Кіріспе
Өліп кеткен түпкілікті американдық тіл, бұрын Орегон және Вашингтон штаттарында сөйленген.
Катхлемет – чинукан тілдер тобына жататын тіл, Катхлемет халқы Вашингтон мен Орегон шекарасында осы тілде сөйлескен. Тілдің ең толық жазбаларын Франц Боас жасаған, ал грамматикасы Делл Хаймс диссертациясында сипатталған. 1930 жылдары тіл жойылып, одан қалған мәтіндер өте аз. Катхлемет тілі Орегонның солтүстік-батысында, Колумбия өзенінің төменгі ағысының оң жағалауында қолданылған. Ол Жоғарғы Чинук немесе Төменгі Чинук тілінің диалектісі деп жіктеліп келген, бірақ екеуімен де толыққанды түсінісу мүмкін емес еді.
Фоналогия
Чинуокан тілдерінің барлығы Митун (1999) сияқты, "Солтүстік-Батыс жағалау тілдеріне тән бай дауыссыз дыбыстар жиынтығымен" және "күрделі фонетикалық процестермен" ерекшеленеді.
Морфология
Катхлемет тілінде сөздердің төрт негізгі класы бар: есімдіктер, зат есімдер, етістіктер және артикльдер. Есімдік сөздер әрқашан түбірлі есімдік класының мүшелері болып табылады. Ал есімдік түбірлерінің екі кіші класы бар. Бірінші кіші кластың түбірлері 1-ші, 2-ші және 3-ші жаққа сілтеме жасайтын префикстермен қолданылады. Екінші кіші кластың түбірлері тек 3-ші жаққа сілтеме жасайтын префикстермен қолданылады. Зат есімдер бастапқы префикстерге, иелік есімдік префикстеріне және бастапқы префикстерге (номинализаторлар ретінде) икемделуі мүмкін, бұл формасы етістіктердің көрсеткіш префикстеріне ұқсас. Иелік есімдік префикстері жақ және сан бойынша, ал жыныс және сан префикстері сан бойынша икемделуі мүмкін. Етістіктерде бастапқы уақыт префикстері болуы мүмкін. Зат есімдер мен есімдіктерден айырмашылығы, етістік парадигма бірнеше рет кездесуі мүмкін. Кездесу саны бірден үшке дейін, көбінесе салыстырмалы реттік орналасу арқылы, жартылай ерекше формалар арқылы өзгереді. Зат есімдер абсолютив ретінде есімдік префиксімен бірге қолданылуы мүмкін. Етістіктер де есімдік ретінде қолданылады. VN, NP және VNP сияқты біріккен кластарға жататын зат есімдер бар. Зат есімдер екі түрге бөлінеді: қарапайым зат есім, ол бір түбір морфемасынан тұрады; және күрделі зат есімдер, олар нақты тізбекке ие. Ағылшын тіліндегідей, Катхлемет тіліндегі сөздер бағытты қатынастарды көрсету үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, "бімен", "үшін", "жанында", "қарай", "сыртқа". Катхлемет тіліндегі морфемаларды үш санатқа бөлуге болады: түбірлер, префикстер немесе жұрнақтар. Префикстер туынды немесе грамматикалық болуы мүмкін, мұнда туынды сөздің негізін құруға көмектеседі. Грамматикалық префикстер сирек кездеседі, бірақ формасы бойынша икемдірек.
Міндеттер
Қаталмат есімдері префикстермен де, суффикстермен де қолданылады. Есім түбірінің күрделілігі шектеулі. Ең қарапайым есім сөз: префикс пен бір түбір. Ал ең төменгі тізбек – классификациялық префикс, иеленушілік жалғау және түбір. Қаталмат есімдерінде 7 позиция бар. Позиция нөмірлері: Позиция1 – Бастапқы префикстер, Позиция2 – Классификациялық префикстер, Позиция3 – Иеленуші тұлғасы, Позиция4 – Түбір, Позиция5 – Бірінші суффикс жиынтығы, Позиция6 – Түбірдің саны, Позиция7 – Соңғы суффикстер.
Дәлелдері
Катхлемет тілінде аргументтерді анықтау үшін прономиналдық жұрнақтар қолданылады. Ол есімдік тіркестерді біріктірмейді. Бір объект толық есімдік тіркес арқылы белгіленеді және тақырып ретінде орнатылады. Бірлескен қатысуды көрсету үшін екілік немесе көптік жалғауы жеткілікті. Осы стратегияны бірінші және екінші көптік аргументтердің үшінші тұлға мүшелерін анықтау үшін де қолдануға болады. Контекст болғандықтан, оларды анықтау үшін прономиналдық сілтеме ғана жеткілікті. Мысалы:
Қайта жаңғырту
Төменгі Чинук халқы 1829 жылғы эпидемиялар салдарынан санаулы ғана адамға дейін азайды, нәтижесінде олардың ерекше тілдері жоғалып, рулық бірлік ретінде жойылды. Жоғарғы Чинук халқы одан сәл ұзақ өмір сүрді, бірақ олардың көптеген тілдерінің ішінде тек Уаско-Вишрам тілі ғана сақталды. Шындығында, Уаско-Вишрам – бүкіл чинукан тілдер отбасының қалған жалғыз тармағы. Кейде жеке диалекттер ретінде жіктелетін Уаско мен Вишрам диалектілерінің екеуі де бір-бірін түсінеді, сондықтан олар бірдей тілдің нұсқалары саналады. Олардың айырмашылығы тек бір дыбыс бірлігі мен бірнеше сөздік терминдерде ғана. 1990 жылы Уаско-Вишрам тілінде 69 адам (оның 7-сі тек осы тілде сөйлейтін) сөйледі. Уаско тілінің соңғы туған тілдес сөйлеушісі Глэдис Томпсон 2012 жылы қайтыс болды, бірақ тілдің бір бөлігі Уорм-Спрингс үнді резервациясының мүшелері Дини Джонсон мен Вэл Свицлерге берілді. Екеуі де 2006 жылдан бастап тайпаның басқа мүшелеріне Уаско-Вишрам тілін оқытуды бастады, бірақ Джонсон мен Свицлердің екеуі де толыққанды еркін сөйлейтін деңгейге жеткен жоқ. Ал Вишрам диалектісін толық меңгерген соңғы сөйлеушілер Вашингтон штатындағы Якима резервациясында тұрды; барлығы 2000 мен 2013 жылдар аралығында қайтыс болды. Басқа чинукан диалектілерінің қолданылуы мен жойылуы туралы мәліметтер жеткіліксіз, сондықтан олар соңғы рет қашан айтылғанын анықтау қиын, бірақ мәтіндер мен грамматикалық зерттеулер сақталған, әсіресе Шоалвотер, Катхлемет және Клаккамас диалектілері үшін.