Кіріспе
Тобаши схемасы – клиенттердің шығындарын жасыру үшін креативті бухгалтерлік амалдар қолданылатын қаржылық алаяқтық. Инвестициялық фирма клиенттердің зиянын басқа (нағыз немесе жалған) клиенттердің портфельдеріне ауыстыру арқылы жасырады. Осылайша, портфелінде шығынға ұшыраған кез келген клиенттің шоттары жасанды түрде көрсетілуі мүмкін. Бұл айналым шексіз жалғаса алмайды, сондықтан шығынды инвестициялық фирма өзі көтереді. Бұл қымбатқа түсетін амал болғандықтан, инвестициялық фирма клиенттері үшін осыған баруға күшті себептер болуы керек.
A tobashi scheme is a financial fraud through creative accounting where a client's losses are hidden by an investment firm by shifting them between the portfolios of other (genuine or fake) clients. Any real client with portfolio losses can therefore have its accounts flattered by this process. This cycling cannot continue indefinitely, so the investment firm itself ends up picking up the cost. As it is ultimately expensive, there must be a strong incentive for the investment firm to pursue this activity on behalf of its clients.
Этимология
Тобаши (飛ばし) – жапон тілінде "ұшып кету" дегенді білдіреді. Бұл сыртқы инвестициялық фирмалардың клиенттердің қаржылық есептілігінен инвестициялық шығындарды жасыру үшін, шығындарға байланысты инвестицияларды бір клиенттік компанияның балансынан дерлік бастапқы құнымен сату немесе басқа жолмен алып тастау тәжірибесін сипаттайды. Осылайша, шығындар жоғалып, немесе "ұшып кетеді". 1990 жылдардағы нарық дағдарысы ұзарғандықтан, жай ғана шығындарды кейінге жылдыру жеткіліксіз болды. Консультанттар уақыт өте келе нашар инвестицияларын өтеу үшін басқа да схемалар ойластырды, мысалы, арнайы шығарылған облигацияларды сатып алу немесе қызмет көрсетілмеген қызметтер үшін төлеу сияқты. 1980 жылдардың соңындағы жапон қор нарығының өркендеу кезеңінде инвестициялық банкирлер көптеген жапон компанияларын операциялық қажеттіліктері болмаса да, құқықтармен бірге облигациялар шығару арқылы капитал жинауға көндірді. Клиенттер инвестициялық фирмалардың қор нарығындағы инвестициялардан күтілетін пайда туралы уәделеріне қызығушылық танытты. Алайда, акциялардың құны төмендеген кезде компаниялар нашар инвестициялармен қатар, шығарылған құқықтар мерзімі біткеннен кейін қарыз да сақталды, бұл компаниялардың капиталдық базасын әлсіретті. Жапонияда бағалы қағаздар және биржа заңнамасы бойынша, брокерлік компанияның өзі соңғы клиенттің шығындарын өтеуі – қылмыс болып есептеледі.
Yamaichi Securities (Ямайчи бағалы қағаздары)
1992 жылдың қаңтар айында Yamaichi Securities басшылары осындай тобаши схемасын қолданды, Credit Suisse-дің Токиодағы филиалында шот ашқан Yamaichi Enterprise деп аталатын жеке компания құрды. 200 миллиард иенді жапон мемлекеттік облигацияларына салымдап, Yamaichi еншілес компаниясы клиенттерге пайда табу үшін фирмалар тобын пайдаланды, ал соңында 158,3 миллиард иендік шығынды өздеріне сіңірді. Басқа схема, шетел валюталық облигацияларды пайдалану арқылы, Yamaichi-дің Австралиядағы еншілес компаниясында 106,5 миллиард иендік шығынға әкелді. 1993 жылдың тамызында Жапонияның Қаржы министрлігі тобаши схемасын анықтау үшін 47 қаржы институтын тексерді, барлығы да осы практиканы жоққа шығарды. Желтоқсан айында Қаржы министрлігі 289 брокерден тобаши қызметі туралы есептерді сұрады.
Олимп туралы аңыз
2011 жылдың қазан айында, жаңа тағайындалған бас атқарушы директордің даулы түрде қызметтен алынуымен бірге, Olympus Corporation компаниясының 20 жылға дейін жасалған сәтсіз инвестицияларды жабу үшін 2 миллиард АҚШ долларын жымқырылған тобаши схемасын жүргізгені анықталды. 8 қараша 2011 жылы The Wall Street Journal "жапон корпоративтік тарихындағы ең ірі және ұзаққа созылған шығындарды жасыру схемаларының бірі" деп атаған мәлімдемеде компания ақшаның 1990 жылдарға дейінгі инвестициялардың зиянын жабу үшін қолданылғанын мойындады және "тиісті емес" есептік тәжірибелерді қабылдағанын мәлімдеді. Компания тиісті емес есептің кінәсін бұрынғы президент Цуёши Кикукаваға, аудитор Хидео Ямадаға және бас атқарушы вице-президент Хисаши Мориге жатқызды, олардың барлығы отставкаға шықты.