Кіріспе

Иерархиялық жауапкершілік туралы ілім Халықаралық құқық практикасында командалық жауапкершілік (сонымен қатар жоғары жауапкершілік) – соғыс қылмыстары үшін иерархиялық жауапкершілік туралы заңдық ілім. Оған сәйкес, командир (әскери) және жоғары офицер (азаматтық) өзінің бағыныштылары жасаған соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін заңды түрде жауапты болады. Осылайша, командир әрқашан өзінің сарбаздарының іс-қимылдары мен іс-қимылсыздығы үшін жауап береді. 19-ғасырдың соңында командалық жауапкершілік туралы заңдық ілім 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенцияларында бекітілді. Олар ішінара Либер кодексіне (Баптар жинағы № 100, 24 сәуір 1863 жыл) негізделген. Бұл – Америка Азаматтық соғысы (1861–1865) кезінде Конфедерация қолданған соғыс жүргізу тәсілдеріне қарсы күресуге Одақ армиясына заңды түрде мүмкіндік берген әскери заң. Халықаралық құқық ретінде, бұл заңдық доктрина және «командалық жауапкершілік» термині 1921 жылғы Лейпцигтегі соғыс қылмыстары процесінде қолданылды, оның ішінде капитан Эмиль Мюллер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1918) тұтқынға қатысты жасаған қылмыстары үшін сотталды. 20-ғасырда, 1940-шы жылдардың соңында, Ямашита стандарты Нюрнберг процесінде (1945–1946) ұсынылған командалық жауапкершілік туралы заңдық ілімнің дамуын АҚШ кодексіне енгізу нәтижесінде пайда болды. Осы заңдық прецедентті сақтай отырып, АҚШ Жоғарғы Соты Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхиты аймағында (1941–1945) Филиппин аралдарында оның сарбаздары жасаған қиянаттар үшін Жапон императорлық армиясының генералы Томоюки Ямашитаға қарсы соғыс қылмыстары ісіне АҚШ-тың қудалау шараларын жүргізуге рұқсат берді. Алыс Шығыс халықаралық әскери трибуналы генерал Ямашитаны «өзінің командашы ретінде өзінің бағыныштыларының іс-әрекеттерін бақылау жөніндегі міндетін заңсыз елемегені және орындамағаны үшін, соғыс қылмыстарын жасауға рұқсат бергені үшін» айыптап, соттады және жазалады. 20-ғасырда, 1970-ші жылдардың басында, Медина стандарты АҚШ кодексін кеңейтіп, американдық әскери офицерлердің өздерінің бағыныштылары жасаған соғыс қылмыстары үшін қылмыстық жауапкершілігін, сондай-ақ жау мемлекетінің әскери офицерлерінің соғыс қылмыстарын қамтыды. Медина стандарты 1971 жылы АҚШ армиясының капитаны Эрнест Мединаның әскери сотында, оның сарбаздары Вьетнам соғысы кезінде (1955–1975) жасаған Май Лай қырғынын (16 наурыз 1968 жыл) тоқтатуға әрекет етпегені үшін, рота командирі ретінде өзінің командалық өкілеттігін пайдаланбағаны үшін қабылданды.

Б.з.д. 9-шы ғасырдан б.з.д. 5-ші ғасырға дейін Азия

"Соғыс өнері" (б.з.д. V ғасыр) кітабында Сунь Цзы қолбасшы офицердің міндеті мен жауапкершілігі соғыс жүргізу кезінде әскери мақсаттарға ғана бағынышты, соғыс салты бойынша әрекет етуін қамтамасыз ету екенін айтқан. Ол сарбаздардың соғыс заңдарын сақтауын қадағалауды талап еткен.

XV ғасырдағы Еуропа

1474 жылы Киелі Рим империясында (962–1806) бургундтық рыцарь Петер фон Хагенбахтың соты командалық жауапкершілік туралы заңдық қағиданы, командирдің өзінің әскерлері соғыс жүргізу кезінде дәстүрлі құқыққа сәйкес әрекет етуін қамтамасыз ету заңдық міндетін алғаш рет халықаралық жазықта мойындады. Трибунал Хагенбахты Брайсахты әскери оккупациялаған кезде оның әскерлері жасаған қасіреттер үшін сотқа тартып, соғыс қылмыстары үшін кінәлі деп тапты, өлім жазасына кесті, содан кейін оның басы кесілді. Хагенбах "рыцарь ретінде болдырмауға міндетті болған" соғыс қылмыстары үшін айыпталды, сотталды және кінәлі деп танылды; өзін қорғау үшін Хагенбах тек Бургундия герцогы Шарль Батылдың әскери бұйрықтарын орындағанын айтты, ал Киелі Рим империясы Брайсахты оған мұра еткен еді. Командалық жауапкершілік термині 15 ғасырда болмаса да, трибунал оның әскерлерінің соғыс қылмыстары үшін заңдық жауапкершілігі бар деп санады, сондықтан Хагенбахтың соты командалық жауапкершілік заңдық қағидасына негізделген алғашқы соғыс қылмыстары соты болды.

