм сондай-ақ 1954 жылғы Луи Делюк жүлдесін жеңіп алды. Клузо «Қауіпті жалақы» (1953) фильмін аяқтағаннан кейін сценарий құқығын сатып алып, Альфред Хичкокқа фильм түсіруге мүмкіндік бермеді. Бұл фильм Хичкоктың «Психо» (1960) фильміне шабыт берді. «Психо» романының авторы Роберт Блох сұхбатында барлық уақыттағы сүйікті қорқыныш фильмінің «Ле Диаболик» екенін айтты.
the 1955 film
Les Diaboliques (le djabɔlik, released as Diabolique in the United States and variously translated as The Devils or The Fiends) is a 1955 French psychological horror thriller film co written and directed by Henri Georges Clouzot, starring Simone Signoret, Véra Clouzot, Paul Meurisse and Charles Vanel. It is based on the 1952 novel She Who Was No More (Celle qui n'était plus) by Pierre Boileau and Thomas Narcejac. The story blends elements of thriller and horror, with the plot focusing on a woman and her husband's mistress who conspire to murder the man. It was the 10th highest grossing film of the year in France, with a total of 3,674,380 admissions. The film also received the 1954 Louis Delluc Prize. Clouzot, after finishing The Wages of Fear (1953), optioned the screenplay rights, preventing Alfred Hitchcock from making the film. The film helped inspire Hitchcock's Psycho (1960). Robert Bloch, the author of the novel Psycho, stated in an interview that his all time favorite horror film was Les Diaboliques.
Сюжет
Париждің метрополитен аймағындағы Сен-Клауд, Хаут-де-Сен қаласындағы екінші деңгейдегі мектеп-интернатты тираникалық және қатыгез Мишель Делассаль басқарады. Мектептің иесі Делассальдің мұғалімінің әйелі, Венесуэладан келген иммигрант Кристина. Мишельдің мектепте тағы бір мұғалім Николь Хорнермен некеден тыс қарым-қатынасы бар. Екі әйелдің арасында бір-біріне қарсылық емес, біршама тығыз қарым-қатынас бар, бұл негізінен олардың Мишельге деген өзара жеккөрушілігіне негізделген. Ол оқушыларға қатыгездікпен қарайды, Никольді ұрады, Кристинаның жүрек ауруы туралы мазақ етеді. Оның бұдан былай қатыгездікке төзуге шамасы келмеген Николь Мишельден біржола құтылудың жолын ойлап табады. Алғашында күмәнмен қараса да, Кристина ақырында Никольға көмектесуге келіседі. Ажырасу қаупін пайдаланып, Мишельді Никольдің бірнеше жүз шақырым қашықтықтағы Ниорт қаласындағы пәтер ғимаратына шақырады. Екі әйел оны ваннаға батырып, мектепке қайта оралады да, денесін суға лақтырады. Оның өлігі су бетінде қалса, ол кездейсоқ оқиға болған сияқты көрінеді. Барлық іс жоспарлары бойынша өтеді, бірақ денесі су бетінен табылмайды. Баз сусыз қалған кезде Мишельдің денесі табылмайды. Кейіннен Мишельді суға батып өлтірген кезде киген костюмі киіз үйден қайтарылады. Киіз үйдің иесі киіммен бірге орналасқан көршігі қонақ үйдің кілтімен бірге кілтті қайтарып бергенде, Кристина бөлмеге