Кіріспе

Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы қала, Германия.

Марл – Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалиясы, Реклингаузен округіндегі қала және муниципалитет. Ол Везель-Даттен каналының жанында, шамамен Реклингаузеннен солтүстік-батысқа қарай 10 км қашықтықта орналасқан. Халық саны шамамен 90 мың адамды құрайды.

Орналасқан жері

Қала солтүстікте Хаард орманды аймағымен және Хох Марк табиғи паркімен іргелес жатыр. Қала өнеркәсіптік Рур аймағы мен ауылдық Мюнстерланд арасындағы тегіс көшуді құрайды. Қаланың солтүстік шекарасы Липпе өзенінің бағытымен дерлік толық сәйкес келеді. Қаланың жалпы аумағының шамамен 60 пайызы егістік жерлер, орман, су жолдары, саябақтар және басқа да жасыл кеңістіктерді құрайды.

Көршілес қалалар

Солтүстігінде Марл Халтерн-ам-Зе қаласына, шығысында Оер-Эркеншвикке, оңтүстік-шығысында Реклингаузенге, оңтүстігінде Хертенге, оңтүстік-батысында Гельзенкирхенге және батысында Дорстенге шектеседі.

Ерте тарих

Қала аумағы ежелгі және орта тас дәуірінде адамдармен қоныстанған, мұны Синсен ауданындағы көптеген археологиялық жағдайлар растайды. Ең алғашқы қоныстардың қалдықтары б.з.д. 600 жылға дейін сақталып қалған. Б.з.д. 300 жылы келт тайпалары осы аймаққа қоныстанды, бірақ герман тайпалары оларды ығыстырып шығарды. Бруктерлер Липпе өзенінің солтүстігіндегі аймақты бақылап, марсерлер Липпе өзенінің оңтүстігінде тұрды. Германдықтардың шапқыншылығы римдіктердің ілгерілеуімен тоқтатылды, олар Халтернде үлкен бекініс салды. Полсум мен Хертен қала шекарасында кішкентай римдік бекіністің қалдықтары табылған. 9 жылы Тевтобург орман шайқасынан кейін римдіктер көп бөлігін ықпалынан айырылып, Рейн өзенінің артына шегінді. Аймақ қайтадан германдықтардың иелігіне көшті. 80 жылы Бруктерлер қарсыласты тайпалармен қуылды және қазіргі Реклингаузен аумағына көшті.

Ерте орта ғасырлар

Келесі көші-қон қозғалысы Марль аймағында 5-7 ғасырларда болды, осы кезде сакстар солтүстік-шығыстан Липпе арқылы бұрынғы Бруктер аймағына басып кірді. 1920 жылғы археологиялық қазбалар Бруктерлердің Синсен ауданында сакстардың шабуылдарынан қорғану үшін дөңгелек бекініс салғандығын көрсетті. Бүгінде бұл бекініс тек мамандарға ғана таныс, ол "Die Burg" табиғи қорығында орналасқан ("қалмақ" деген мағынаны білдіреді) және оның аты осы бекіністен шыққан. Археологтар бұл бекіністі ерекше тарихи ескерткіш деп санайды және оны қорғау қажет деп есептейді. Бекініс орта ғасырдың соңына дейін ауыл тұрғындары үшін қорғаныш болып қызмет еткен. Дегенмен, 9 және 10 ғасырлардағы ерте орта ғасырларға қатысты жазбадағы нақты аймақтық деректер 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басына дейін жазылмаған.

Атаудың шығу тегі

Марл алғаш рет 890 жылы саксон соғыстары кезінде 799 жылы құрылған Верден бенедиктин аббаттығының урбариясында тіркелген. Онда Дагубрахтың өз иелігі мен кірісін құтқарылуы үшін аббаттыққа сыйға бергені жазылған. Марл атауы орта ғасырлық "меронхлар" деген жер-атаудан шыққан. Тіл білімі мамандары бұл атауды "батылған жазық" немесе "көлге жақын жазық" деп түсіндіреді. Атау ғасырлар бойы "Марлар", "Маерл" -дан "Марлер" және соңында Марлге дейін өзгерген. Урбарийде сондай-ақ кейін қала құрамына кірген жақын маңдағы елді мекендердің атаулары да кездеседі: "Threviri (Drewer)", "Vrilinctorpe (Frentrop)" және "Haranni (Hamm)". Верден аббаттығынан басқа, Кельн және Ксантен шіркеулері, Эссен аббаттығы және бірнеше ақсүйектер де ірі жер иелері болған. Мұндай шашыраңқы жерлер орта ғасырларда үлкен жанжалдар мен қақтығыстарға әкеп соқты.

