Польшаның ренессанс дәуірі (15-16 ғ.) – польша мәдениетінің алтын ғасыры. Ягеллон әулеті тұсындағы өркендеу, реформация, экономикалық өсім туралы мақала.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшаның мәдени алтын ғасыры
Polish cultural golden age
Польшадағы Ренессанс (Renesans, Odrodzenie; сөзбе-сөз: қайта туу) 15 ғасырдың соңынан 16 ғасырдың соңына дейін жалғасып, поляк мәдениетінің алтын ғасыры деп есептеледі. Ягеллондықтар әулеті билік еткен Польша Корольдігі (1569 жылдан бастап Польша-Литва одағының бір бөлігі) кең ауқымды еуропалық Ренессансқа белсенді қатысты. Көпұлтты Польша мемлекеті мәдени өркендеуді бастан кешірді, мұның бір себебі – негізгі соғыстарсыз өткен бір ғасыр, тек сирек қоныстанған шығыс және оңтүстік шекаралық аймақтарындағы қақтығыстар болды. Реформация ел бойынша бейбіт түрде тарады (Польша бауырластарының пайда болуына себеп болды), тұрмыс жағдайлары жақсарды, қалалар өсті және ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау халықты, әсіресе жаңа Алтын бостандық саяси жүйесінде үстемдікке ие болған ақсүйектерді (szlachta) байытты.
The Renaissance in Poland (Renesans, Odrodzenie; literally: the Rebirth) lasted from the late 15th to the late 16th century and is widely considered to have been the Golden Age of Polish culture. Ruled by the Jagiellonian dynasty, the Crown of the Kingdom of Poland (from 1569 part of the Polish–Lithuanian Commonwealth) actively participated in the broad European Renaissance. The multinational Polish state experienced a period of cultural growth thanks in part to a century without major wars, aside from conflicts in the sparsely populated eastern and southern borderlands. The Reformation spread peacefully throughout the country (giving rise to the Polish Brethren), and living conditions improved, cities grew, and exports of agricultural products enriched the population, especially the nobility (szlachta), who gained dominance in the new political system of Golden Liberty.
Шолу
Италиядан бастау алған Ренессанс қозғалысы 15- және 16-ғасырларда Польшаға тарады. Франческо Фиорентино, Бартоломео Береччи, Санти Гуччи, Матео Гуччи, Бернардо Морандо, Джованни Баттиста ди Квадро сияқты көптеген итальян суретшілері Польша патшалығының шақыруымен елге келді, сондай-ақ Филип Каллимах сияқты ойшылдар мен педагогтар, Бонер және Монтелупи отбасылары сияқты саудагерлер және 15-ғасырдың соңынан бері жаңа мүмкіндіктер іздеп Польшаға көшіп келген басқа да көрнекті тұлғалар келді. Олардың көпшілігі 1611 жылға дейін Польшаның астанасы болған Краковта қоныстанды. Адамның қадір-қасиеті мен ақылының күші сияқты Ренессанс құндылықтары Польшада жоғары бағаланды. Классикалық латын, грек және еврей тілдерінен, сондай-ақ итальян сияқты заманауи тілдерден көптеген еңбектер поляк және латын тілдеріне аударылды. 2500-ден астам шіркеу мектептерін, гимназияларды және бірнеше академияларды (Краков академиясы, Вильно академиясы, Замость академиясы) бітірген жас поляктар, әсіресе ақсүйектердің (szlachta) ұлдары білімін толықтыру үшін көбінесе шетелге саяхаттады. Мысалы, баспа процесі, латын тілі және поэзиядағы әдеби өлшемдер (силлабикалық версификация), әсіресе Беларусь және Украинада (Киев Могила академиясы арқылы), одан Ресейге (Мәскеу княздығы) тарады. Әлемдегі алғашқы төрт кириллица шрифтімен басылған кітап 1491 жылы Краковта Свайжполь Фиол баспагерлік үйінде жарық көрді. Польша Ренессансының ең көрнекті жазушылары мен суретшілерінің қатарында Миколай Рей, Ян Кохановский, Шимон Шимонович, Миколай Спюп Сзаржинский, Анджей Крыцкий және Иоганн Дантискус ақындары, Лукаш Горницкий жазушысы, Вацлав з Сзамотул композиторы, Миколай Гомолька композиторы және әншісі, П.Л. мүсіншісі және Станислав Самостржельник және Марцин Кобер суретшілері бар. Польшаға қоныс аударған және елдегі еңбектерімен үлкен танымаллыққа ие болған суретшілер мен сәулетшілер: Ханс Дюрер, Ханс (Сюсс) фон Кульмбах, Матео Гуччи, Санти Гуччи, Бартоломео Береччи, Бернардо Морандо, Джованни Баттиста ди Квадро және басқалар.