кіреді. Мұнда тазалаушы жігіт Мишельдің бөлмені біраз уақыт ұстағанын, бірақ оны сирек көргенін және онда ештеңе сақтамағанын айтады. Николь газеттен полиция Сено өзенінен өлік тапқанын оқиды. Алайда Кристина өлкеханаға барғанда, оның Мишельдің денесі емес екенін біледі. Ол жерде ол зейнеткерліктегі аға полиция қызметкері, қазір жеке детектив ретінде жұмыс істейтін Альфред Фишемен танысады. Ол бұл іске араласады, бұл Никольді қатты ренжітеді. Кристина, Николь және басқа да мұғалімдер Мишельге терезе сындырғаны үшін жаза ретінде жапырақтарды шауып алуға бұйрық бергенін мәлімдеген оқушыны табады. Кристина оны өтірік айтуда айыптап, оның шпагатын тартып алады. Осылай күйзелген Кристинаның жүрек жағдайы нашарлап, дәрігерлер оның төсекке жақын тұруын талап етпесе, көп ұзамай өліп қалуы мүмкін деп қорқады. Мектептің суреті алынғанда, нәтижеде Мишельдің студенттердің артындағы терезедегі спектральді фигурасы көрінеді. Абыржыған Николь мектептен кетеді; ол Кристинадан онымен бірге баруын сұрайды, бірақ ол тым ауыр және қорқады. Қойғаннан қорқып қалған Кристина бәрін Альфредке мойындайды. Ол оған сенбейді, бірақ бассейнді тексереді. Сол түні Кристина мектепте шу естіп, айналасында жүрді. Біреудің артынан келе жатқанын сезгенде, ол бөлмесіне қашып барады. Ол жерден Мишельдің суға толы ваннаға батып қалған денесін табады. Мишель ваннадан тұрып, Кристина өлімге душар болады. Мишель мен Николь Кристинаны әуел бастан-ақ тұзаққа түсірді, Мишель Кристинаны өлімге қорқыту үшін кекшіл арман ретінде әрекет етті. Алайда, Альфред олардың мерекелерін естиді және бәрін түсінеді, оларға судьяға байланысты 15 жылдан 20 жылға дейін түрмеге кесілетінін айтады. Мектеп аңыздан кейін жабылып қалды. Балалары мен мұғалімдері шығып кетіп бара жатқанда, бір терезе сындырып алған бала тағы бір терезе сындырады. Баладан қаптамасын қалай тапқанын сұрағанда, Кристина бергенін айтады.
Жазу
Клузоның Бойло-Нарсежак романына оның әйелі Вера назар аударды. Клузо оны түні бойы оқып, таңертең құқықтарын сатып алды. Ол және оның ағасы Жан (Жером Героними деген атпен таныс) Сьюзан Хейвард Клузоның жыныс алмастыруының себебі цензуралық шектеулер емес (романның түпнұсқасында Люсьен мен Мирель – лесбияндар екені анықталады), бірақ оның әйелі үшін маңызды рөл жасау ниетінен туындағанын айтады. Кітапта басты әйел кейіпкер Люсьен ғана бар, себебі күдікті құрбан Мирель ерте жоғалып кетеді. Вераның айқын әйелдік бейнесі Люсьен рөліне (фильмде Николь деп аталған) сәйкес келмеді. Сондықтан Клузоның сценарийінде Мирель (қазір Кристина) әлсіз жүрекке шалдығып, күйеуі Мишель мен оның жақын адамы Никольдің манипуляцияларына ұшырайды. Клузо сонымен қатар, кінәлілерді детективтің соңында ашу керек деген қағиданы сақтады (авторлар оларды құтылуға рұхсат берген романнан тағы бір ерекшелік).
