Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өгіз арбасы – өгіздер (жұмыс малдары) тартқан төрт дөңгелекті көлік. Бұл көлік, әсіресе Оңтүстік Африкада, сондай-ақ Жаңа Зеландия мен Австралияда дәстүрлі тасымалдау құралы болған. Өгіз арбалары Америка Құрама Штаттарында да қолданылған. Олардың алғашқы тіркелген пайдалануы шамамен 1670 жылға дейін жетеді, бірақ кейбір аймақтарда олар қазірге дейін қолданылып келеді.
An ox wagon or bullock wagon is a four wheeled vehicle pulled by oxen (draught cattle). It was a traditional form of transport, especially in Southern Africa but also in New Zealand and Australia. Ox wagons were also used in the United States. The first recorded use of an ox wagon was around 1670, but they continue to be used in some areas up to modern times.
Дизайн
Өгіздер жүретін вагондарды әдетте өгіздер жұптап сүйретеді. Бұл оларға өте кең бұрылу радиусын берді, соның нәтижесінде Зимбабведегі Булавайо және Оңтүстік Африкадағы Грэмстаун сияқты қалалардың 120 фут (37 метр) ені бар кең, әдемі бульварлары пайда болды, ал Грэмстаун қаласының бульварлары "өгіз арбасын айналдыруға жететіндей кең" болды. Вагонның өзі әртүрлі ағаштардан жасалған, дөңгелектерінің шеттері темірмен жабылған, ал 19 ғасырдың ортасынан бастап біліктері де темірден жасалатын болды. Арғы дөңгелектер әдетте алдыңғы дөңгелектерге қарағанда айтарлықтай үлкен және көліктің платформасына берік бекітілген. Алдыңғы дөңгелектердің диаметрі көліктің платформасының астындағы бос кеңістіктен үлкен болғандықтан, басқару осі платформаның астынан көп бұрыла алмайды. Бұл вагонның бұрылу радиусына көп әсер етпейді, себебі оны өгіздер тартады (жоғарыда қараңыз), сонымен қатар вагонның алдыңғы бөлігін әлдеқайда тұрақты етеді, өйткені іздің ені платформаның енінен ешқашан кем болмайды. Бұл сондай-ақ өгіздердің сүйреу тізбектері мен вагонның артқы осі (әдетте темір тізбек немесе таяқшалар) арасындағы ауыр жүк тасымалдау үшін қажетті мықты байланысты қамтамасыз етеді. Жүк орналастыру аймағының көп бөлігі ағаш аркалармен тірелген кенеппен жабылған; жүргізуші ашық ауада ағаш сандықта отыратын (африкаанс: Chest (мүлік)).
Ox wagons are typically drawn by teams of oxen, harnessed in pairs. This gave them a very wide turning circle, the legacy of which are the broad, pleasant boulevards of cities such as Bulawayo, Zimbabwe, which are 120 feet (37 m) wide, and Grahamstown, South Africa, which are "wide enough to turn an ox wagon". The wagon itself is made of various kinds of wood, with the rims of the wheels being covered with tyres of iron, and since the middle of the 19th century the axles have also been made of iron. The back wheels are usually substantially larger than the front ones and rigidly connected to the tray of the vehicle. The front wheels are usually greater in diameter than the clearance under the tray of the vehicle so that the steering axle could not turn far under the tray. This makes little difference to the turning circle of the wagon because of the oxen drawing it (see above) and it makes the front of the wagon much more stable because the track is never much less than the width of the tray. It also allowed a much more robust connection between the hauling traces of the oxen and the rear axle of the wagon (usually iron chain or rods) that is necessary for heavy haulage. Most of the load carrying area was covered in canvas supported by wooden arches; the driver sat in the open on a wooden chest (Afrikaans: [[Chest (furniture)).
Австралия
Австралияның отарлау тарихында бұқа арбалары маңызды рөл атқарды. Олаф Руэн өзінің "Бұқа топтары" атты кітабында бұқа топтарының "қонысты қалыптастырып, құрғанын" айтады. Олар жолдар салып, теміржолдар төседі; олардың тартымды күші ішкі аймақтарды мекендеуге мүмкіндік берді; ағаш жинауға қосқан үлесі бұталарды ашты; жас кәсіпкерлерге өмірде бастама беруге көмектесті. Көптеген саяхатшылар мен жүк тасушылар бұқаларды жылқыдан арзан, тыныш, берік және күтуге оңай болғандықтан артық көреді, демек, оларды тарту жұмысына жиі пайдаланды. Көбінесе жұптап тізгіленген, ұзын бұқалар тізбегі алдындағы теміржолдар мен жолдар салынар алдында жүк пен ағашты құрғақ, вагон немесе джинкермен тасымалдау үшін қолданылды. Бастапқыда орташа тірегі және тар темір дөңгелектері бар икемді екі дөңгелекті құрғақ арбалар кеңінен қолданылды. 1860 жылдан кейін төрт дөңгелекті арбалар пайда болды және 16-18 бұқамен жүк тасыды. Бұқа тобын жақсы оқытылған екі басшы бұқа басқарды, олар тізгін мен жекпе-жексіз ауызша командаларға жауап берді. Бұқа тобының жүргізушісі бұқашы, бұқа ұрып немесе командашы деп аталды. Австралияның көптеген ауылдары бұқа топтарының тоқтаған жерлерінен өсіп шықты, олар командалар демалатын немесе өзенді кесіп өтетін дүкендерден немесе шатырлардан пайда болды. Мұндай шатырлар әдетте 19 шақырым (12 миль) аралықта орналасқан, бұл команданың күніне жүре алатын орташа қашықтық еді.