XIX ғасырдағы АҚШ

Америкалық Азаматтық соғыс кезінде (1861–1865) командалық жауапкершіліктің құқықтық доктринасы Либер кодексінде – 100-нұсқау: Даладағы АҚШ әскерлерінің басқаруына арналған нұсқаулар (1863 жылдың 24 сәуірі) – 18 ғасырғы әскери заңның 1806 жылғы Соғыс ережелерінің заманауи жаңартылуы ретінде тіркелді. Бұл Одақ армиясына 19 ғасырдың ортасында Конфедерация қолданған соғыстың ресми және ретсіз түрлерімен (партизандар, партизандық жасақтар, тыңшылар) заңды түрде күресуге мүмкіндік берді. АҚШ әскери заңы ретінде Либер кодексі командирдің өзінің бағынышты офицерлері, сержанттары және сарбаздары жасаған соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға жауапкершілігін белгіледі. Сонымен қатар, Одақ армиясының жеке сарбазының соғыс қылмыстарын жасамау міндеттері мен құқықтарын белгіледі, мысалы, Конфедерацияның әскери тұтқындарына, ретсіз жауынгерлерге және жау азаматтарына қатысты жазалау шараларын қолдану; осылайша Либер кодексінің 71-бабының III бөлімі былай деп мәлімдейді:

Әскери топтар мен тәртіпсіз құрылымдар

1990 жылдан бері ұлттық үкіметтер соғыстарды жүргізуде әскердің орнына жалдамалы әскерлерді тартады. Тактикалық жауынгерлік құрамның (жаяу әскер) жеке әскери компаниямен алмастырылуы жалдамалылар жасаған соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін жауапкершілік мәселесін тудырады, себебі олар ешқандай соғысқан тараптың әскери заңдарына бағынбайды. Саяси ғалымдар мен әскери құқықтанушылардың пікірінше, жалдамалы әскерлердің операциялық тәсілдері әскерлердің тәсілдерінен ерекшеленбесе (форма, қару-жарақ, тактика, міндеттер және т.б.), осы ұқсастық жалдамалыны (қарулы жасақ немесе ресми емес жауынгерді) соғысқан мемлекеттің заңды өкіліне айналдырады, демек ол Гаага мен Женева конвенцияларында бекітілген командалық жауапкершілік заңдарына бағынады.