Кастинг
Клузо Николь рөлін Симона Синьореге тапсырды. Ол бұрын күйеуі Ив Монтанды «Қорқыныш жалақысы» фильмінде түсірген еді, содан кейін екі жұп дос болып қалды. Режиссер Вераның актриса ретінде шектеулері бар екенін білгендіктен, осы қиын рөлде оған қолдау көрсететін біреудің қажеттігін сезінді. Синьоре сегіз апталық келісімшартқа қол қойды, бірақ түсірілім шындығында 16 аптаға созылды. Ол фильм түсіру соңына дейін болғанына қарамастан, тек сегіз апталық еңбегі үшін ақы алды, себебі келісімшарттың ұсақ шрифттерін оқымаған еді. Синьоренің әріптесі Пол Мюрис мемуарларында актрисаның Клузоның Вераның бетін жарықтандырудың тапқыр жолдарын іздеуіне және Синьореге жарықты басу арқылы оның әйелінен басып кетуіне таңырқағанын еске алады. Клузо 1939 жылдан бері Пол Мюриспен таныс еді, сол кезде ол әншілік мансабын жалғастыруға тырысқан. Клузо сол кезде Эдит Пиафқа, Мюрисстің сүйіктісіне, өлеңдерін сатуға тырысқан. 1940-жылдардың соңына қарай Мюрис сахнада және экранда танымал актер болды, ол мұзды және күрделі жауластырушылар рөлімен белгілі болды, сондықтан ол Мишель рөліне табиғи таңдау болды. Фильмде Клузоның екі тұрақты актері болды: Пьер Ларки М. Дрейн рөлінде және Ноэль Роквер М. Гербукс рөлінде. Мишель Серро М. Реймонд рөлінде, мектеп мұғалімдерінің бірі ретінде, экранда алғаш рет пайда болды. Шарль Ванель, бұрын Клузоның «Қорқыныш жалақысы» фильмінде бірге ойнаған, сырттай ұстамсыз көрінетін инспектор Фише рөлін сомдады. Клузо 300 баладан сынақтан өткізіп, 35 баланы іріктеді. Олардың арасында Жан-Филипп Смет (болашақтағы Джонни Холлидей), Патрик Девердің інісі Ив Мари Морин және Рене Клеманның «Тыйым салынған ойындарда» танылған Жорж Пужули болды.
Түсірілім
Фильм түсірілімдері 1954 жылдың 18 тамызында басталып, сол жылдың 30 қарашасында аяқталды. Ғимарат және оның айналасы режиссердің көзқарасына толық сәйкес келді, себебі олар қалаған құлдырау мен ескерусіздік сезімін берді. Жақын жердегі бассейн лас және шылыммен толы болды. Клузо осы жерде бес апта түсірілім жүргізді. Сценарий Никольдің үйін Ниорт қаласында көрсетсе де, түсірілімдер үшін қолданылған үй Монфорт-л-Амуриде орналасқан, ол Клузоның "Қарға" ("Le Corbeau") фильмінде бұрын пайда болған ғимараттың қарама-қарсы жағында еді. Мәйітхана сахналары Париждегі Медициналық-сараптама институтында түсірілді. Қалған бөлігі Париждің оңтүстік-шығысындағы Сен-Морис студиясында түсірілді, бұл тоғыз аптаға созылды. Оператор Арманд Тирард кестеден қалып қойған түсірілімді жеделдету үшін екі операторлық топты пайдаланды. Оның барлық күш-жігеріне қарамастан, түсірілім жоспарланған 48 күннен екі есе ұзаққа созылды. Бастапқыда фильм "Жесірлер" ("Les Veuves") деп аталуы керек еді, бірақ бұл атау сатуға жарамсыз деп танылды. 11 апталық түсірілімнен кейін фильмнің аты "Демоникалар" ("Les Démoniaques") деп өзгертілді. Соңында фильм "Les Diaboliques" деп аталды, бірақ бұл атау 19 ғасырдың жазушысы Барби д'Оревиллидің әңгімелер жинағына бұрыннан қолданылып келген. Клузоға бұл атауды пайдалануға рұқсат берілді, бірақ авторды тиісінше атау шартымен. Ол фильмді Д'Оревильдің алғы сөзінен алынған мына сөздермен бастады: "Портрет трагикалық болғанда және ол бейнелейтін нәрселердің қорқыныштығын көрсеткенде әрқашан моральды болады".
