Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Капи аға (Kapı ağası, "Есік ағасы"), ресми түрде Бәхет қақпасының ағасы (Bâbüssaâde ağası) деп аталатын, 16 ғасырдың соңына дейін Осман сергліосының евнух қызметкерлерінің басшысы болды, содан кейін бұл лауазымды Кизлар ағасы иеленді. Кизлар ағасының лауазымымен салыстырғанда, оның иелері Африка құлдарынан таңдалғандықтан, "Бас қара евнух" деп те аталады, ал Капи аға "Бас ақ евнух" деп белгілі.
The Kapi Agha (Kapı ağası, "Agha of the Gate"), formally called the Agha of the Gate of Felicity (Bâbüssaâde ağası), was the head of the eunuch servants of the Ottoman Seraglio until the late 16th century, when this post was taken over by the Kizlar Agha. In juxtaposition with the latter office, also known as the Chief Black Eunuch as its holders were drawn from Black African slaves, the Kapi Agha is also known as the Chief White Eunuch.
Тарих және функциялары
Атауынан көрінетіндей, Капи аға сыртқы ауланы (Бирун, мемлекеттік істер жүргізілген жерде) ішкі ауладан (Эндерун) және Топкапы сарайындағы сұлтанның жеке пәтерлерінен ажырататын Бақыт қақпасын бақылады. Аға қақпаның оң жағындағы кеңседе орналасып, ішкі аулаға кіруді бақылау және сұлтанның бұйрықтарын оның шенеуніктерге жеткізу міндетін атқарды. Осман зерттеушісі Халил Иналджықтың сөзімен айтқанда, ол "сұлтан мен сарай сыртындағы әлем арасындағы жалғыз делдал" болды. Капи аға мен оның ақ евнухтарының міндеттеріне сарайдағы жас қызметкерлерге арналған сарай мектебін басқару да кірді, оның түлектері кейін Осман империясының әкімшілік элитасына айналды. Топкапы сарайындағы "Ағалар мешіті" (Ағалар мешіті) Капи аға мен оның евнухтарының пайдалануы үшін салынған. Капи аға лауазымы ықпалды болды, лауазым иесі сұлтанның жақын кеңесшісіне айналып, императорлық мұрагерлік мәселесінде шешуші рөл атқара алатын. Лауазым иелері визир дәрежесін алып, құрмет тұру ретімен ғана ұлы визир мен шейх әл-Исламнан кейін келді. 15-16 ғасырларда Капи ағаның беделі шарықтаған кезде, ол ұлы визирмен маңыздылығы жағынан теңестірілді. Дегенмен, басқа ислам мемлекеттеріндегі ұқсас лауазымдардан, көбінесе хажиб атауының түрленулерімен белгіленетін, лауазым иелері билігін сұлтанмен бәсекелесе алатындай деңгейге дейін кеңейте алмады. Өз әріптестерінен айырмашылығы, Капи ағалар әкімшілік аппаратты бақылаған жоқ, ол Ұлы визирдің қолында қалды, сондай-ақ сарай әскерлерін де басқармады, олар янышарлардың ағасының басқаруында болды, ол Капи ағаның күндізгі жалақысынан (100 акче) бес есе көп ақы алатын. Дегенмен, көптеген Капи ағалар маңызды провинциялық губернаторлықтарға тағайындалды (кейін мансабында "эвнух" деген лақап аталды), ал кейбіреулері қазіргі заманғы тарихшылармен осы кезеңнің ең ұлы Осман мемлекет қайраткерлерінің қатарында саналады. Бұл лауазым Сүлеймен шаһананың (1520-1566) тұсында өзінің шарықтану шегіне жетті, онда лауазым иелері исламның екі қасиетті қаласын (Харамейн) – Мекке мен Мединаны және жетпістен астам ірі мешіттерді күтіп-ұстауға арналған қайырымдылық қорлар мен вақфтарды басқарды. Осы кезеңде лауазым иелері мемлекеттік істерді бақылау үшін Ұлы визирлермен ашық бәсекелестікке түсті. Бірақ көп ұзамай Осман империясының харемі әйелдерінің ықпалы арқасында Капи аға харемді бақылайтын Кызлар ағасынан көлеңкеде қалды. 1587 жылы Кызлар ағасы Капи ағадан тәуелсіз болды, Харамейнды басқаруды өз мойнына алды және тез арада жоғары сарай шенеунігіне айналды. 1704 жылы лауазымның қалған өкілеттіктері Силахдар ағаға беріліп, оның билігіне соңғы соққы тиді. Капи аға лауазымы сақталды, бірақ одан кейін маңыздылығын жоғалтты.
As his title implies, the Kapi Agha controlled the Gate of Felicity that separated the Outer Court (Birûn, where state affairs were conducted), from the Inner Court (Enderûn) and the Sultan's private apartments in the Topkapı Palace. The Agha occupied an office to the right of the gate and had the duty of controlling entrance to the Inner Court and of transmitting the Sultan's orders to his officials, rendering him, in the words of the Ottomanist Halil İnalcık, "the sole mediator between the Sultan and the world outside the Palace". The duties of the Kapi Agha and his white eunuchs also included running the Palace School for the pages of the palace, whose graduates then went on to become the administrative élite of the Ottoman Empire. The "Mosque of the Aghas" (Ağalar Camii) in the Topkapi Palace was built for use by the Kapi Agha and his eunuchs. The office of the Kapi Agha was an influential post, the holder became a close adviser to the Sultan and could play a decisive role in the imperial succession. Holders bore the rank of vizier and came in precedence only after the grand vizier and the shaykh al Islām. In his heyday in the 15th and 16th centuries, the Kapi Agha rivaled the Grand Vizier in importance. Nevertheless, and in contrast to his analogues in other Islamic states, usually denoted by variants of the title hajib, the holders of the office never expanded their power to the extent that they could rival that of the Sultan. Unlike their counterparts, the Kapi Aghas controlled neither the administrative apparatus, which remained firmly in the hands of the Grand Vizier, nor the palace troops, which came under the command of another official, the Agha of the Janissaries, who notably also received about five times the Kapi Agha's daily salary of 100 akçes. Nevertheless, many Kapi Aghas went on to assume major provincial governorships (often distinguished by the epithet hadım, "eunuch", in their subsequent careers), and several are considered by modern historians among the greatest Ottoman statesmen of the period. The post reached its height in the reign of Suleiman the Magnificent (1520–1566), when its holders became the stewards of the charitable foundations and endowments (waqfs) designated for the upkeep of the two holy cities (Haramayn) of Islam, Mecca and Medina, and of over seventy large mosques. During this time, the holders of the office engaged in open rivalry with the Grand Viziers for control over state affairs. Soon after, however, through the influence of the women of the Ottoman Imperial Harem, the Kapi Agha was eclipsed by the Kizlar Agha, who supervised the harem. The Kizlar Agha became independent of the Kapi Agha in 1587, assumed the control of the Haramayn and quickly rose to become the senior palace official. The final blow to the authority of the office came in 1704, when its remaining powers were transferred to the Silahdar Agha. The position of the Kapi Agha survived, but thereafter was devoid of any significance.