Рим циркі: көне Римдегі шарықаттар, көлік жарыстары және мерекелер өткізілген үлкен ашық арена. Театрлар мен амфитеатрлармен қатар, бұл орталық ойын-сауық орны болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Рим империясында қоғамдық шараларға арналған үлкен, ашық аспан астындағы кеңістік – Рим циркі (латын тілінде "шеңбер" деген мағынаны білдіреді) негізінен көліктермен жарысу үшін пайдаланылса да, кейде басқа да мақсаттарға қызмет етті. Ол ежелгі гректердің ипподромына ұқсас болды. Театрлар мен амфитеатрлармен қатар, цирктер де сол кездегі басты ойын-сауық орындарының бірі еді. Грек стиліндегі жеңіл атлетика спорты үшін, әсіресе империяның шығыс, грек тілінде сөйлейтін бөлігінде стадиондар деп аталатын ұқсас ғимараттар қолданылды, бірақ олар көбінесе цирктерден кішірек болды. Эдвард Гиббонның сөзіне сәйкес, V ғасырдың басында римдіктер:
Large open air venue used for public events in the ancient Roman Empire
A Roman circus (from the Latin word that means "circle") was a large open air venue used mainly for chariot races, although sometimes serving other purposes. It was similar to the ancient Greek hippodrome. Along with theatres and amphitheatres, circuses were one of the main entertainment venues at the time. Similar buildings, called stadia were used for Greek style athletics particularly in the eastern, Greek speaking, part of the empire, but these were typically smaller than circuses. According to Edward Gibbon the Roman people, at the start of the 5th century AD:
Сәулет жобалау
Рим циркінің орындалу алаңы, аты айтылғандай, жарыс жолының екі тік сызықты бөлігінен тұратын сопақ тіктөртбұрыш болатын, оларды жарыс трассасының үштен екі бөлігіне дейін созылатын ортаңғы жолақ бөліп тұрды. Бір жағы жартылай шеңберлі бөліммен, екінші жағы жарыс жолының бөлінбеген бөлігімен жалғастырылды, көбінесе ерекше қақпалармен – карцереспен жабылып, жарыс үшін айналым жасауға мүмкіндік берді. Circus Maximus осы үлгінің көрнекті мысалы. Ортаңғы жолақ спина деп аталды және әдетте әсем бағаналармен, мүсіндермен және естелік обелискілермен безендірілді. Спинаның екі шетіндегі бұрылыс нүктелері конус тәрізді бағаналармен белгіленді, олар мета (жекеше: мета) деп аталды. Цирк трассасының шеттеріндегі тік қабырғалары мен қисық бөлігінде көтеріліп отыратын орындықтар орналасқан, бірақ кейде циркке немесе орындықтарға кіру үшін, сондай-ақ сарай қызметкерлері мен лауазымды тұлғаларға арналған арнайы көру алаңдарын жасау үшін орындықтарда үзілістер болды. Антинополистегі (Египет) циркте карцерес пен көтеріліп отыратын орындықтардың арасында шамамен 50 метрлік айқын кеңістік бар, онда ешқандай құрылыс жоқ. Бұл ерекше жағдай болып табылады. Цирктердің көпшілігі жоғарыда сипатталғандай. Одан өзгеше екі нұсқасы бар: Emerita Augusta (Мерида, Испания) циркінде карцерес ұшы көтеріліп отыратын орындықтардың тік қабырғаларына дөңгеленген бұрыштармен жалғасқан, сәл қисайған "тікелей" ұшымен ауыстырылған; және кейбір цирктерде карцерес ұшы екінші жартылай шеңберлі ұшымен ауыстырылып, сопақ пішіндес арена құрылған. Мұндай цирктер көбінесе кішкентай (Никополис (Грекия) және Афродизия (Түркия)) болады және оларды стадиондар деп санаған жөн.
