Кіріспе
Терең табиғи шұңқырдың түрі – фойба (итальян тілінен: ˈfɔiba; көпше түрі: foibe 'fɔibe немесе foibas) – жама, Оңтүстік славян тілдеріндегі ғылыми және күнделікті қолданыстағы сөздік (Батыс Балқанның Динар Альпілік карстындағы алғашқы зерттеулерден бері қарыз алынған) – бос кеңістік үстіндегі тақтасының құлауынан пайдасқан терең табиғи шұңқыр, долина немесе ойыс. Мұндай ойыстар тік, тік тесік түріндегі үңгірге немесе көп гектарлық кең аумақты қамтитын шағын ойысқа ұласуы мүмкін. Олар Италия мен Словенияның ортақ Карст (Карсо) аймағында, сондай-ақ Босния және Герцеговина, Черногория және Хорватиядағы Динар Альптерінің карстында жиі кездеседі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін жасалған соғыс қылмысы – фойба қаны қырқыны – осы фойбалардың атымен аталады.
sinkholes
A foiba (from Italian: ˈfɔiba; plural: foibe 'fɔibe or foibas) — jama in South Slavic languages scientific and colloquial vocabulary (borrowed since early research in the Western Balkan Dinaric Alpine karst) — is a type of deep natural sinkhole, doline, or sink, and is a collapsed portion of bedrock above a void. Sinks may be a sheer vertical opening into a cave or a shallow depression of many hectares. They are common in the Karst (Carso) region shared by Italy and Slovenia, as well as in a karst of Dinaric Alps in Bosnia and Herzegovina, Montenegro and, Croatia. The foibe massacres, a war crime that took place during and after World War II, take their name from the foibe.
Этимология
Итальян тіліндегі "foiba" атауы фриул тіліндегі "foibe" сөзінен туындайды, ал бұл сөз латынша fŏvea (мағынасы "ұңғыма" немесе "шақырық") сөзінен шыққан. Бұл туралы ең көне мәлімет 1770 жылы итальяндық табиғат зерттеушісі Альберто Фортистің жазған ресми есебінде кездеседі, ол далматин карсты туралы бірнеше кітап жазған.
Сипаттама
Олар су эрозиясымен қазылған, кері конус пішіндес, тереңдігі бірнеше метрге жете алады. Мұндай құрылымдар Истрияда жүздеген санда кездеседі. Карст аймақтарында шұңқыр – жер астына ағып кететін жабық ойыс. Ол цилиндрлік, конус тәрізді, тостаған немесе табақ пішіндес болуы мүмкін. Диаметрі бірнеше метрден жүздеген метрге дейін жетеді. "Долина" атауы осы кең таралған құбылысты білдіретін словен тіліндегі "dolina" сөзінен алынған. "Фойба" термині өзеннің жер астына түсетін жердегі терең, кең жарықты да білдіруі мүмкін.
Әдебиетте
Фойба – бұл Пизинодағы Монтекукколи қамалының жанында пайда болатын танымал шұңқырдың, сондай-ақ оған құятын ағыстың да атауы. Осы орын Жюль Верннің «Матиас Сандорф» романында маңызды рөл атқарады.