Румын мифологиясындағы әйел құдайлар – иеле. Олардың сипаттамасы әртүрлі, көбінесе ер адамдарды баурап алатын, су нимфаларына ұқсас, көк, орман және тауларда мекендейді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әйелдік мифтік жаратылыстар
Feminine mythical creatures
Иеле – румын мифологиясындағы әйелдік мифтік жаратылыстар. Олардың сипаттамалары туралы әртүрлі пікірлер бар. Көбінесе олар еркектерге зор әсер ете алатын, грек мифологиясындағы нимфалар, наядалар және дриадалар сияқты сиқырлы қабілеттері мен атрибуттары бар, перілер (румын тілінде – зâne) ретінде сипатталады.
The iele are feminine mythical creatures in Romanian mythology. There are several differing descriptions of their characteristics. Often they are described as faeries (zâne in Romanian), with great seductive power over men, with magic skills and attributes similar to nymphs, naiads and dryads found in Greek mythology.
Орналасқан жерлер
Иелелер аспанда, орман-тоғайларда, үңгірлерде және жалғыз тау жартастарында мекендейді дейді, сондай-ақ бұлақтарда немесе жол тораптарында жуынып жүргендерін айтады. Осыған қарағанда, Иелелер ежелгі грек құдайы Геккатеге ұқсас, ол тракиялық текті үш басты қасиетті күш, жол тораптарын қорғайды.
The iele are said to live in the sky, in forests, in caves and on isolated mountain cliffs, and reported to have been seen bathing in the springs or at crossroads. From this point of view, the Iele are similar to the Ancient Greek Hecate, a three headed goddess of Thracian origin, who guards crossroads.
Іс-шаралар
Олар көбінесе түнде ай жарығында, билейтін Хоралар ретінде, тым-тымысық жерлерде пайда болады, мысалы, алаңдарда, кейбір ағаштардың (күлтегін, жаңғақ ағаштары) басында, көлдерде, өзен жағалауларында, жол тоғысындарында немесе тастап кетілген ошақтарда, жалаңаш билеп, көкірек бөліктері шашымен жартылай жабылып, білезіктерінде қоңыраулар, ал қолында шамдар болады. Мұндай жағдайлардың көпшілігінде Иелер денесіз кейіпте көрінеді. Сирек жағдайларда, олар тізбектелген қап киіп жүреді. Олардың ерекше биі – Хора, бакхантардың билеріне ұқсас әсер етеді.
They mostly appear at night by moonlight, as dancing Horas, in secluded areas such as glades, the tops of certain trees (maples, walnut trees), ponds, river sides, crossroads or abandoned fireplaces, dancing naked, with their breasts almost covered by their disheveled hair, with bells on their ankles and carrying candles. In almost all of these instances, the Iele appear to be incorporeal. Rarely, they are dressed in chain mail coats. The effect of their specific dance, the Hora is similar to the dances of the Bacchantes.
Жанып тұрған
Олар билеген жер кейіннен көмірленген күйде қалады, тапталған топыраққа шөп өспейді, ал айналасындағы ағаштардың жапырақтары күйіп бітеді. Кейін, шөп өскенде, ол қызыл немесе қою жасыл түсті болады, жануарлар оны жемейді, керісінше, саңырауқұлақтар гүлдейді.
The place where they had danced would after remain carbonized, with the grass incapable of growing on the trodden ground, and with the leaves of the surrounding trees scorched. Later, when grass would finally grow, it would have a red or dark green color, the animals would not eat it, but instead mushrooms would thrive on it.
Аттар
Димитрие Кантемир өзінің "Descriptio Moldaviae" еңбегінде иелелерді "әсіресе жас жігіттерге ғашық әуе нимфалары" деп сипаттаған. Бұл сенімдердің шығу тегі белгісіз. "Иеле" атауының дыбысталуы румын тіліндегі "олар" сөзінің әйелдік көпше түріне ұқсас. Олардың нақты есімдері құпия және қолжетімсіз, сондықтан олардың сипаттамаларына негізделген лақап есімдермен ауыстырылады. Эпитеттерге негізделген атаулар: Иеле, Dânse, Drăgaice, Vâlve, Iezme, Izme, Irodiţe, Rusalii, Nagode, Vântoase, Domniţe, Măiestre, Frumoase, Muşate, Fetele Codrului, Împărătesele Văzduhului, Zânioare, Sfinte de noapte, Şoimane, Mândre, Fecioare, Albe, Hale және т.б. Сонымен қатар, жеке есімдер де кездеседі: Ана, Бугиана, Думерника, Фойофия, Лакаргия, Магдалина, Руксанда, Тиранда, Трандафира, Рудеана, Ружа, Паскута, Косанзеана, Оргишеана, Лемника, Рошия, Тодосия, Сандалина, Маргалина, Саватина, Ружалина және т.б. Бұл есімдерді кездейсоқ қолдануға болмайды, себебі олар қауіпті сиқырлардың негізі болуы мүмкін. Әрбір колдовство шебері осы псевдонимдердің тоғызын біледі деп есептеледі, олардан ол түрлі комбинациялар жасап, оларды сиқырлардың негізі ретінде пайдаланады.