The performance space of the Roman circus was normally, despite its name, an oblong rectangle of two linear sections of race track, separated by a median strip running along the length of about two thirds the track, joined at one end with a semicircular section and at the other end with an undivided section of track closed (in most cases) by a distinctive starting gate known as the carceres, thereby creating a circuit for the races. The Circus Maximus epitomises the design. The median strip was called the spina and usually featured ornate columns, statues and commemorative obelisks. The turning points on either end of the spina were usually marked by conical poles, called the metae (singular: meta). The track of the circus was normally surrounded by ascending seating along the length of both straight sides and around the curved end, though there were sometimes interruptions in the seating to provide access to the circus or the seating, or to provide for special viewing platforms for dignitaries and officials. One circus, that at Antinoöpolis (Egypt), displays a distinct gap of some 50m between the carceres and the start of the ascending seating where there is apparently no structure. This appears to be an exception. The great majority of circuses fit the description above. Those that do not display two different variations: that at Emerita Augusta (Mérida, Spain), where the carceres end is substituted by a slightly curved 'straight' end joined to the straight sides of ascending seating by rounded corners of ascending seating; and a few in which the carceres end is substituted by a second semi circular end to produce an oval shaped arena. These latter circuses are normally small (Nicopolis (Greece) and Aphrodisias (Turkey)), and should probably be considered stadia.
Күндері
Римдіктердің басқа ірі құрылыстарынан өзгеше, цирктер көбінесе ұзақ жылдар бойы даладағы қарапайым жолдан бастап, әртүрлі буынның ағаштан жасалған орындықтары (жиі өрт немесе шіруден қирап) арқылы дамыды, содан кейін ғана тасқа айналдырыла бастады. Circus Maximus (Италия) сияқты цирктер б.з.д. 500 жылға дейін қандай да бір түрінде болған болса да, цирктердің көп бөлігі б.з.д. 200 жылдан б.з. 200 жылға дейінгі 400 жыл ішінде салынды.
Differently from other major Roman structures circuses frequently evolved over long periods of time from a simple track in a field, through generations of wooden seating structures (frequently destroyed by fire or rot), before they finally began to be converted to stone. Although circuses such as the Circus Maximus (Italy) may have existed in some form from as early as around 500 BC, circuses were mainly constructed during the 400 years between 200 BC and 200 AD.
Өлшемі
Цирктің салыстырмалы өлшемдерін екі негізгі тәсілмен анықтауға болады: жолдың ұзындығы және отыру орындарының саны. Құрылыстың сыртқы өлшемдері сияқты басқа өлшемдер де орналасқан жеріне, алаңына және сәулеттік ерекшеліктеріне байланысты айтарлықтай өзгеріп, алуан түрлі болуы мүмкін. Цирктің ең қарапайым салыстырмалы өлшемі – жолдың ұзындығы. Бұл өлшемді анықтау өте оңай, себебі орта сызықтың екі шетінде ғана шағын қазба жұмыстарын жасау қажет. Цирк кейіннен салынған құрылыстардың астында қалған жағдайда да бұл мүмкін. Жолдың ұзындығы 245 метрден (Иорданиядағы Гераса циркі) 621 метрге дейін (Италиядағы Circus Maximus) өзгеруі мүмкін. Балама салыстырмалы өлшем – отыру орындарының саны. Бұл өлшемді анықтауға көбірек күш жұмсау керек, өйткені еңкейген отыру орындарының бастапқы тік және көлденең кеңістігін қайта анықтау қажет. Көп жағдайда еңкейген отыру орындарының толық құрылымы өлшеуге келмейтіндей қирап кеткен, немесе жолдың ұзындығын өлшеуге қажетті қарағанда әлдеқайда көп қазба жұмыстарын талап етеді. Отыру орындарының саны Герасада (Иордания) шамамен 15 000 адамнан бастап, Circus Maximus-та (Италия) 150 000 адамға (кейбір есептеулер бойынша 250 000-ға дейін) жете алады.
