Кіріспе
Джон Кеннет Галбрейттің 1955 жылғы кітабы «1929 жылғы Ұлы құлдырау» – Джон Кеннет Галбрейттің 1955 жылы жазған және жарық көрген кітабы. Бұл кітап 1929 жылғы Уолл-стрит құлдырауына дейінгі экономикалық тарихты баяндайды. Кітапта 1929 жылғы қор нарығының құлдырауына қор нарығындағы шектен тыс спекуляция себеп болды, ал барлық спекуляциялық эпизодтардың ортақ түйіні – қатысушылардың еңбек етпестен байып кетуге болатынына сенуі және қайта-қайта болатын спекуляциялық құмарлықтың ешқандай пайдалы мақсаты жоқ, керісінше экономикаға ауыр зиян келтіреді делінеді. Гэлбрейт 1929 жылғы оқиғаларды жақсы білу оның қайталануына қарсы ең тиімді сақтандыру шарасы деп санды.
the book
The Great Crash, 1929 is a book written by John Kenneth Galbraith and published in 1955. It is an economic history of the lead up to the Wall Street Crash of 1929. The book argues that the 1929 stock market crash was precipitated by rampant speculation in the stock market, that the common denominator of all speculative episodes is the belief of participants that they can become rich without work and that the tendency towards recurrent speculative orgy serves no useful purpose, but rather is deeply damaging to an economy. It was Galbraith's belief that a good knowledge of what happened in 1929 was the best safeguard against its recurrence.
Кітап идеясы
Гэлбрейт бұл кітапты «Байлық қоғам» деп аталатын қолжазбасымен жұмыс істеуден үзіліс жасағанда жазды. Артур М. Шлезингер кіші Гэлбрейттен Ұлы депрессия туралы толық еңбек жаза ма деп сұрады, одан кейін ол Рузвельт туралы жоспарлаған жұмысы үшін анықтама ретінде пайдаланатын еді. Гэлбрейт депрессияның басталуына себеп болған оқиғаларға назар аударуды жөн көрді. «Мен ешқашан кітап жазудан осылай ләззат алған емеспін, шын мәнінде, бұл мен үшін еңбек емес, қуаныш сыйлаған жалғыз кітап». Гэлбрейт өз еңбегі үшін көп мақтау алды, соның ішінде спекуляциялық қор нарығындағы көпіршік және одан кейінгі құлау кезіндегі адам мінез-құлқына жасаған әзіл-қалжыңды байқаулары да бар еді. Кітаптың жарық көргені, апаттың 25 жылдығымен дәл келіп, сол кезде апат және одан кейінгі Ұлы депрессия әлі жақсы естелікте болған және акция бағасының деңгейі апатқа дейінгі деңгейге қайта оралған кезде болды. Гэлбрейт тарихшының пайдалы міндеті – мұндай құлаулардың естелігін жаңарту екенін санайды, себебі олардың естен шығуы қайталануына әкеледі. 1920 жылдардың басында, қадімгі акциялардың кірісі жақсы болды және бағалары төмен еді. 1924 жылдың соңғы алты айында бағалар көтеріле бастады және 1925 жылға дейін жалғасты. 1924 жылдың мамырында 106 болған акция бағасы 1925 жылдың желтоқсанына қарай 181-ге жетті. 1926 жылы бірнеше қысқа мерзімді төмендеулерден кейін, бағалар 1927 жылы айқын түрде өсе бастады, дәстүрлі көзқарас бойынша осы жылы Ұлы құлаудың тұқымдары себілді. Ұлыбританияның алтын стандартына оралуынан және одан кейінгі валюталық дағдарыстардан кейін Еуропадан АҚШ-қа алтынның үлкен ағыны болды. 