Мұра және қайта құру
Фильм қосымша баспасөз назарына ілікті, одан бес жыл өткен соң Вера Клузо 46 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Бұл оның фильмдегі кейіпкерімен, жүрек ауруынан зардап шеккен әйелмен қызықты ойға келтірді. «Шайтандықтар» қазір қорқыныш жанрының және киноның классикасы саналады. Ким Ньюман Empire журналында былай деп жазды: «Бұл қорқынышты құпия жылдар бойы өзінің күшінің бір бөлігін ғана жоғалтты, бірақ ондаған фильмдер (мысалы, Deathtrap, Hush Hush, Sweet Charlotte, Games т.б.) оның хитро оралған сюжетінің бір бөлігін немесе толығымен алды. Бұл фильмде бұрын айтылғандарды қайта бағалауға мәжбүр ететін, бұрылысқа толы соңғы сахнасы бар алғашқы фильмдердің бірі болды». Британдық кино институты оны «Барлық уақыттардағы ең жақсы 100 триллер» тізіміне енгізіп, «ұмытылмас бұрылыспен аяқталатын, тартымды және қорқынышты триллер» деп сипаттады. The Guardian журналы оны барлық уақыттардағы ең жақсы 25 қорқыныш фильмінің 19-шы орнына қойды. Кристинаның күйеуі ваннадан шығатын сахнасы Bravo телеарнасының «100 ең қорқынышты кино сәттері» тізімінде 49-шы орынды иеленді. 1964 жылы теледидар сценарисін жазушы, продюсер және режиссер Джозеф Стефано осы фильмтен шабыт алып, американдық телерадиокомпаниясы (ABC) үшін триллер-антологиялық серияның пилотын жасады. «Белгісіз» деп аталған пилот жоба сәтті болмады. Стефано оны қайта жазып, қайта түсірді, соның ішінде фантастикалық элементтер қосып, «The Outer Limits» сериясының «Белгісіз нәрселердің формалары» атты эпизодына айналдырды. Екі нұсқада да Вера Майлз Кассия Пейн, Барбара Раш Леонора Реймонд және Скотт Марлоу олардың садистік шантажшысы, қайтып келген Андре Паван рөлінде ойнады. 1967 жылы шыққан «Ойындар» фильмінің сценарийін Джин Р.Кирни жазды, режиссерлігін Кертис Харрингтон жасады, ал басты рөлдерде Джеймс Кан мен Кэтрин Росс ойнады. Фильмнің сюжеті басқаша болғанымен, соңында ұқсас бұрылыстар бар, және тағы да Симон Синьоре құпиялы, жемқор әйел рөлінде ойнайды. Британдық режиссер Джимми Сангстер оның өзінің жазуы мен режиссерлігіне үлкен әсер еткенін айтты: «Менің 'психо' типтес фильмдерімнің көпшілігі бір-бірінен алынған, және олардың барлығы менің бастапқы шабытым – Les Diaboliques-ке қайта оралды. Бұл жолға түскен жалғыз мен емеспін. Мен осы жолды көптеген адамдардан жақсы білемін деп ойлаймын». 1974 жылы ABC телеарнасы «Les Diaboliques» фильмінің американдық нұсқасын, «Рассвет» деген атпен шығарды. 1993 жылы теледидар үшін тағы бір қайта түсірілім жасалды, ол «Сырдың үйі» деп аталды және Мелисса Гилберттің қатысуымен өтті. 1996 жылы фильм тағы да қайта түсірілді, «Diabolique» деп аталды, сценарийін Дон Рус жазды, режиссерлігін Джерема S. Чечик жасады, ал басты рөлдерде Шарон Стоун мен Изабелл Аджани ойнады, күйеу рөлінде Чез Палминтери, ал детектив рөлінде Кэти Бейтс ойнады.
Үй медиасы
Фильм 1999 жылдың шілдесінде The Criterion Collection компаниясы арқылы DVD форматында жарық көрді, ал 2011 жылдың мамырында DVD және Blu-ray форматында қайта шығарылды. Кейінгі нұсқасында француз кино зерттеушісі Келли Конвейдің таңдалған сахналарға жасаған түсіндірмелері, Серж Бромбергтің жаңа бейне кіріспесі және романист әрі киносыншы Ким Ньюменмен жасалған жаңа бейне сұхбаты бар.