Кіріспе

Осман империясында түрік құпия қызметі

Қаракөл қоғамы (Karakol Cemiyeti), сондай-ақ Қара қол, Күзетшілер қауымдастығы немесе Қорғау қоғамы деп белгілі, Түрік тәуелсіздік соғысы кезінде Түрік ұлттық қозғалысы тарапынан күш білдірген түрік құпия қызметі болды. 1918 жылдың қараша айында құрылған бұл ұйым Мұстафа Кемал Ататүрктің Анатолия және Румелия құқықтарын қорғау қауымдастығымен бірігуден бас тартты. 1920 жылғы Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің сайлауынан кейін ұйым басшылығы жойылды, нәтижесінде 1926 жылы ол таратылды.

Операция

Қарақол қоғамы 1918 жылы қарашада Константинопольді одақтастар басып алуына қарсы күрескен алғашқы жасырын ұйым ретінде құрылды. Ол Біріккен және Даму комитетінің арнайы ұйымы – Ерекше ұйымның жалғасы болды, мүшелерінің көпшілігі осы ұйымнан шыққан. Оны Талаат паша елден қашқаннан кейін, оның бұйрығымен Қара Васиф бей мен Қара Кемал құрған. Атау негізінен ұйымдастырушылардың есімдерінің бірігінен таңдалды; сондай-ақ құпия пароль (K.G.) қабылданды. Қарақолдың орталық комитетіне Қара Васиф бей, Баха Саид бей, Рефик Исмаил бей, Әли Риза бей (Бейбе), Эдип Сервет бей (Төр), Кемалеттин Сами бей және Галатали Севкет бей кірді. Ұйымның мақсаты – заңды жолдармен ұлттық бірлікті қорғау және, егер болмаса, оны құру. Бостандық пен әділеттің қысымына ұшырағандарға қарсы революциялық шаралар қолданылуы тиіс еді. Ұйым құрылған туралы декларацияның үшінші бабында Қарақолдың социалистік бағыты айқындалды. 1918 жылдың қарашасы мен 1919 жылдың мамыры аралығында Константинопольде болған Мұстафа Кемал Ататүрік Әли Фетхи бей, Қара Кемал, Исмаил Канбулат және тағы бір белгісіз адаммен кездесті, нәтижесінде революциялық комитет құрылды. Комитет сұлтанды өлтіруді, үкіметті құлатуды және одан кейін келетін үкіметке қысым көрсетуді жоспарлады. Канбулаттың тартыншақтығы комитеттің жоспарларын уақытша тоқтатты, бірақ кейін мүшелері сұлтанды жою құлдырап бара жатқан Осман империясын сақтап қалуға жеткіліксіз екенін келіскен соң, олар осы жоспардан бас тартты. Мұстафа Кемал түрік қарсылық қозғалысының орталығына айналатын Анатолияға аттанды. Қарақол Константинополь мен Анатолия арасында байланыс және көлік желісін құрып, еріктілерді, қару-жарақ пен жабдықты Анатолияға контрабандалық жолмен жеткізді. Қарақол өкілдері Эрзурум және Сивас құрылтайларына қатысып, Анатолия мен Румелияның құқықтарын қорғау қауымдастығы (АДРАР) туы астында әртүрлі қарсылық ұйымдарын біріктіруді қолдады, сондай-ақ Қарақол Амасия хаттамасын жариялады. Бірақ көп ұзамай Қарақол басшылығы мен Кемал арасында келіспеушіліктер туды; Қарақол Анкараны ұлттық қарсылықтың орталығы деп мойындаудан бас тартып, АДРАР-дан тәуелсіз әрекет етуді жалғастырды, өзін қарсылықтың нағыз ядросы деп санады. Кемал Қарақолдың ниетіне күдікпен қарап, оған қызметін тоқтатуды бұйырды.

Төмендеу

1920 жылғы 11 қаңтарда Баха Саид Бей Бакуге сапар шегіп, өзін түрік қарсыласының өкілі ретінде таныстырып, большевиктермен одаққа қол қойды. 26 ақпанда Кара Васиф Бей Кемалға осы келісім туралы хабарлады, бірақ Кемал келісімнің ADRAR-дың білімі мен келісімінсіз жасалғандықтан заңсыз екенін мәлімдеді. Кемал Қарақолдан тағы да ADRAR құрамына қосылуын талап етті. Қарақол 1920 жылғы Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісіне сайлау өткенге дейін өз қызметін жалғастырды, бірақ 16 наурызда британдық әскерлер парламентке кіріп, бірнеше депутатты қамауға алғандықтан сайлау тоқтап қалды. Қарақол жетекшілерінің бір бөлігі кейін Мальтаға жер аударылды, ал қалғандары Кемалмен Анкарада немесе Энвер-пашамен Кавказда бірікті. Қарақолдың мардымсыз қалдықтары 1926 жылға дейін болды, алайда Кемал Түрік ұлттық қозғалысының басшысы ретінде өзінің беделін нығайтқан болатын. Қарақолдың барлау функциясы «Явуз» тобы, «Забитан» тобы, «Хамза» тобы сияқты басқа ұйымдармен алмастырылды. Олар тәуелсіздік соғысы аяқталғанға дейін жұмыс істеді. Қарақол қазіргі Ұлттық барлау ұйымы – МИТ-тің алға құрылған ұйымдарының бірі саналады.