Гергь Фишта: Албан ақыны, педагогы және саяхатшысы

Кіріспе

Албан францисканы, ақын, педагог және саясаткер (1871–1940)

Гьергь Фишта (23 қазан 1871 – 30 желтоқсан 1940) – албан францискан монахы, ақын, педагог, рилиндaс, саясаткер, аудармашы және жазушы. Ол 20-шы ғасырдың ең ықпалды албан жазушыларының бірі, әсіресе өзінің эпикалық шедеврі «Лахута е Малчис» үшін танымал. Албания тәуелсіздік алғаннан кейін ол «Posta e Shypniës» және «Hylli i Dritës» ең беделді екі журналының редакторы болды. Фишта албан алфавитін ресми бекіткен Манастыр съезінің төрағасы болды және 1919 жылы Версаль конференциясына албан делегациясының құрамында қатысты. 1921 жылы ол Албания парламентіне мүше болып сайланды, кейін төрағаның орынбасары болды. 1920-1930 жылдары Албанияның ең ықпалды мәдени және әдеби қайраткерлерінің бірі ретінде танылды. Коммунистік режим билікке келгеннен кейін оның әдеби туындылары 1990-шы жылдардың басында коммунизм құлағанға дейін қолданыстан шығарылды. Албан әдебиетіне қосқан зор үлесі үшін ол «Албан Гомері» деп те аталады. Ол Задрима аймағындағы бір ауылда дүниеге келген. Оның ата-анасы Ндок пен Пренда Качи болды, ол үш ағасы мен бір апасының кенжесі еді. Трошан приходтық пастыры Мариан Пиззокини (Палмановадан) Гьергьдің ата-анасынан оны монах етуді өтінді. Приходтың қаражатымен Зеф 1880 жылға дейін Шкодердегі францискандық мектепте оқыды, содан кейін Трошан колледжі қызметін бастады. 1886 жылы Трошан мен Шкодердегі францискандық колледждердегі бастауыш білімін аяқтағаннан кейін Фишта францискан ордені тарапынан Боснияға жіберілді, онда ол классикалық латын және қазіргі Батыс Еуропа әдеби дәстүрлерімен жақын танысты. 1902 жылы Фишта Албанияның солтүстігіндегі барлық францискандық мектептердің директоры болды және оқу тілі ретінде итальян тілінің орнына албан тілін енгізді. 1907 жылы Фишта және албандық белсенді Штьефен Гьецови бірлесіп Шкодер қаласында алғашқы албандық қоғамдық кітапханасын құрды. Фишта 1908 жылы Манастыр қаласында өткен Манастыр конгресіне қатысты, мақсаты – албан алфавитін стандарттау болды.

Gjergj Fishta (; 23 October 187130 December 1940) was an Albanian Franciscan friar, poet, educator, rilindas, politician, translator and writer. He is regarded as one of the most influential Albanian writers of the 20th century, particularly for his epic masterpiece Lahuta e Malcís, and he was the editor of two of the most authoritative magazines after Albania's independence, Posta e Shypniës and Hylli i Dritës. Fishta was the chairman of the Congress of Manastir, which sanctioned the official Albanian alphabet, and he was part of the Albanian delegation to the Versailles Conference in 1919. In 1921, he was a member of the Albanian parliament and eventually became the deputy chairman. Later on, during the 1920s and the 1930s, he was among the most influential cultural and literary figures in Albania. After the Communist regime came to power, his literary oeuvre had been taken out of circulation until the fall of communism in the early 1990s. In recognition of his vast contributions to Albanian literature, he is also known as the "Albanian Homer". which is a village located in the Zadrima region. His parents were Ndok and Prenda Kaçi, and he was the youngest of three brothers and one sister. The parish priest of Troshan Marian Pizzochini of Palmanova asked Gjergj's parents to make him a friar. At the expense of the parishioner, Zef went to the Franciscan school in Shkodër until 1880, which is when Troshan's College began its activity. After completing his initial education in the Franciscan colleges of Troshan and Shkodër in 1886, Fishta was sent by the Franciscan Order to Bosnia, where he came into close contact with classical Latin and modern West European literary traditions. By 1902, Fishta became the director of every Franciscan school in northern Albania, and he replaced Italian with Albanian as the language of instruction. In 1907, Fishta founded the first Albanian public library in the city of Shkodër, alongside fellow Albanian activist Shtjefën Gjeçovi. Fishta participated in the Congress of Manastir, which was held in the city of Manastir in 1908 with the intention of standardising the Albanian alphabet.

