Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ішкі суларды зерттейтін лимнология ғылымында өзендер мен ағыстардың әртүрлі арна түрлері кездеседі. Бұлардың барлығын су ағысының градиенті бойынша екі топқа бөлуге болады: 2%-дан төмен ағыс градиентіне ие өзендер мен ағыстар үшін төмен градиентті арналар, немесе 2%-дан жоғары градиенті барлар үшін жоғары градиентті арналар.
A wide variety of river and stream channel types exist in limnology, the study of inland waters. All these can be divided into two groups by using the water flow gradient as either low gradient channels for streams or rivers with less than two percent (2%) flow gradient, or high gradient channels for those with greater than a 2% gradient.
Төмен градиентті арналар
Өзендер мен ағындардың төмен градиентті арналарын үюлі өзендер, шарпымалы өзендер, бір тарамды ирек өзендер (меандрлық), және анастомоздық өзендер деп бөлуге болады. Арна типінің қалыптасуы ағын градиентіне, жағалау өсімдіктеріне және шөгінділердің жеткізілуіне байланысты. Үюлі өзендер көбінесе тік градиенттерде кездеседі, онда үю тілімдері үшін көп мөлшерде шөгінділер болады, ал бір тарамды ирек арналар нүктелік тілімдер үшін шөгінділердің азырақ мөлшері бар жерлерде пайда болады. Анастомоздық арналар көп тарамды, бірақ үюлі арналарға қарағанда әлдеқайда тұрақтырақ болады және көбінесе қалың саз және лайлы жағалаулары бар, ағын төсенішінің төмен градиенттерінде кездеседі. Шарпымалы өзендер бір тарамды ирек және үюлі ағындар арасында орналасады және салыстырмалы түрде тұрақты көп арналы құмды-шағыл өзендер болып табылады.
Low gradient channels of rivers and streams can be divided into braided rivers, wandering rivers, single thread sinuous rivers (meandering), and anastomosing rivers. The channel type developed depends on stream gradient, riparian vegetation and sediment supply. Braided rivers tend to occur on steeper gradients where there is a large supply of sediment for braid bars, while single thread sinuous channels occur where there is a lower sediment supply for point bars. Anastomosing channels are multithreaded, but are much more stable than braided channels and commonly have thick clay and silt banks and occur at lower gradients of stream bed. Wandering rivers fall between sinuous single thread and braided streams and are relatively stable multi channel gravel bed rivers.
Жоғары градиентті арналар
Жоғары градиентті өзендер мен ағындардың арналары рифль-бассейнге (бұл жоғарыда талқыланған төмен градиентті арналардың барлық морфологиясын қамтуы мүмкін), жылдам/жазық төсек, қадамдық бассейн және каскадтық бірлік морфологияларына бөлінеді. Рифль-бассейн тізбекті арналары көшіп-қоныс жасайтын бассейндер мен рифльдер деп аталатын көлденең тілімдерден тұрады және 1,2 проценттен кем градиенттерде кездеседі. Рапидтер (кейде жазық төсек деп те аталады, бірақ құмды төсек өзендеріндегі жазық төсектермен шатастырылмауы керек) ерекше бассейндер мен тілімдерден құралмайды, бірақ көбінесе тас клеткалары немесе топтары болады және 1-5 проценттік градиенттерде кездеседі, сондай-ақ "көпіршікті су" (whitewater) болады. Қадамдық бассейндер арнаны жабатын бассейндерден және бассейндегі субкритикалық ағынды, ал қадамдардан суперкритикалық ағынды тудыратын тас/жартас баспалдақтарынан тұрады. Олар 5-20 процент аралығындағы градиенттерде кездеседі. Каскадтық бірліктер тік градиенттерде (шамамен > 10-15 процент) орналасады, онда арнаны үлкен тастар мен жартастар басып алады және арнаны жабатын бассейндер болмайды. Кішкентай бассейншелер (pocket pools) жиі кездеседі. Барлық төрт арна типінде де үлкен ағаш қалдықтары арна типіне күшті әсер етуі мүмкін.
High gradient channels of rivers and streams have been divided into riffle pool (which can cover all of the low gradient channel morphologies discussed above), rapid/plane bed, step pool and cascade unit morphologies. Riffle pool sequence channels are composed of migrating pools and transverse bars called riffles and occur on gradients less than 1 2 percent. Rapids (also called plane bed, but not to be confused with the plane beds described in sand bed rivers) lack distinct pools and bars but commonly have stone cells or clusters and occur on gradients in the range of 1 5 percent, and have "whitewater". Step pools are composed of channel spanning pools and boulder/cobble steps that cause subcritical flow in the pool and supercritical flow over the steps. They occur in gradients in the range of 5 and 20%. Cascade units exist at steeper gradients (approx > 10–15 percent) where the channel is dominated by boulders and cobbles and channel spanning pools do not exist. Pocket pools are common. In all four channel types large woody debris may strongly influence the channel type.
Анықтамалар және қосымша оқу
Church (1992) төмен градиентті ағымдар туралы толық ақпаратты, ал Grant et al. (1990) және Buffington and Montgomery (1997) жоғары градиентті ағымдарға қатысты егжей-тегжейлі мәліметтерді ұсынады. Buffington, J. M., және D. R. Montgomery (1997), Шағыл төсекті өзендерге ерекше назар аудара отырып, бастапқы қозғалыс зерттеулерінің сегіз онжылдығын жүйелі түрде талдау, Су ресурстарын зерттеу, 33, 1993–2029. Church, M. (1992), Канал морфологиясы және топологиясы, P. Calow және G. E. Petts редакциялаған «Өзендер туралы анықтамалық» кітабында, 126–143 беттер, Blackwell. Grant, G. E., F. J. Swanson және M. G. Wolman (1990), Жоғары градиентті ағыстардағы сатылы төсек морфологиясының үлгісі мен пайда болуы, Орегон штатының Батыс Каскадтары, Америка геологиялық қоғамының бюллетені, 102, 340–352.
See Church (1992) for more details on low gradient streams and Grant et al. (1990) and Buffington and Montgomery (1997) for more details regarding high gradient streams. Buffington, J. M., and D. R. Montgomery (1997), A systematic analysis of eight decades of incipient motion studies, with special reference to gravel bedded rivers, Water Resources Research, 33, 1993 2029. Church, M. (1992), Channel morphology and topology, in The River Handbook, edited by P. Calow and G. E. Petts, pp. 126–143, Blackwell. Grant, G. E., F. J. Swanson, and M. G. Wolman (1990), Pattern and origin of stepped bed morphology in high gradient streams, western Cascades, Oregon, Geological Society of America, Bulletin, 102, 340 352.