Кіріспе

Ежелгі Рим империясында қоғамдық шараларға арналған үлкен, ашық аспан астындағы кеңістік – Рим циркі (латын тілінде "шеңбер" деген мағынаны білдіреді) негізінен көліктермен жарысу үшін пайдаланылса да, кейде басқа да мақсаттарға қызмет етті. Ол ежелгі гректердің ипподромына ұқсас болды. Театрлар мен амфитеатрлармен қатар, цирктер де сол кездегі басты ойын-сауық орындарының бірі еді. Грек стиліндегі жеңіл атлетика спорты үшін, әсіресе империяның шығыс, грек тілінде сөйлейтін бөлігінде стадиондар деп аталатын ұқсас ғимараттар қолданылды, бірақ олар көбінесе цирктерден кішірек болды. Эдвард Гиббонның сөзіне сәйкес, V ғасырдың басында римдіктер:

Сәулет жобалау

Рим циркінің орындалу алаңы, аты айтылғандай, жарыс жолының екі тік сызықты бөлігінен тұратын сопақ тіктөртбұрыш болатын, оларды жарыс трассасының үштен екі бөлігіне дейін созылатын ортаңғы жолақ бөліп тұрды. Бір жағы жартылай шеңберлі бөліммен, екінші жағы жарыс жолының бөлінбеген бөлігімен жалғастырылды, көбінесе ерекше қақпалармен – карцереспен жабылып, жарыс үшін айналым жасауға мүмкіндік берді. Circus Maximus осы үлгінің көрнекті мысалы. Ортаңғы жолақ спина деп аталды және әдетте әсем бағаналармен, мүсіндермен және естелік обелискілермен безендірілді. Спинаның екі шетіндегі бұрылыс нүктелері конус тәрізді бағаналармен белгіленді, олар мета (жекеше: мета) деп аталды. Цирк трассасының шеттеріндегі тік қабырғалары мен қисық бөлігінде көтеріліп отыратын орындықтар орналасқан, бірақ кейде циркке немесе орындықтарға кіру үшін, сондай-ақ сарай қызметкерлері мен лауазымды тұлғаларға арналған арнайы көру алаңдарын жасау үшін орындықтарда үзілістер болды. Антинополистегі (Египет) циркте карцерес пен көтеріліп отыратын орындықтардың арасында шамамен 50 метрлік айқын кеңістік бар, онда ешқандай құрылыс жоқ. Бұл ерекше жағдай болып табылады. Цирктердің көпшілігі жоғарыда сипатталғандай. Одан өзгеше екі нұсқасы бар: Emerita Augusta (Мерида, Испания) циркінде карцерес ұшы көтеріліп отыратын орындықтардың тік қабырғаларына дөңгеленген бұрыштармен жалғасқан, сәл қисайған "тікелей" ұшымен ауыстырылған; және кейбір цирктерде карцерес ұшы екінші жартылай шеңберлі ұшымен ауыстырылып, сопақ пішіндес арена құрылған. Мұндай цирктер көбінесе кішкентай (Никополис (Грекия) және Афродизия (Түркия)) болады және оларды стадиондар деп санаған жөн.

Күндері

Римдіктердің басқа ірі құрылыстарынан өзгеше, цирктер көбінесе ұзақ жылдар бойы даладағы қарапайым жолдан бастап, әртүрлі буынның ағаштан жасалған орындықтары (жиі өрт немесе шіруден қирап) арқылы дамыды, содан кейін ғана тасқа айналдырыла бастады. Circus Maximus (Италия) сияқты цирктер б.з.д. 500 жылға дейін қандай да бір түрінде болған болса да, цирктердің көп бөлігі б.з.д. 200 жылдан б.з. 200 жылға дейінгі 400 жыл ішінде салынды.

Өлшемі

Цирктің салыстырмалы өлшемдерін екі негізгі тәсілмен анықтауға болады: жолдың ұзындығы және отыру орындарының саны. Құрылыстың сыртқы өлшемдері сияқты басқа өлшемдер де орналасқан жеріне, алаңына және сәулеттік ерекшеліктеріне байланысты айтарлықтай өзгеріп, алуан түрлі болуы мүмкін. Цирктің ең қарапайым салыстырмалы өлшемі – жолдың ұзындығы. Бұл өлшемді анықтау өте оңай, себебі орта сызықтың екі шетінде ғана шағын қазба жұмыстарын жасау қажет. Цирк кейіннен салынған құрылыстардың астында қалған жағдайда да бұл мүмкін. Жолдың ұзындығы 245 метрден (Иорданиядағы Гераса циркі) 621 метрге дейін (Италиядағы Circus Maximus) өзгеруі мүмкін. Балама салыстырмалы өлшем – отыру орындарының саны. Бұл өлшемді анықтауға көбірек күш жұмсау керек, өйткені еңкейген отыру орындарының бастапқы тік және көлденең кеңістігін қайта анықтау қажет. Көп жағдайда еңкейген отыру орындарының толық құрылымы өлшеуге келмейтіндей қирап кеткен, немесе жолдың ұзындығын өлшеуге қажетті қарағанда әлдеқайда көп қазба жұмыстарын талап етеді. Отыру орындарының саны Герасада (Иордания) шамамен 15 000 адамнан бастап, Circus Maximus-та (Италия) 150 000 адамға (кейбір есептеулер бойынша 250 000-ға дейін) жете алады.

Бағдарлау

Цирктер ешқандай арнайы компас бағытымен салынған сияқты емес. Жақсы анықталғандарының дөңгелек бөліктері компас нүктелеріне қарай бағытталған. Мысалдар: Н. Гераса (Иордания); Солтүстік-Шығыс. Антинополис (Мысыр); Шығыс. Максенций циркі (Италия); Шығыс. Колчестер (Ұлыбритания); Оңтүстік-Шығыс. Максимус циркі (Италия); Оңтүстіс. Тир (Ливан); Оңтүстік-Батыс. Гортин (Грекия); Батыс. Нерон циркі (Италия).

Карцералар

Карцерлер немесе старттық қақпалар ерекше, көлбеу, сәл қисайған жоспарлы пішінге ие болды, олар орамның оң жағындағы (карцерлерден қарағанда) тікелей жолдың бірінші бөлігіне дейінгі жеке старттық қақпалар арасындағы айтарлықтай қашықтық айырмашылығын теңестіру үшін жасалған. Карцерлер жарыстарды орамды сағат тіліне қарсы бағытта жүгіру үшін құрылған. Карцерлердің пішіні Рим империясының барлық аймақтарында біркелкі болған көрінеді. Әртүрлі өлшемдегі цирктердің карцерлерінің пішініндегі ұқсастық, карцерлер пропорционалды математикалық қатынастар немесе формулалар бойынша салынғанын көрсетеді. Стандартталған пішіндегі ең алғашқы карцерлердің қашан салынғаны және мұндай формулалардың болуын растайтын құжаттар бар-жоғы әлі белгісіз. Карцерлердің ең жақсы мысалдары Гераса (Иордания) және Максенций циркінде (Италия) кездеседі.

Ең жақсы сақталған

Ең жақсы сақталған цирктер: Эмерита Августа (Испания), Кесария Маритима (жағажай) (Израиль), Максенций циркі (Италия), Гераса (Иордания), Тир (Ливан), Лептис Магна (Ливия).