Dimitrie Cantemir describes the iele as "Nymphs of the air, in love especially with young men" in his Descriptio Moldaviae. The origin of these beliefs is unknown. Incidentally, the noun iele is phonetically close to the feminine plural form of the Romanian word for "they". Their real names are secret and inaccessible, and are commonly replaced with nicknames based on their characteristics. The names based on epithets are: Iele, Dânse, Drăgaice, Vâlve, Iezme, Izme, Irodiţe, Rusalii, Nagode, Vântoase, Domniţe, Măiestre, Frumoase, Muşate, Fetele Codrului, Împărătesele Văzduhului, Zânioare, Sfinte de noapte, Şoimane, Mândre, Fecioare, Albe, Hale, etc. But there are also personal names which appear: Ana, Bugiana, Dumernica, Foiofia, Lacargia, Magdalina, Ruxanda, Tiranda, Trandafira, Rudeana, Ruja, Păscuţa, Cosânzeana, Orgisceana, Lemnica, Roşia, Todosia, Sandalina, Margalina, Savatina, Rujalina, etc. These names must not be used randomly, as they may be the basis for dangerous enchantments. It is believed that every witch knows nine of these pseudonyms, from which she makes combinations, and which are the basis for spells.
Кейіпкер
Иелер жалғыз өмір сүремейді, олар ауада топтасып жиналады, онда қанаттарымен немесе қанаттарызсыз ұша алады; олар өте жоғары жылдамдықпен, өздері немесе оттан жасалған арбалармен саяхаттай алады. Иелер кейде денелі, ал кейде тек заттық емес рухтар түрінде көрінеді. Олар жас және әдемі, құштарлыққа толы өлмейтіндер, олардың құмарлығы көрермендерде есілдікке ұшыратады, және мінезі дұрыс болмаса да, олар міндетті түрде жаман емес. Олар үш немесе жеті адамнан тұратын топтарда келеді. Бұл нұсқа көбінесе Олтень аймағында кездеседі, онда үш Иелені Ұлы Александрдың Катрина, Залина және Марина деген үш қызы деп есептейді.
The iele are said not to be solitary creatures, but gather in groups in the air, where they can fly with or without wings; they can travel with incredible speeds, either on their own, or with chariots of fire. The iele appear sometimes with bodies, at other times only as immaterial spirits. They are young and beautiful, voluptuous immortals, their frenzy causing delirium in onlookers, and with bad tempers, but not being necessarily evil. They come in groups of three or seven. This version is mostly found in Oltenia, were three Iele are considered the daughters of Alexander the Great, called Catrina, Zalina and Marina.
Кейде жамандық
Олар көбінесе зұлым рухтар деп есептелмейді: олар тек қана ашуланғанда, назаланғанда, билеген кезде, биден қалған жерге басқанда, Иеле өздерінікі деп санайтын ағаш астында ұйықтағанда, олар пайдаланатын бұлақтардан немесе құдықтардан су ішкенде ғана кек қайтарады. Олардың биге шақыруын қабылдамағандарға немесе олардың қимылдарына еліктегендерге қатаң жазалар беріледі. Олардың әнін кездейсоқ естіген адам дереу үнсіз қалады. Олардың ең басты ерекшелігі – тыңдаушыларын әсем дауыстарымен баурап алады, дәл грек мифологиясындағы Сиреналар сияқты. Адамдарға көрінбейді, бірақ кейбір сәттерде, мысалы, түнде билеген кезде оларды көруге болады. Ондай кезде олар құрбанды алып қашып, "кінәліні" сиқырлы әдістермен жазалайды, ал бұрын оны Хораның құлпытатын дыбысы мен бас айналдыратын биімен ұйықтатып жіберген еді. Олар құрбанның айналасында билеп, оны із-түзсіз жоғалтады.
They are not generally considered evil genii: they resort to revenge only when they are provoked, offended, seen while they dance, when people step on the trodden ground left behind by their dance, sleep under a tree which the Iele consider as their property, drink from the springs or wells used by them. Terrible punishments are inflicted upon the ones who refuse their invitation to dance, or the ones who mimic their movements. The one who randomly hears their songs becomes instantly mute. A main characteristic is their beautiful voices which are used to enchant their listeners, just like the Sirens from ancient Greek mythology. Invisible to humans, there are however certain moments when they can be seen by mortals, such as when they dance at night. When this happens, they abduct the victim, punishing the "guilty" one with magical spells, after they previously caused him to fall into sleep with the sounds and the vertigo of the frenetic Hora, which they dance around their victim, who is abducted, to disappear forever without a trace.