Кейінгі мансап

1913 жылы Фишта 1944 жылға дейін Албаниядағы ең маңызды мәдени мерзімді басылымдардың бірі – ай сайын шығатын Hylli i Drites журналын құрды, ал 1916-1919 жылдары ол екі апталық Posta e Shqypnis (Албанияның жаршысы) журналын редакциялады. 1921 жылы Фишта Албания парламентіне Шкодер өкілі ретінде сайланды, сол жылдың тамызында ассамблеяның вице-президенті болды. Фишта Балқандағы көптеген конференцияларға қатысты, мысалы, 1930 жылы Афинада, 1931 жылы Софияда және 1932 жылы Бухарестте. Алайда ол ақырында қоғамдық өмірден шығып, қалған өмірін әдеби шығармаларына, сондай-ақ францискандықтарға арнады. Ол 1935-1938 жылдары албан францискандарының провинциалы қызметін атқарды. Өмірінің соңғы жылдарын Шкодердегі Гюхадол францискандық монастырында өткізді. Фишта өмірінде 37 әдеби басылымның авторы болды, әсіресе лирикалық және сатирикалық ақын ретінде танымал болды. Фиштаның лирикалық өлеңдері оның ең жақсылары болып саналады; бұл шығармаларға «Vierrsha i perspirteshem t'kthyem shcyp» («Албан тіліне аударылған рухани өлең», 1906); «Mrizi i zâneve» («Zanas-тың түскі демалысы», 1913); «Vallja e Parrizit» («Жәннат биі», 1925), сондай-ақ «Anxat e Parnasit» («Парнасс сұлылары», 1907) және «Gomari i Babatasit» («Babatasi’s Ass», 1923) атты сатирикалық жинақтар кіреді. Арши Пипаның айтуынша, Фиштаның сатирикалық шығармалары Шкодердің Беджей дәстүрінен кейін дамыған, оны ол әдеби деңгейге көтерген. Католик албан дін қызметкерлері шығарған Шкодра әдебиеті 20-ғасырдың алғашқы онжылдықтарында алтын ғасырға енді, ал Гег мәдениетінің гүлденуі негізінен Фиштаға тиесілі, ол Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Албанияның ұлттық ақыны ретінде танылды. Оқиға Хоти тайпасының албан таулы жерлері мен оларға шабуыл жасаған қара таулықтар арасындағы қақтығыстардан басталады, онда Осо Кука сияқты батырлардың ерліктері бейнеленген. Жұмыстың негізгі бөлімі VI-XVV кантостардан тұрады, ол 1878-1880 жылдар аралығындағы Призрен лигасына арналған, сондай-ақ көптеген шайқастар, жекпе-жектер мен фольклорлық элементтерді қамтиды. Соңғы кантостар жас түркі революциясына, Солтүстік Албаниядағы жалпы көтерілістерге, Балқан соғыстарына және Албанияның тәуелсіздік жариялауына бағытталған. Фиштаның өзі айтқанынша, «Жоғарғы таулылар» поэмасының батыры – албан халқы, соңғы кездері славяндық көршілерінен ұлы қырғын мен жер аударуды бастан өткерген. «Жоғарғы таулылар» поэмасының көп бөлігі 1902-1909 жылдар аралығында жазылған, бірақ Фишта оны қайта жөндеп, түзетіп, 1937 жылы Албанияның тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай Шкодерде 30 кантодан тұратын түпнұсқасын жариялады. «Жоғарғы таулылар» албан тілінде жазылған әлемдік әдебиетке жасалған алғашқы маңызды үлес болып табылады. Фишта коммунизмге дейінгі кез келген жазушыдан гөрі көбірек қудаланды, бірақ бұл итальяндық немесе дін қызметкерлеріне деген симпатиясының нәтижесі емес. Керісінше, Фиштаның цензураға ұшырауы албан коммунистерінің славяндыққа деген симпатиясының салдары болды, бұл олардың құрылуына Югославияның араласуымен байланысты, ал оның еңбектері бұрмаланып «славяндыққа қарсы насихат» деп танылды.

In 1913, Fishta founded the monthly Hylli i Drites, one of the most important cultural periodicals in Albania prior to 1944, and during 1916 1919, he edited the biweekly Posta e Shqypnis (The herald of Albania) in Shkodër. In 1921, Fishta was elected to the Albanian parliament as a representative of Shkodër, and in August of that year was made vice president of the assembly. Fishta attended numerous Balkan conferences, such as in Athens in 1930, in Sofia in 1931, and in Bucharest in 1932. However, he eventually withdrew from public life and devoted his remaining years to his literary works as well as the Franciscan order, where he held the office of provincial of the Albanian Franciscans from 1935 1938. He spent the later years of his life in seclusion at the Franciscan monastery of Gjuhadol in Shkodër. Fishta authored 37 literary publications during his lifetime, and he was particularly notable for his work as a lyric and satirical poet. Fishta's lyric verse is regarded to be his best; these works include the collections Vierrsha i perspirteshem t'kthyem shcyp ('Spiritual Verse Translated into Albanian', 1906); Mrizi i zâneve ('Noonday Rest of the Zanas', 1913); Vallja e Parrizit ('The Dance of Paradise', 1925), and the satirical volumes Anxat e Parnasit ('The Wasps of Parnassus', 1907) and Gomari i Babatasit ('Babatasi's Ass', 1923). According to Arshi Pipa, Fishta's satirical works are modulated after the Bejte tradition of Shkodër, which he elevated to a literary level. The literature of Shkodra produced by Catholic Albanian clergymen entered a golden age during the first decades of the 20th century, and this blossoming of Gheg Culture is largely credited to Fishta, who was universally recognised as Albania's national poet at the outbreak of World War II. The story begins with skirmishes between Albanian highlanders from the Hoti tribe and the Montenegrins who had attacked them, capturing the heroic acts of figures such as Oso Kuka. The main section of the work consists of the cantos VI XVV, which focuses on the League of Prizren between 1878 1880 and covers numerous battles, duels and folkloric elements. The final cantos focus on the Young Turk Revolution, the general uprisings in northern Albania, the Balkan Wars and the Albanian declaration of independence. According to Fishta himself, the hero of The Highland Lute is the Albanian nation. after the recent massacres and expulsions of Albanians by their Slavic neighbours. The majority of The Highland Lute was composed between 1902 1909, but it was refined and amended by Fishta until the original 30 cantos were published in Shkodër in 1937 to mark the 25th anniversary of Albania's independence. The Highland Lute is the first major contribution to global literature written in the Albanian language. Fishta was perhaps denigrated more than any other pre Communist writer, but this was not the result of the alleged pro Italian or clerical sympathies. Rather, Fishta's censorship was the result of the pro Slavic sympathies of the Albanian communists that were rooted in Yugoslavian involvement in their actual establishment, and his works were wrongfully labelled as "anti Slavic propaganda".