Дін тарихы

"Ескі Марл" қалалық ауданында XI ғасырда жергілікті Төменгі Рейн графы Бальдерихке тиесілі болған Санкт-Джордж шіркеуі орналасқан. Кейіннен ол шіркеуді Кельн архиепискобы Херибертке тапсырды. 1160 жылғы қолжазбада архиепископ Хериберт шіркеуді Дюц аббаттығына сыйға бергені айтылған. 13 ғасырда ол приход шіркеуіне айналды, ал оның алғашқы священнигінің тағайындалуы 1228 жылы тіркелді. 1419 жылдан бастап шіркеу Лое ақсүйек отбасының қамқорлығында болды. Бұл 1830 жылға дейін жалғасты, содан кейін қамқорлық барон Твикель Люттингофқа көшті. 1856 және 1859 жылдар аралығында шіркеу толығымен қалпына келтірілді, жобасын Мюнстер Рим-католик епархиясының құрылысшысы Эмиль фон Мангер жасады. Қалпына келтіру кезінде 12 ғасырға жататын шіркеудің роман стиліндегі негізгі қабырғалары сақталды.

Лое графтары

1111 жылы Лое асыл отбасы "Стревелсло" деп аталған бекініс салды. 1359 жылы ол "Хаус Лое" деп аталды. 1373 жылғы ресми жазбаларда ол "каструм" деп тіркелді. 1378 жылы қамалдың иесі Вессель ван Лое оны Кельн архиепископы Фредерик III-ке, Саарвердендікке "Оффенхаус" ретінде берді. "Оффенхаус" дегеніміз, соғыс кезінде иесі қамалды бекініс ретінде пайдалана алатынын білдіреді. Осылайша Лое асыл отбасы архиепископқа тәуелді болды. Отбасы аймақта көптеген жылжымайтын мүліктерге, бірнеше шаруашылықтар мен диірмендерге ие болды, мысалы "Loemill", "Sickingmill" және Липпе өзеніндегі Вермелинг иелігі. Лое отбасының еркек мұрагері болмаса да, олардың есімі сақталды, 1585 жылы Вольтер ван Лоедың қызы Эйкелден шыққан Дорнбург-Лое бароны Дитрихпен үйленді. 1705 жылдан 1832 жылға дейін қамал мен барлық мүлік Виденбрюк асыл отбасына өтті. Олар оны Твикель баронына сатты, ол өз кезегінде Эссеннен келген Теодор Вальдхаузенге сатты. 30 жыл өткен соң ол Аренберг герцогына сатылды, ол қамалды бұзды. Бүгінде қамалдың бұрынғы орнында гимназия және бірнеше спорт алаңдары орналасқан. Лое әулеті "Лое көшесі", "Лоуфилдтегі гимназия" немесе "Лоумилл әуежайы" сияқты бірнеше атаулар арқылы еске алынады.

"Аугуст Виктория" көмір кенішінің негізі

Дюссельдорфтан Август Штайн мен Юлиус Шафер 1898 жылы "Аугуст Виктория" көмір шахтасын құрды, ол Дюссельдорфта орналасқан еді, ал "Ханси 1" және "Ханси 2" учаскелерінде көмір өндіру жоспарланған. 1900 жылдың 1 мамырында шахта құрылысы басталды, ал 1903 жылы бас кеңсе Марл қалалық округіндегі Хюльсқа көшірілді. 1905 жылдың соңында "АВ 1" шахтасында көмір өндірісі басталды. Шахтаның аты Шлезвиг-Гольштейннің Аугуста Викториясы (1858–1921) – соңғы неміс императоршасы, император Вильгельм II-нің әйелі есімдерімен байланысты. Бұл шахта Германиядағы өнімді шахталардың бірі болды. Дегенмен, Германияда көмір өндірісі тоқтатылғандықтан, ол 2015 жылдың соңында жабылды.

"Брассерт көмір кенішінің" негізі

1905 жылы Марльде тағы бір көмір шахтасы ашылды. Ол «1865 жылғы ортақ тау-кен заңдарының әкесі» атанған Герман Брассерттің есімімен аталды. 1910 жылы көмір өндірісі басталды, ал 1950 жылдары «Брассертте» 5000-ге жуық адам жұмыс істеді. 1972 жылы шахта жабылды, шахта аумағының 2/3 бөлігі коммерциялық паркке, ал қалған 1/3 бөлігі демалыс аймағына айналдырылды. Кейбір тау-кен ғимараттары сақталды. Ескі кіреберіс ғимараттары сурет студиясы және велосипедшілер клубының кеңсесі ретінде пайдаланылады. Шахтаның төңірегіндегі қалалық аудан шахта жұмысшылары үшін шахта шұңқырының маңына үйлер салғандықтан «Брассерт» деп аталды.