1927 жылдың көктемінде Монтегю Норман және басқа еуропалық банктердің басшылары Федералды резервтен ақша-кредит саясатын жеңілдетуді сұрады, олар келісіп, қайта есептеу мөлшерлемесін 4 пайыздан 3,5 пайызға төмендетті. Лионал Роббинс бұл шешімді «соңғы 75 жылда олардың немесе кез келген басқа банк жүйесі жасаған ең қымбат қателердің бірі» деп сипаттады. Федералды резерв босатқан қаражат қор нарығына инвестициялау үшін қол жетімді болды және «осы күннен бастап, барлық деректерге сәйкес, жағдай толығымен бақылаудан шығып кетті». Гэлбрейт бұл қарапайым талдаумен келіспеді, өйткені бұрынғыда ақшаның болуы қадімгі акциялардағы көпіршіктің міндетті шарты емес екенін және 1927 жылдың соңында бағалар акцияның нақты бағасы ретінде қарастырылуы мүмкін екенін айтты. 1928 жылдың басында «нағыздықтан қашу» басталды, нарық тұрақты өсудің орнына үлкен секірістермен өсе бастады. Шенандоа және Блю Ридж трасттарының жақтасы Харрисон Уильямс сияқты көрнекті инвесторлар профессор Дайс тарапынан «болашақты көре білуге және шексіз үміт пен оптимизмге ие» және «дәстүрдің ауыр қару-жарағымен шектелмеген» деп сипатталды. 12 наурызда сауда көлемі 3 875 910 акцияға жетті, бұл барлық уақыттағы рекордты көрсеткіш. 20 маусымға дейін 5 052 790 акция құлдыраған нарықта саудаланды, көптеген адамдар бұл бұқа нарығының аяқталуын білдіреді деп ойлады. Бағалар тағы да өсті және Гувер сайланғаннан кейін «жеңіс бумы» болды, нәтижесінде өсіп келе жатқан нарықта 6 641 250 акцияның рекордтық саудасы жасалды (16 қараша). Жалпы алғанда, нарық жыл ішінде 245-тен 331-ге дейін өсті, бұл маржамен сауда-саттықтың үлкен өсуімен бірге жүрді. Бұл сатып алушыға бағалы қағаздарды кепіл ретінде пайдалана отырып, акцияның толық бағасын төлеуден босатылғанға мүмкіндік берді. Сатып алушы акция бағасының өсуінен толыққанды пайда алды, бірақ қарыз сомасы өзгеріссіз қалды. Адамдар маржамен акция сатып алуға асықты. 1920 жылдардың басында маржамен сатып алуды қаржыландыруға арналған брокерлік несиелер орташа есеппен 1-1,5 миллиард долларды құрады, бірақ 1928 жылдың қарашасына қарай ол 6 миллиард долларға жетті. 1928 жылдың соңында мұндай несиелерге төленетін пайыздық мөлшерлеме несие берушілерге 12 пайызды құрады, бұл бүкіл әлемнен Уолл-стритке ағынға түскен алтынның өсуіне әкелді.
Апаттан кейінгі жағдайлар
Қара сейсенбіден кейін Лондон газеттері құлаған спекулянттардың терезеден секіріп түскені туралы хабарлады, бірақ Гэлбрейт кең таралған өзін-өзі өлтіру туралы бұл мәлімдемелердің негізсіз екенін айтады. Енді заңсыз иемдену мәселесі алға шықты. Көпіршік кезінде Гэлбрейт "психикалық байлық" деп атаған нәрсе өсті; тоналған адам өзінің зиянын сезбеді, ал заңсыз иемденушінің жағдайы жақсарды. Көпіршік жарылғаннан кейін есептерге көбірек назар аударылып, апаттың алғашқы аптасынан бастап қызметкерлердің қаржылық тәртіпсіздік жасауы туралы хабарлар күнделікті айналды. Union Industrial Bank тонауы сол кезеңдегі ең ірі заңсыз иемденуге айналды. Бір-бірінен хабарсыз, банктің бірнеше қызметкері спекуляция үшін қаражатты алып қалуға кірісті. Уақыт өте келе олар бір-бірінің іс-қимылдарынан хабардар болып, бір-бірін жария етуге батыл болмағандықтан, ынтымақтастыққа келісті, ол уақыт өте келе банктың барлық басшы қызметкерлерін қамтыды. Олар нарық "жазғы аспанға көтерілген" кезде қысқа позиция алды, бұл топ үшін өте қымбатқа түсті, сондықтан олар апат алдында ұзақ позиция алды, бұл олар үшін өлімге алып келетін соққы болды.
