Арпад Сенеш: Венгр суретшісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Венгриялық еврей абстрактілі суретшісі (1897–1985)

Арпад Сзенес (сондай-ақ; 6 мамыр 1897, Будапешт – 16 қаңтар 1985, Париж) – Францияда жұмыс істеген венгриялық еврей абстрактілі суретші.

Өмірбаян

1897 жылы Сзенес Будапештте шағын буржуазиялық отбасында дүниеге келді. Отбасылық үйге Артур Бардос, Игнотус, Лахос Хатвани сияқты көптеген суретшілер қонаққа келді. Ол Munkácsy Mihály көшесіндегі орта мектепте оқыды, оны Милан Фюст сияқтылар оқытты. Ол сурет салуға өте құштар еді. Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті, бірақ майданға бармады; ол фотосуреттерден батырлардың қаза тапқан жауынгерлерінің қабірлеріне портреттер салды. Сол жерде оны қазіргі заманғы өнерге бағыттап, мүсінші Дезсő Бокрос Бирман таныстырды. Ол Йозеф Риппл Ронайдың тегін мектебіне қабылданды, онда Бела Иваний Грунвальд пен Кароли Кернсток оған үлкен әсер етті. 1919 жылы Кескеметтегі суретшілер колониясында әріптестерімен бірге жұмыс істеді. Ақша алмағандықтан, олар ауыл шаруашылығымен айналысты. Ол Gyula Derkovits, Béla Iványi Grünwald, János Kmetty, Róbert Emil Novotny және Pál Pátzay сияқтылармен бірге сурет салды. Ауыр физикалық жұмыстан ауырып, екі досымен бірге Будапешттегі Városmajor көшесіндегі кеңселік ғимаратына көшіп барды. Сол кезде ол буддизм мен шығыс өнерін зерттеген Иштва́н Бе́ётхимен танысты. Оның стилі әлі толыққанды емес еді: 1922 жылы ол Эрнст мұражайында жас суретшілердің топтық көрмесінде абстрактілі туындыларын көрсетті, бірақ сол жылғы басқа суреттері венгр суретінің ғасыр басындағы дәстүрлерін және оның ұстаздарының ықпалын көрсетеді. Ол Еуропаға оқу сапарына шықты; алғашқы аялдама 1924 жылы Германияда болды, онда ол Кандинский мен Кледің туындыларымен танысты, содан кейін Италияда Джиотто мен Пьеро делла Франческаның суреттерін зерттеді. Ол алғаш рет 1924 жылы Парижге барды, содан кейін үш ай ғана, ал 1925 жылдың күзінде қайтадан барды. Көкесінен алған ақшасы бітіп, бірнеше ай бойы өте кедейлікте өмір сүрді және Ласло Нейдің кеңесі бойынша Монмартр кафелеріндегі қонақтардан жасалған карикатуралармен күн көріп өтті. Парижде анасынан басқа, György Marton, Zsigmond Kolozsvári және Gábor Peterdi сияқты көптеген венгрлер тұрды, олар Сзенеске көркемдік жағынан көмектесті. Оның осы кезде көрмелері болды, және ол богемиялық өмір салтын ұстана отырып, көптеген қарым-қатынастарға түсті, сонымен қатар Академия де ла Гранде Шомиерге қатысты. Бұл жерде ол 1929 жылы португалдық Мария Елена Виейра да Силвамен танысты және 1930 жылы үйленді, оның әйелі венгр азаматы болды және 1956 жылға дейін осы мәртебеде қалды. Үйленгеннен кейін ол тынысырақ өмір сүрді. 1930 жылы олар Нагьбанья суретшілер колониясына барды. Олар Париждегі rue des Camelias көшесіндегі тұйық көшеде тұрып, жұмыс істеді, онда көптеген суретшілер тұратын. Олар Лахос Тиханьидің досы Кокошкамен және Вареземен кездесті, сондай-ақ Жак Липшиц оларға келді. Кейін олар бульвар Сен-Жакқа көшіп, студияларын картон фабрикасының үстінде орналастырды. Олардың меценаты және галерея иесі Жанна Бухер арқылы олар Жоан Миро мен Макс Эрнстпен тығыз байланыста болды. Сол кезде Сзенес жас солшыл суретшілер тобының кездесулеріне қатысты. Әйелі арқылы ол Стэнли Уильям Хейтер басқарған "Ателье 17" студиясымен байланысқа түсті, ол оның 1930 жылдардан бастап сюрреалистік туындыларына шабыттандырды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда олар Парижден кетіп, Жанна Бухерге студиясы мен суреттерін қалдырды. Олар бірнеше ай Лиссабонда болды, онда Сзенес жеке көрме өткізді, содан кейін 1940 жылы Бразилияға барды. Олар біраз уақыт Рио-де-Жанейрода тұрып, содан кейін жақын маңдағы Санта-Терезаға қоныстанды. Риодағы өнер қауымдастығы Парижбен салыстырғанда аз шабыттандырды; олар доктор Атльмен және басқа да суретшілермен кездескенімен, осы уақытта олар ақын-жазушылармен көбірек араласты. Ол табиғатты суреттеді, жазушылар мен ақындардың портреттерін, кітаптардың иллюстрацияларын жасады. Ол "Силвестр" атты сурет салу мектебін құрды, әуесқойлар мен жас бразилиялық модернистерге сабақ берді. 1947 жылы олар Парижге оралды, бульвар Сен-Жактағы студиясын қайта алды және Сзенес сабақ беруді жалғастырды. Сол кезде ол геометриялық және органикалық пішіндердің ең маңызды сериясын, әр түрлі техникалармен (акварель, гуаш, май, пастель және крейда) жасалған "Банкетт" деп аталатын қайталанатын мотивтермен жұмыс істей бастады. Осы уақытта ол Виейра да Силваның портреттерін суреттеп, жүздеген суреттер жасады. Француз мемлекеті оның суреттерін алғаш рет 1949 жылы сатып алды, содан кейін бірнеше мемлекеттік сатып алулар болды. 1950 жылдардың ортасынан бастап оның өрнегі тазарақ болды. Оның пейзаждарында тік және көлденең қатынас маңызды рөл атқарады, оның түс гаммасы бірнеше ақшыл түстерге дейін азайтылды. Содан бері оның әйелі Виейра да Силваның даңқы артып, оның танымалдығы төмендеді. 1979 жылы ол 1942 және 1970 жылдар аралығында жасалған жеті туындысын Будапешттегі Көркем өнерлер мұражайына және Печтегі Янус Паннониус мұражайына сыйлады. Оның өлімінен және Венгрияда коммунизмнің аяқталуынан кейін Виейра да Силва 1990 жылы Лиссабонда жас суретшілерді қолдау үшін олардың есімдерімен қор құрды. Praça das Amoreiras 58 мекенжайындағы мұражай ғимараты бұрын жібек фабрикасы болған. Ол 1985 жылы 87 жасында өкше безгесінен қайтыс болды.