"Химиялық парк" негізі

Марль химиялық паркі (неміс тілінде: Chemiepark Marl) 1938 жылы Хюльс химиялық зауытының (ағылш. Hüls Chemical Works) құрылуына дейін жетеді. Үшінші рейх кезінде зауыттар шиналар үшін синтетикалық каучук ("Буна" деп аталатын) өндірді. Сондықтан, көптеген күштеп жұмыс істеуге мәжбүр болған адамдар пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін зауыттар пластик, тазалау құралдарына арналған шикізат және қайтадан "Буна" өндірді. 1985 жылы компания Degussa AG компаниясымен біріктірілді, ал кейіннен 2007 жылы Evonik Industries компаниясымен бірігіп, қазір "Chemical Park Marl" деп аталады. Парктің инфрақұрылымын "infracor" компаниясы басқарып жүзеге асыруда.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1938 жылғы "Кристалл түн" 1910 жылдан бері Марл қаласында тұратын еврей тұрғындарының қуғын-сүргінге ұшырауына әкелді. Олар көбінесе киім саудасымен айналысып немесе жиһаз сатқан. Бірнеше адам жарақат алды, дүкендері өртенді және барлық 29 еврей тұрғыны қаладан кетуге мәжбүр болды. Олардың көпшілігі Ригаға депортацияланып, өлтірілді. Осы оқиғаларды неміс суретшісі Гунтер Демниг және оның "Stolpersteine" ("Тоқтау тастар") жобасы құжаттады. 1939-1945 жылдар аралығында көптеген шетелдік күштеп жұмыс істеуге мәжбүр болған адамдар компанияларда және жеке үйлерде жұмыс істеді. Соғыс жылдарында, әсіресе "Буна" зауыттары одақтас авиациясының бірнеше шабуылына ұшырады. Қаланың азаматтық аймақтары зауыттарға салыстырмалы түрде жақын болғанымен, азаматтық нысандардың қирауы шектеулі болды. 1945 жылдың 31 наурызында американдық 8-ші бронетанкті дивизия қаланы басып алды. Марл қаласында рыцарь кресінің иегері Хьюберт Бринкфорт дүниеге келген. Қала бірнеше шаруашылық қауымдастықтарымен, шахтерлердің қоныстарымен және химиялық жұмысшылардың үйлерінен құралғандықтан, нақты орталығы жоқ. 1960-1970 жылдары жаңа қалалық орталық, жаңа әкімшілік ғимараты, биік ғимараттар және "Marler Stern" сауда орталығы салынды.

Марль-Синсен теміржол вокзалында болған жол апаты

1973 жылдың 5 қазанында Марль Синсен теміржол станциясының жанында апатқа ұшырап, 7 адам қаза тауып, 44 адам жарақат алды. Фленсбургтен Дюссельдорфқа бағытталған 632 экспресс поезді, рельсте күтіп тұрған маневрлік локомотивке соқтығысып, дербизденді. Ұзақ өтпей, апат орнына жүк поезді шағылысты. Екі поезд де 51-ші республикалық тас жолдың тік құламасынан құлап түсті. Апаттың себебі, стрелкалардың бірі қате орнатылғандықтан болды.

Экономика

"Химикалық парк Марл", "Аугуст Виктория" шахтасы, "Медиенхаус Бауэр" Марл қаласының ең ірі жұмыс берушілері болып табылады. Марль-Хюльстегі көмір шахтасы, Zeche Auguste Victoria, 1899 жылы салынған және қазірге дейін жұмыс істеп келеді. Loremo-ның көптеп өндірілуі 2010 жылы Дорстен/Марл өнеркәсіптік кешенінде салынып жатқан автомобиль зауытында жоспарланған, бірақ қазіргі уақытта оның болашағы белгісіз.

Мәдениет

Марль қаласы Skulpturenmuseum Glaskasten (Марль шыны қораптағы мүсін мұражайының) үйі.

Химиялық парк Марл

Германиядағы ең ірі химиялық өндіріс орталықтарының бірі – "Химикалық парк Марл" Марл қаласында орналасқан. Ол 1938 жылы Chemische Werke Hüls GmbH компаниясы ретінде құрылған. Хюльс синтетикалық каучук зауыты Екінші дүниежүзілік соғыстың Мұнай кампаниясы кезінде бомбалау нысаны болды. Одақтас әскерлерінің бомбалау базаларына Шкопау қаласындағы ірі синтетикалық каучук зауытынан 240 мильге жақын орналасқан бұл зауыт, синтетикалық каучук өндірушілердің арасында екінші орында тұрды (Ос күштерінің жалпы көлемінің 17 пайызын қамтамасыз етті). 1943 жылғы 22 маусымда Біріккен Бомбалау шабуылының бірінші кезеңінде нацистік Германияның синтетикалық каучук өндірісіне қарсы Сегізінші әуе армиясының жалғыз операциясы "әуе соғысында жаңа тарауды" ашты (RAF Fighter Commander Sir Trafford Leigh Mallory сөзімен айтқанда), бомбалау салдарынан "қаланың" 8,380 гектарының 6,200 гектары қирады.