Өкініш
Сонымен қатар, иелелер Құдай немесе шайтанның кек алушылары деп есептеледі, олар өз қызметкерлерінің атынан кек алуға құқылы. Олар шақырылғанда, құрбандарын бидің ортасына дейін қудалайды, олар ақымақтық немесе қиыншылықтан өлгенше. Осы қалпында иелелер ежелгі грек Эринияларымен және римдік Фурияларымен ұқсас.
The iele are also believed to be agents of revenge for God or of the Devil, having the right to avenge in the name of their employers. When they are called upon to act, they hound their victims into the center of their dance, until they die in a furor of madness or torment. In this hypostasis, the Iele are similar to the Ancient Greek Erinyes and the Roman Furies.
Жауынгерлерді қанағаттандыру
Халық Иеленің ықыласына бөлену үшін оларға арналған мерекелер ұйымдастырды: Русалиле, Стратул, Сфределул немесе Бульциул Русалилор, Пасхадан кейінгі тоғыз күн, Марина және тағы да басқалары. Осы мерекелерді сақтамағандар Иеленің кек алуына ұшырайды деп есептелді: осы күндері жұмыс істейтін ерлер мен әйелдерді басы айналып құлатып жіберетін, адамдар мен малдың түсініксіз өліміне немесе параличке, мүгедектікке ұшырату, аспаннан бұрқасын жауып, өзендердің тасып кетуіне, ағаштардың кеуіп қалғанына және үйлердің өртенуіне себеп болатынды. Халық Иеледен қорғану үшін немесе оларды қуу үшін түрлі емдеулер ойлап тапты: сарымсақ пен шалфейді белге, кеудеге тағып немесе бас киімге іліп қою, ал үйдің алдына аттың бас сүйегін тігіп қою. Ең тиімді ем – Калушари биі. Бұл дәстүр танымал "Х-файлдар" телесериалының бір эпизодында көрсетілген (The Calusari қараңыз).
To please the iele, people dedicated festival days to them: the Rusaliile, the Stratul, the Sfredelul or Bulciul Rusaliilor, the nine days after the Easter, the Marina etc. Anyone not respecting these holidays was said to suffer the revenge of the Iele: men and women who work during these days would be lifted in spinning vertigo, people and cattle would suffer mysterious deaths or become paralyzed and crippled, hail would fall, rivers would flood, trees would wither, and houses would catch fire. People also invented cures against the iele, either preventive or exorcistic in nature: garlic and mugwort worn around the waist, in the bosom, or hung from the hat; or hanging the skull of a horse on a pole in front of the house. The most important cure is the dance of Călușari. This custom was the subject of an episode of the popular TV series, The X Files (see The Calusari).
Басқа мифологиялармен салыстыру
Индоеуропалық мифологияның ортақ негізінің ұқсастығы солтүстік Эльфтермен де байқалады – олар жас, әдемі, адам тәрізді, орман және табиғатта, жер астында немесе бұлақтарда мекендейтін рухтар. Олардың қасиетті ағашы – тал, және олар сиқырлы күштерге ие, мысалы, шеңбер билері арқылы сиырлы әсер ете алады. Эльфтер де билеген жерлерінде әлвдансер ("эльф билері") немесе әлврингар ("эльф шеңберлері") деп аталатын белгілі бір шеңберді қалдырады. Әдетте, бұл шеңбер кішкентай саңырауқұлақтардан тұратын сақинадан құралған. Іле – грек және рим мифологиясындағы нимфалар, славян мифологиясындағы вили және ирланд сидхи сияқты басқа мәдениеттердің перилерінің румындық баламасы болып саналады.
The same common Indo European mythological base is suggested by the close resemblance with the Nordic Elves, youthful feminine humanoid spirits of great beauty living in forests and other natural places, underground, or in wells and springs; having as a sacred tree the same maple tree; and with magical powers, such as having the ability to cast spells with their circle dances. The elves also leave a kind of circle where they had danced, the älvdanser ("elf dances") or älvringar ("elf circles"). Typically, this circle also consisted of a ring of small mushrooms. Arguably, Iele are the Romanian equivalent of the fairies of other cultures, like the nymphs of Greek and Roman mythology, the vili from Slavic mythology, and the Irish sídhe.
Қазіргі кездегі байқаулар
"Destination Truth" бағдарламасының бір эпизодында, содан кейін түсірілген жалғастыру эпизодында Ілелерге кездескен болуы мүмкін деген пікірлер талқыланып жатыр. Румыния орман эпизодында олар әуестерге немесе шетелдіктерге кездескенін ойлады. Көптеген көрермендер бағдарламаның онлайн форумында осы оқиғалар мен мінез-құлықтың Ілелермен тығыз байланысты екенін талқылады.
There is some discussion on the topic that an episode of "Destination Truth"; which had a follow up episode may have encountered Iele. The Romanian forest episode, in the episode they believed they were encountering ghosts or aliens. Some viewers went to the online boards for the show discussing that the events and behavior closely tied with the Iele.