The Renaissance movement, whose influence originated in Italy, spread throughout Poland roughly in the 15th and 16th century. Many Italian artists arrived in the country welcomed by Polish royalty, including Francesco Fiorentino, Bartolomeo Berecci, Santi Gucci, Mateo Gucci, Bernardo Morando, Giovanni Battista di Quadro and others, including thinkers and educators such as Filip Callimachus, merchants such as the Boner family and the Montelupi family, and other prominent personalities who immigrated to Poland since the late 15th century in search of new opportunities. Most of them settled in Kraków, the Polish capital until 1611. The Renaissance values of the dignity of man and power of his reason were applauded in Poland. Many works were translated into Polish and Latin from classical Latin, Greek and Hebrew, as well as contemporary languages like Italian. Young Poles, especially sons of nobility (szlachta), who graduated from any one of over 2,500 parish schools, gymnasiums and several academies (Cracow Academy, Wilno Academy, Zamość Academy), often traveled abroad to complete their education. For example, printing process, Latin and art with the syllabic versification in poetry, especially in Belarus and Ukraine (through Kyiv Mohyla Academy), from where it was transmitted to Russia (Duchy of Moscow), The first four printed Cyrillic books in the world were published in Kraków, in 1491, by printer Szwajpolt Fiol.]] Among the most prominent Polish Renaissance writers and artists, whose accomplishments have become a salient part of Polish curriculum are poets Mikołaj Rej, Jan Kochanowski, Szymon Szymonowic, Mikołaj Sęp Szarzyński, Andrzej Krzycki and Johannes Dantiscus, writer Łukasz Górnicki, composer Wacław z Szamotuł, composer and singer Mikołaj Gomółka, sculptor pl and painters Stanisław Samostrzelnik and Marcin Kober. The artists and architects who settled into Poland and had achieved considerable recognition for their work in the country are: Hans Dürer, Hans (Süss) von Kulmbach, Mateo Gucci, Santi Gucci, Bartolomeo Berecci, Bernardo Morando, Giovanni Battista di Quadro and others.
Сәулет бағыттары мен кезеңдері
Польшаның қайта өрлеу дәуірінің сәулет өнері үш негізгі кезеңге бөлінеді. Бірінші кезең (1500–1550) көбінесе «итальяндық» деп аталады, себебі осы кезеңдегі қайта өрлеу дәуіріндегі көптеген ғимараттарды поляк ақсүйектері, негізінен Флоренциядан шақырылған итальяндық сәулетшілер салған. Екінші кезеңде (1550–1600) Ренессанс стилі кеңінен таралды, сонымен қатар голланд Ренессансының және манерлік стильдің бастапқы элементтері де енді. Үшінші кезеңде (1600–1650) маниризм кең танылғандықтан, барокко стилінің алғашқы айқын мысалдары пайда болды (қараңыз: Польшадағы барокко).
Polish Renaissance architecture is divided into three main periods. The first period (1500–1550) is often called "Italian", because most of the Renaissance buildings in this time were built by Italian architects invited by Polish nobility mainly from Florence. During the second period (1550–1600), Renaissance style became common, and included influences from Dutch version of the Renaissance as well as beginnings of the Mannerist style. In the third period (1600–1650), Mannerism became popular, with first notable examples of Baroque (see also, Baroque in Poland).