Ямашита стандарты

Әскери құқықтың құқықтық ілімі ретінде командалық жауапкершілік, іс-әрекетсіздік жасауды жеке қылмыстық жауапкершіліктің бір түрі деп қарастырады, осыған сәйкес командир өзінің бағыныштылары жасаған соғыс қылмыстары үшін, оларды болдырмау және алдын алу үшін қажетті шаралар қолданбағандығы үшін заңды жауапкершілікке тартылады; сондай-ақ, соғыс қылмысын жасаған бағыныштыларын жазаламағандығы үшін. 1945 жылдың соңында Жапонияның 14-аймақтық армиясының генералы Томоюки Ямашитаның соғыс қылмыстарына қатысты сот процесі – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның әскерлері одақтас әскери тұтқындарға, филиппин партизандарына және азаматтарға қатыгездік жасаған Филиппин аралдарында, командир ретінде өзінің бағыныштыларының іс-әрекеттерін бақылауға тиісті міндеттерін орындамағаны үшін, яғни оларға соғыс қылмыстарын жасауға рұқсат бергені үшін, қылмыстық іс-әрекетсіздік жасады деп айыпталған алғашқы жағдай болды. Ұзақ Шығыс халықаралық әскери трибуналы генерал Ямашитаны соғыс қылмыстарына кінәлі деп танып, сотқа берді және соттады. Ол Ямашита стандартын қалыптастырды, оған сәйкес, егер «қарсыласу әрекеттері кеңінен таралған құқық бұзушылықтар болса және командир қылмыстық әрекеттерді анықтау және бақылау үшін тиімді шаралар қолданбаса, онда мұндай командир жауапты, тіпті қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін». 1946 жылы Ямашита ісі бойынша, 327 U.S. 1, АҚШ Жоғарғы Соты командалық жауапкершіліктің заңдық анықтамасындағы түсініксіздіктерді шешті, ол командирдің бағыныстылары жасаған соғыс қылмыстары туралы білу дәрежесін анықтамады. Нюрнбергтегі Жоғары командалық сот процесінде (№ 12, 1947–1948), АҚШ әскери трибуналы командирдің бағыныстыларының соғыс қылмыстары үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылуы үшін «жеке кінәсі болуы керек» деген шешім шығарды, бұл «тек оның іс-әрекеттері тікелей оған байланысты болған жағдайда ғана болуы мүмкін немесе оның бағыныштыларын дұрыс бақылауға қабілетсіздігі оның тарапынан қылмыстық немқұрайлылыққа жатса, оның бағыныштыларының әрекеттеріне қатысты [командирдің] келісімін білдіреді». 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористик шабуылдардан кейін АҚШ үкіметі тұтқынға алынған «Әл-Қаида» жауынгерлерінің заңсыз жауынгерлер емес екенін, сондықтан оларға күшейтілген тексеру шараларын қолдануға болатынын дәлелдеу үшін заңгерлік аргументтерді пайдаланды, себебі АҚШ заңнамасы бойынша олар соғыс тұтқындары емес, ұсталғандар ретінде жіктелген. Соғыс тұтқындарын қорғайтын 1949 жылғы Женева конвенциясын елемеуді ақтау үшін АҚШ Бас прокуроры Альберто Гонзалес «Әл-Қаида» соғыс тұтқындарын заңсыз жауынгерлер ретінде жіктеу «1996 жылғы Соғыс қылмыстары туралы заң бойынша ішкі қылмыстық қудалау қаупін едәуір азайтады» деді. «Хамдан Рамсфелдке қарсы» (548 U.S. 557, 2006) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты Бас прокурор Гонзалестің соғыс тұтқындарын ұсталғандар ретінде заңсыз қайта жіктеуін жоққа шығарды; Женева конвенциясының 3-бабының жалпы ережесі Гуантанамодағы «Әл-Қаида» соғыс тұтқындарына қолданылады деп шешті; және Гуантанамодағы әскери комиссия, ол «Әл-Қаида» соғыс тұтқындарын сотқа тартты, соттады және соттады, АҚШ Конгресі оны құрмағандықтан заңсыз әскери трибунал болды деп танылды. Бұған қоса, Human Rights Watch ұйымы АҚШ Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелдтің билігіндегі жоғары жауапкершілігіне байланысты тұтқын Мохаммед әл-Кахтаниді азаптау үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін екенін мәлімдеді. «Хамдан ісі бойынша Жоғарғы сот шешімінің нағыз мағынасы: Буш әкімшілігі соғыс қылмыстарын жасады» (2006) атты мақаласында жазушы Дейв Линдорф Буш әкімшілігінің Женева конвенциясын бұзуының салдарынан АҚШ басып алған Иракта соғыс қылмыстары үшін заңды жауапкершілікке тартылуы мүмкін екенін айтты.