The comparative dimensions of a circus may be measured in two basic ways: by the length of the track, and by the seating capacity. Other dimensions, such as the external dimensions of the structure may vary considerably depending on the location, the site, and on specific architectural characteristics. The simplest comparative measurement of a circus is its track length. This is the most easily measured dimension, as it only requires small excavations at either end of the centreline. It is very probable that this can be done even when the circus is buried under subsequent constructions. Track lengths may vary from the 245 m of the circus at Gerasa (Jordan), to the 621 m of the Circus Maximus (Italy). The alternative comparative dimension is that of seating capacity. This is much more complex to measure as it requires that the dimensions of the original vertical and horizontal extent of the inclined seating be re established. In many cases the full structure of the inclined seating has been destroyed beyond the point where this can be measured, or at the least would require a great deal more excavation than that required for the measurement of the track length. Seating capacity may vary from around 15,000 people at Gerasa (Jordan), to 150,000 (some estimates put it up to 250,000) at the Circus Maximus (Italy).
Бағдарлау
Цирктер ешқандай арнайы компас бағытымен салынған сияқты емес. Жақсы анықталғандарының дөңгелек бөліктері компас нүктелеріне қарай бағытталған. Мысалдар: Н. Гераса (Иордания); Солтүстік-Шығыс. Антинополис (Мысыр); Шығыс. Максенций циркі (Италия); Шығыс. Колчестер (Ұлыбритания); Оңтүстік-Шығыс. Максимус циркі (Италия); Оңтүстіс. Тир (Ливан); Оңтүстік-Батыс. Гортин (Грекия); Батыс. Нерон циркі (Италия).
Circuses do not appear to have been constructed with any special compass orientation. Those that are well identified can be found with their round ends oriented around the compass. Examples include: N. Gerasa (Jordan); NE. Antinoöpolis (Egypt); E. Circus of Maxentius (Italy); E. Colchester (Britain); SE. Circus Maximus (Italy); S. Tyrus (Lebanon); SW. Gortyn (Greece); W. Circus of Nero (Italy).
Карцералар
Карцерлер немесе старттық қақпалар ерекше, көлбеу, сәл қисайған жоспарлы пішінге ие болды, олар орамның оң жағындағы (карцерлерден қарағанда) тікелей жолдың бірінші бөлігіне дейінгі жеке старттық қақпалар арасындағы айтарлықтай қашықтық айырмашылығын теңестіру үшін жасалған. Карцерлер жарыстарды орамды сағат тіліне қарсы бағытта жүгіру үшін құрылған. Карцерлердің пішіні Рим империясының барлық аймақтарында біркелкі болған көрінеді. Әртүрлі өлшемдегі цирктердің карцерлерінің пішініндегі ұқсастық, карцерлер пропорционалды математикалық қатынастар немесе формулалар бойынша салынғанын көрсетеді. Стандартталған пішіндегі ең алғашқы карцерлердің қашан салынғаны және мұндай формулалардың болуын растайтын құжаттар бар-жоғы әлі белгісіз. Карцерлердің ең жақсы мысалдары Гераса (Иордания) және Максенций циркінде (Италия) кездеседі.
The carceres, or starting gates, had a distinctive, slanted, slightly curved, plan form, designed to compensate for what would otherwise be significant differences in the distances from the individual starting gates to the start of the first section of straight track on the right hand side of the spina (as seen from the carceres). The carceres were designed for the races to be run round the spina in an anticlockwise direction. The form of the carceres appears to have been standardised throughout the Roman world. The similarity in form among the carceres of circuses of many different sizes suggests that carceres were constructed according to a series of proportional mathematical relationships or formulas. It is not clear when the earliest carceres of the standardised form was constructed, nor whether there exists documentary evidence for the existence of such formulas. Some of the best examples of carceres can be found at: Gerasa (Jordan) and the Circus of Maxentius (Italy).
Ең жақсы сақталған
Ең жақсы сақталған цирктер: Эмерита Августа (Испания), Кесария Маритима (жағажай) (Израиль), Максенций циркі (Италия), Гераса (Иордания), Тир (Ливан), Лептис Магна (Ливия).
The best preserved circuses include: Emerita Augusta (Spain), Caesarea Maritima (coastal) (Israel), Circus of Maxentius (Italy), Gerasa (Jordan), Tyrus (Lebanon), Leptis Magna (Libya).