Бірінші кезең
1499 жылы Вавель қамалының бір бөлігі өртеніп кетті. 1504 жылы Александр Ягеллон Еберхард Розенбергерді жаңартудың бас сәулетшісі етіп тағайындады. Кейіннен оның орнын итальяндық Франческо Флорентино, ал одан кейін Бартоломео Берреччи және Сандомирлық Бенедикт алмастырды. Олардың еңбегінің нәтижесінде Корольдік сарай Флоренция стиліндегі Ренессанс резиденциясына айналды. Сол кезеңде басқа да қамалдар мен резиденциялар жаңа стильде салынды немесе қайта жаңартылды, оның ішінде Джевица (1527–1535 жылдары салынған), Шыдловьец (1509–1532 жылдары қайта салынған), Огродзенице (1532–1547 жылдары қайта салынған) және ең бастысы, Пиескова Скала (1542–1580 жылдары қайта салынған). Польша Ренессансының алғашқы кезеңінде шіркеулер көбінесе готика стилінде салынды. Осы кезеңде, жаңа стильде ескі шіркеулердің айналасына жаңа ғибадатханалар салынып, кейде ғана жаңаруға ие болды. Олардың ең танымал мысалы – Вавель соборындағы Зигмунд капелласы, ол 1519–1533 жылдары Бартоломео Береччи салған.
In 1499 Wawel Castle was partially consumed by fire. King Alexander Jagiellon in 1504 appointed Eberhard Rosemberger as the main architect for the renovation. Later, he was replaced by Italian born Francesco Florentino and, after his death, by Bartolomeo Berrecci and by Benedykt of Sandomierz. As a result of their work the Royal Castle was transformed into a Renaissance residence in Florentine style. In the same period other castles and residences were built or rebuilt in the new style, including Drzewica (built in 1527–1535), Szydłowiec (rebuilt 1509–1532), Ogrodzieniec (rebuilt 1532–1547) and most notably, Pieskowa Skała, rebuilt 1542–1580. In the first period of the Polish Renaissance, churches were still build mostly in the Gothic style. In this time, only new chapels surrounding the old churches were sometimes built in the new style. The most prominent of them, the Sigismund's Chapel at the Wawel Cathedral, was built in 1519–33 by Bartolomeo Berecci.
Екінші кезең
Қайта өрлеу стилі Польшада екінші кезеңде ең көп таралды. Елдің солтүстік бөлігінде, әсіресе Померанияда және Гданьск (Данциг) қаласында көптеген голланд суретшілері жұмыс істеді. Польшаның басқа аймақтарындағы қайта өрлеу стилі жергілікті жағдайларға байланысты өзгерді, нәтижесінде әр аймақта әртүрлі субстильдер қалыптасты. Сонымен қатар, жаңа маньеризм стилінің де элементтері кездесті. Бұл кезеңнің сәулеті үш аймақтық субстильге бөлінеді: «Италиялық» – Польшаның оңтүстік бөлігінде басым, ондағы ең танымал суретші – Санти Гуччи, «Голландиялық» – негізінен Померанияда, және «Калиш-Люблин стилі» (styl kalisko lubelski) (немесе «Люблин Ренессансы») – Польшаның орталық бөлігінде, ең көрнекті мысалдары Калиш, Люблин және Казимеж Дольны қалаларында салынған. Польшаның барлық аймақтарында төртбұрышты, төрт мұнаралы және ауласы бар жаңа қамалдар салынды. Атақты мысалдар: Плаковицедегі қамал (16 ғасыр), Бжегтегі қамал (1544–60 жылдары готикалық бекіністен қайта салынған), Неполомицедегі қамал (1550–71 жылдары өрттен кейін қайта салынған), Баранув Сандомирскидегі қамал (Санти Гуччи 1591–1606 жылдары салған) және Красицын қамалы. Көптеген қалалар қайта өрлеу стилінде жаңа ғимараттар тұрғызды. Краковта Жаңа Киіз Саудасы (Сукиеннице) салынды. Тарнув, Сандомир, Челм (бұзылған) және Познань қалаларында қалалық әкімдіктер салынды немесе қайта жаңартылды. Сонымен қатар, тұтас қалалар да қайта жоспарланды. Ренессанс қала құрылысының үлгілері Шыдловце және Замось қалаларында қазіргі күнге дейін сақталған. Италиялық емес, Солтүстік Еуропаның ықпалымен дамыған Помераниялық Ренессанстың мысалдары: Гданьскідегі Жасыл қақпа (1564–1568 жылдары Ханс Крамер салған), Гданьскідегі Жоғарғы қақпа (1588 жылы Виллем ван ден Блок аяқтаған), Гданьскідегі Үлкен Арсенал (1602–1606 жылдары Антонис ван Обберген салған) және Гданьскідегі Ескі қалалық залы (1587–1595 жылдары, мүмкін Антонис ван Обберген салған). Ренессанс және Реформация кезеңіндегі өмірдің секуляризациялануы діни архитектураның шамалы дамуына әкелді. Көбінесе қайта өрлеу стилінде шапельдер салынды, бірақ кейбір шіркеулер де қайта жаңартылды, олардың ішінде: Плоцктегі кафедральдық собор (архитекторлар Бернардино де Джанотис, Чини, Филиппо ди Фиезоле және кейіннен Джованни Баттиста ди Квадро); және Пультусктегі коллегиялық шіркеу (Венециялық Иоанн Батиста салған). Тек бірнеше жаңа шіркеулер салынды, мысалы, Замосьтегі Әулие Томас коллегиялық шіркеуі.