Уолл-стриттегі құлдыраудың Ұлы депрессияға әсері
Уолл-стриттің ықпалын азайтуға бейімділігіне қарамастан, Гэлбрейт 1929 жылғы құлаудың келесі Ұлы депрессияға маңызды үлес қосқанын айтты: бұл тауарларға деген сұраныстың қысқаруына, уақытша инвестициялау және несие берудің қалыпты құралдарының жойылуына, экономикалық өсімнің тоқтауына және көптеген адамдарды экономикалық жүйеден шеттетуге әкелді. Екіншіден, корпорациялар құрылымындағы мәселелер. Ол, ең алдымен, сол дәуірде құрылған жаңа инвестициялық ұйымдардың (мысалы, холдингтік компаниялар мен инвестициялық трастар) дефляциялық спиральға ықпал еткенін атап көрсетеді, бұл олардың жоғары қаржылық тәуелділігіне байланысты болды. Холдингтік компаниялардың облигацияларына төленген дивидендтер тоқтатылғанда, жүйе құлады. "Дефляциялық циклді жалғастыруға және күшейтуге арналған корпоративтік жүйені елестету қиын". Сондай-ақ, "Америкалық кәсіпкерлік 1920 жылдары ерекше көптеген жарнамашыларға, жемқорларға, алаяқтарға, жалғаншыларға және мошенниктерге есігін кең ашты. Бұл, мұндай іс-әрекеттердің ұзақ тарихында, корпоративтік ұрлықтың толассыз ағыны болды". Төртіншіден, сыртқы саудадағы теңгерімсіздік. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ импорттан гөрі экспортты көп жасайтын кредитор елге айналды. Импортқа жоғары тарифтер бұл теңгерімсіздікке себеп болды. Шет мемлекеттердің кейіннен төлемдерді орындамауы экспорттың төмендеуіне әкеп соқты, бұл ең қиын фермерлерге тиді. Соңында, "экономикалық білімнің нашар деңгейі". Гэлбрейт "1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында экономистер мен экономикалық кеңес бергендер ерекше түрде бұрыс болды" деді және "нағыз экономикалық кеңестер әрқашан жағдайды нашарлататын шараларды қолдады" деп қосты.
Қайталану ықтималдығы
Гэлбрайт Ұлы құлдырау ұлттық санаға соншалықты терең сіңгендіктен, Америка қазіргі уақытқа дейін (1954) тағы бір көпіршікке ұшырамады деген пікірде болды. Бірақ ол 1929 жылғы құлдырау сияқты, тағы бір спекуляциялық асырудың ықтималдығы жоғары деп ойлады, себебі америкалықтардың шексіз байлыққа қол жеткізе алады және олардың әрқайсысы осы байлықтан үлес алады деген сенімге бейімділігі сақталған. Ол қаржылық қауымдастықтың жалпы қоғамдық мүдделерге деген жауапкершілік сезімін шағын емес, "бірге жуық нөлге" тең деп есептеді. Үкіметтік биліктер көпіршіктің қайталануын болдырмауға мүмкіндік берсе де, оларды қолдану тартымды немесе саяси тұрғысынан тиімді емес еді, өйткені сайлау күнге жақын, тіпті сайлаудан кейін де болуы мүмкін.
Қабылдау және танымал мәдениет
2008 және 2009 жылдары Джим Крамер Джон Кеннет Галбрайттың кітабын көрсетіп, «Mad Money» бағдарламасында оны мақтады. Галбрайт сипаттаған құлдырау мен 2000 жылдар соңындағы төңкерістің ұқсастығы оны қатты әсерге түсірді.
Түзетулер мен жаңартулар
Кітаптың жаңартылған басылымдары, әр ретте жаңа зерттеулермен және уақтылырақ кіріспемен 1961, 1972, 1988, 1997 және 2009 жылдары жарық көрді.
Анықтамалық еңбектер
Галбрайт, Дж. К., 1929 жылғы Ұлы құлдырау, Пеликан, 1961