In 1897, Szenes was born into a petty bourgeois family in Budapest. Many artists including Arthur Bárdos, Ignotus, Lajos Hatvany were guests in the family's home. He went to the Munkácsy Mihály Street Secondary Grammar School and was taught among others by Milán Füst. He was passionate about drawing. He served in World War I, but he did not come to the front; he painted portraits on the graves of heroic fallen soldiers from photos. Here he was recognized by the sculptor Dezső Bokros Birman, who directed him towards modern art. He enrolled in the free school of József Rippl Rónai, where Béla Iványi Grünwald and Károly Kernstok had great influence on him. In 1919 he worked with his fellow painters at the Artist Colony of Kecskemét. Since they did not receive money, they had to do agricultural work. He painted together among others with Gyula Derkovits, Béla Iványi Grünwald, János Kmetty, Róbert Emil Novotny and Pál Pátzay. He was ill with hard physical work, and moved with two friends to a business premise in Városmajor Street in Budapest. At that time, he met István Beöthy, with whom they studied Buddhism and Oriental art. His style was not mature yet: in 1922 he exhibited abstract artwork at a group exhibition of young artists at Ernst Museum, but his other paintings of the same year reflect the traditions of the Hungarian painting of the turn of the century and the influence of his masters. He went on a European study trip; the first station was in Germany in 1924, where he met with the works of Kandinsky and Klee, and then studied the paintings of Giotto and Piero della Francesca in Italy. He first visited Paris in 1924, then only for three months, then again in the autumn of 1925 for staying. The money that he received from his uncle was gone, and for months he was in extreme poverty, and as advised by László Ney lived on cartoons made from guests at Montmartre cafés. Many Hungarians lived in Paris, in addition to his mother, György Marton, Zsigmond Kolozsvári and Gábor Peterdi helped Szenes artistically. At this time he already had exhibitions, and while he was having a bohemian lifestyle with many affairs, he was also attending the Académie de la Grande Chaumière. Here he met in 1929 with Portuguese Maria Helena Vieira da Silva and they married in 1930, his wife became a Hungarian citizen, and remained until 1956. After marriage, he lived a more restrained life. In 1930, the couple visited the Nagybánya artists' colony. They lived and worked in a dead end called rue des Camelias in Paris, where many artists lived. They met Lajos Tihanyi's friend, Kokoschka and Varèse, but Jacques Lipchitz also visited them. Later they moved to boulevard Saint Jacques where their studio was above a cardboard factory. Through their patron and gallery owner, Jeanne Bucher, they were in close contact with Joan Miró and Max Ernst. At that time Szenes visited the café gatherings of Les Amis du Monde, a group of young left wing artists including Étienne Hajdú, Maurice Estève, Édouard Pignon, André Breton, Louis Aragon. Through his wife, he contacted the Stanley William Hayter led Atelier 17 studio which inspired his surrealist works from the 1930s. At the outbreak of World War II they left Paris, leaving Jeanne Bucher their studio and pictures. They spent a few months in Lisbon, where Szenes had an independent exhibition, and then went to Brazil in 1940. They lived in Rio de Janeiro for some time, then settled in nearby Santa Teresa. The art community in Rio was less inspirational than in Paris; although they met Dr. Atl and some other painters, they were more involved with poets and writers at this time. He painted nature, portraits of writers, poets and illustrated books. He founded a painting school called Sylvestre, taught amateurs and young Brazilian modernists. In 1947 they returned to Paris, regained the boulevard Saint Jacques studio and Szenes continued to teach. At that time he started working on perhaps his most significant series of geometric and organic shapes, repetitive motifs called 'Bankett' made of various techniques (watercolor, gouache, oil, pastel and chalk). Meanwhile, he painted portraits of Vieira da Silva, making hundreds of paintings altogether. The French state bought from his paintings for the first time in 1949, followed by several state purchases. From the mid 1950s his expression became cleaner. On his landscapes the vertical horizontal relationship is of great significance, his color scale has been reduced to a few pale colors. From then on, his wife Vieira da Silva became more and more renowned while his popularity diminished. In 1979 he donated seven works made between 1942 and 1970 to the Museum of Fine Arts in Budapest and the Janus Pannonius Museum in Pécs. After his death and the end of communism in Hungary, Vieira da Silva established a foundation in 1990 in Lisbon with their names for the promotion of young artists. The museum building in Praça das Amoreiras 58 was previously a silk factory. He died at age 87 from a pulmonary edema, in 1985.