The Renaissance style became most common throughout Poland in its second period. In the northern part of the country, especially in Pomerania and in Danzig (Gdańsk), there worked a large group of Dutch born artists. Renaissance style in other parts of Poland varied under local conditions, producing different substyles in each region. Also, some elements of the new Mannerist style were present. Architecture of this period is divided into three regional substyles: "Italian" – mostly in the southern part of Poland, with the most famous artist there being Santi Gucci, the "Dutch" – mostly in Pomerania, and the "Kalisz–Lublin style" (styl kalisko lubelski) (or the "Lublin Renaissance") in central Poland – with most notable examples built in Kalisz, Lublin, and Kazimierz Dolny. All over Poland, new castles were constructed, bearing the new quadrilateral shape enclosing a courtyard, with four towers at the corners. Prominent examples include: the castle at Płakowice (16th century), the castle at Brzeg, (rebuilt from a Gothic stronghold in 1544–60), the castle at Niepołomice (rebuilt after a fire in 1550–71), the castle at Baranów Sandomierski (built in 1591–1606 by Santi Gucci), and the castle at Krasiczyn. Many cities erected new buildings in the Renaissance style. New Cloth Hall (Sukiennice) in Kraków was built. City halls were built or rebuilt in: Tarnów, Sandomierz, Chełm (demolished) and in Poznań. Also, entire towns were often redesigned. Examples of Renaissance urban planning survived into modern times in Szydłowiec and Zamość. Examples of Pomeranian Renaissance which developed under the influence of Northern Europe rather than Italy were: Green Gate in Gdańsk (built in 1564–1568 by Hans Kramer), Upland Gate in Gdańsk (finished by Willem van den Blocke in 1588), Great Arsenal in Gdańsk (built in 1602–1606 by Anthonis van Obbergen), and the Old City Hall in Gdańsk (built in 1587–1595, probably by Anthonis van Obbergen). Characteristic laicization of life during Renaissance and Reformation resulted in only minor development in sacral architecture. Mainly chapels were being built in the Renaissance style, but some churches were also rebuilt including: Cathedral in Płock (rebuilt after fire by architects Bernardino de Gianotis, Cini, Filippo di Fiesole and later again by Giovanni Battista di Quadro); and, the Collegiate in Pułtusk (rebuilt by John Batista of Venice). Only a few new churches were founded, such as the collegiate church of St. Thomas in Zamość.
Үшінші кезең
Вавельдегі өрт пен 1596 жылы астананың Варшаваға көшірілуі Краковтағы да, Данцигтегі де Ренессанс дәуірінің дамуын тоқтатты. Иезуиттердің күшінің артуы және Контрреформация манерлік сәулет өнерінің дамуына және жаңа стиль – барокконың пайда болуына түрткіс болды (Польшадағы барокко туралы да қараңыз). Польшадағы манерлік сәулет өнерінің ең маңызды мысалы – Казимеж Долы және Замосьтадағы үйлер кешені.
A fire at Wawel and the moving of the capital to Warsaw in 1596 halted the development of Renaissance in Kraków, as well as in Danzig. Also, the rising power of the Jesuits and the Counterreformation gave impetus to the development of Mannerist architecture and a new style – the Baroque (see also, Baroque in Poland). The most important example of the ascending Mannerist architecture in Poland is a complex of houses in Kazimierz Dolny and in Zamość.