Жалпыға бірдей юрисдикция

2006 жылы Нюрнберг процесінің прокуроры (1945–1946) Бенджамин Ференц АҚШ-тың Иракқа басып кіруінің (2003) халықаралық құқықты бұзған бейбітшілікке қарсы қылмыс болғанын, сондай-ақ АҚШ президенті Джордж Буштың біржақты агрессивті соғыс бастағаны үшін жоғары жауапкершілігін көрсеткенін айтты. 2006 жылдың қараша айында Германия Федеративтік Республикасы жалпы юрисдикция принципін қолданып, АҚШ қорғаныс министрі Рамсфелдке, АҚШ Бас прокуроры Гонсалеске, заңгер Джон Юға және ЦРУ директоры Джордж Тенетке қарсы АҚШ-тың соғыс қылмыстарына қатысты қудалау шараларын бастады. Сонымен қатар, құқықтық практикада 2006 жылғы Әскери комиссиялар туралы заң (ӘКҚ) Буш әкімшілігіне жоғары жауапкершілігінен және терроризмге қарсы соғысты жүргізу кезінде жасалған соғыс қылмыстары үшін заңдық жауапкершіліктен қашуға мүмкіндік беретін рақымшылық заңы ретінде әрекет етеді. Себебі ӘКҚ әскери тұтқындарға habeas corpus құқығын бермей, 1996 жылғы Соғыс қылмыстары туралы заңды кері күшпен өзгертіп, соғыс қылмыстарын Женева конвенциясының кез келген ауыр бұзуы ретінде анықтады, бұл тұтқындарға заңдық қорғану құралын қалдырмады. 2007 жылғы "Сот Блэрдің қудалануын қарастыра алады" мақаласында заңгер Луис Морено Окампо (ХҚС, 2003–2012) Ұлыбританияның премьер-министрі Тони Блэр мен АҚШ президенті Джордж Бушқа қатысты соғыс қылмыстары бойынша тергеуді бастауды және осы істі Халықаралық қылмыстық сотта қарауды ұсынды. 2007 жылғы "Тарих бізді кешірмейді: Қызыл Кресттің жарияланған есебі Буш командасын халықаралық соғыс қылмыстары бойынша сотқа дайындады" еңбегінде Нат Хентофф Human Rights First және Physicians for Social Responsibility ұйымдарының "Із қалдырмау: Күшейтілген тексеру әдістері және қылмыстық тәуекел" (2007) есебінің терроризмге қарсы соғыстағы АҚШ-тың соғыс қылмыстарын дәлелдейтін құжат ретінде пайдаланылатынын мәлімдеді. Сонымен қатар, 2008 жылы Буш әкімшілігінің аяқталуына қарай халықаралық қауымдастық БҰҰ-ның азаптауларға қарсы конвенциясының (1985) АҚШ үкіметін терроризмге қарсы соғыс кезінде тұтқынға алынған әскери тұтқындарды азаптауға бұйырған және оны жүзеге асырған әскери және азаматтық қызметкерлерді қудалауға міндеттейтінін мәлімдеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының азаптау жөніндегі арнайы баяндамашысы Манфред Новак (2004–2010 жылдары қызмет еткен) АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Буш мемлекет басшысының иммунитетін жоғалтқанын және халықаралық құқық АҚШ үкіметін БҰҰ-ның азаптауларға қарсы конвенциясын бұзған үкімет шенеуніктері мен әскери қызметкерлеріне қарсы қылмыстық іс қозғауға міндеттейтінін айтты. Новактың бұл мәлімдемесін қолдай отырып, заңгер Дитмар Герц бұрынғы президент Джордж Буштың халықаралық соғыс құқығы мен АҚШ кодексінде белгіленген жоғары жауапкершілік принципіне сәйкес, тергеу құралы ретінде азаптауды қолдануы үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылатынын түсіндірді (2005 жылғы 16 қарашадағы No 22–100).

Руанда үшін Халықаралық қылмыстық сот

Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің 955 (1994) Резолюциясы Руандадағы геноцидке және басқа да халықаралық құқық бұзушылықтарға жауапты адамдарды Руандада немесе жақын мемлекеттерде руандалық азаматтар тарапынан 1994 жылдың 1 қаңтары мен 31 желтоқсаны аралығында соттау үшін халықаралық қылмыстық трибунал құрды; кейінгі қосымша резолюциялар трибуналдың құзыретін және мерзімін кеңейтті. Трибунал геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар және соғыс қылмыстары бойынша сот өкіміне ие. Жан Пол Акайесуға қатысты сот шешімі зорлауды соғыс қылмысы ретінде бекітті. Зорлау "соғыс трофейі" емес, "дене және психикалық зорлық-зомбылықтың басқа да ауыр түрлерімен" бір қатарда қарастырылды. Акайесу көптеген тутсилер өлтірілген, зорланған, азапталған және басқа да түрде қудаланған коммунаның мэрі және полиция командирі ретіндегі әрекеттері мен әрекетсіздігі үшін жауапкершілікке тартылды. Тағы бір іс Руанда геноцидін қоздырып, кейін оны ынталандырған радиостанция мен газеттің басшыларына қатысты болды. Айыпталушылар "жек көруші медиадағы" бақылау және басқару лауазымдары үшін геноцид, геноцидке қосылу және адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деген айып тағылды, бірақ олардың өзі бұл қылмыстарды физикалық түрде жасаған жоқ.

Халықаралық қылмыстық сот

Бірнеше арнайы трибуналдардан кейін халықаралық қауымдастық болашақта адамзатқа қарсы қылмыстар үшін толыққанды әділет сотын құруға бейімделді. Осының нәтижесінде Халықаралық қылмыстық сот құрылды, ол төрт санатты анықтады. Буш әкімшілігі Америкалық әскери қызметшілерді қорғау туралы заңды қабылдады және кез келген АҚШ азаматын осы сот алдында пайда болудан қорғау мақсатында 98-бап бойынша келісімдер жасады. Осылайша, ол АҚШ азаматтарына қатысты қолданылған жағдайда басшылық жауапкершілігі қағидасын іске асыруға кедергі келтіреді.