Bullock wagons were important in the colonial history of Australia. Olaf Ruhen, in his book Bullock Teams remarks on how bullock teams "shaped and built the colony. They carved the roads and built the rail; their tractive power made populating the interior possible; their contributions to the harvesting of timber opened the bush; they offered a start in life to the enterprising youngster". Bullocks were preferred by many explorers and teamsters because they were cheaper, quieter, tougher and more easily maintained than horses therefore making them more popular for draught work. Frequently comprising long trains of bullocks, yoked in pairs, they were used for hauling drays, wagon or jinker loads of goods and lumber prior to the construction of railways and the formation of roads. In early days the flexible two wheeled dray, with a centre pole and narrow iron tyres was commonly used. The four wheeled dray or box wagon came into use after about 1860 for loads of and was drawn by 16 to 18 bullocks. A bullock team was led by a pair of well trained leaders who responded to verbal commands as they did not have reins or a bridle. The bullock team driver was called a bullocky, bullock puncher or teamster. Many Australian country towns owe their origin to the bullock teams, having grown from a store or shanty where teams rested or crossed a stream. These shanties were spaced at about 12 mile (19 km) intervals, which was the usual distance for a team to travel in a day.
Оңтүстік Африка
Воотеркерлер 1830 және 1840 жылдары Кейп колониясынан солтүстік және солтүстік-шығысқа қарай жасаған Ұлы сапарында өгіз арбаларын пайдаланды. Дәстүр бойынша, арбаның артқы жағына қарай көтеріліп, жануардың төменгі жақ сүйегін еске түсіретін қабырғалары бар арба kakebeenwa (жақ сүйек арбасы) деп аталды. Оңтүстік Африкада 800 түрлі ағаш бар, оның 17-сі арба жасауға қолданылды. Оңтүстік Африка ағаштары арба жасау үшін ең жақсысы деп есептеледі. Арба жасау үшін қолданылған ағаштардың ішінде қатты сары ағаштан бастап, жұмсақ Бокенхоутқа дейін болды, ол соққыны жұмсарту үшін пайдаланылды, бірақ берік тұрды. Дөңгелектің айналасындағы темір шеті дөңгелекке тікелей жабыстырылды, көмір темір шетін тозу мен шіруден қорғап, өзендерді кесіп өтуді жеңілдетті. Өгіз арбасын 12-16 өгіз тартты. Арбаны бес минут ішінде дөңгелектердегі төрт қаданы соғып, арбаның үстіңгі бөлігін жеті бөлікке бөліп, оны төрт адам қиын жерлерден немесе өзендерден көтеріп алып өту арқылы бөлшектеуге болады. Өгіз арбасы 40 градусқа дейін бұрыла алатын, бұл оны қиын беткейлерде жүруге өте ыңғайлы етті. Арбаның дөңгелектері қызыл қорғасынмен боялған, ол тамаша су өткізбейтін қасиетке ие болды. Арбалар мен олар тасыған жәшіктерге түрлі гүлдер мен әшекейлер салынды, олардың сыртқы түрі әдемі әрі түрлі-түсті болды. Арбалар көбінесе лагерь деп аталатын жылжымалы бекініс ретінде қолданылды, мысалы, Қанды өзен шайқасында. 1881 жылы Барбертон аймағында алтынның табылуынан кейін, бұрынғы Лоуренсу Маркестен жабдықтау әкелу үшін өгіз арбалары пайдаланылды. Джеймс Перси Фицпатрик осы өгіз арбаларында жұмыс істеді және оларды 1907 жылғы танымал кітабында – «Бушвельдтің Джокінде» сипаттады.
The Voortrekkers used ox wagons during the Great Trek north and north east from the Cape Colony in the 1830s and 1840s. An ox wagon traditionally made with the sides rising toward the rear of the wagon to resemble the lower jaw bone of an animal is also known as a kakebeenwa (jaw bone wagon). South Africa has 800 varieties of wood of which 17 varieties were used for wagon building. South African wood varieties are regarded as the best for wagon building. Wood varieties used for wagon making ranged from hard yellowwood to Boekenhout, is a softer wood and was used as a shock absorber but still stayed firmly in place. The iron rim around the wheel was burnt onto the wheel, the charcoal would protect the iron rim from rust and rot, making it easy to cross rivers. The ox wagon could be pulled by 12 16 oxen. The ox wagon could also be disassembled in five minutes by hitting out four pegs on the wheels, then lifting the top of the wagon in seven pieces and carried by four people over rough terrain or across rivers. The ox wagon could also twist 40 degrees which made it ideal for traversing difficult surface areas. The wheels of the ox wagon were painted in red lead paint which acted as an excellent water repellant. Various flower and ornament designs were also painted on the wagons and the chests the wagons carried, making them look very colourful. Often the wagons were employed as a mobile fortification called a laager, such as was the case at the Battle of Blood River. After the discovery of gold in the Barberton area in 1881, ox wagons were used to bring in supplies from former Lourenço Marques. James Percy FitzPatrick worked on those ox wagons and described them in his famous 1907 book Jock of the Bushveld.
Африкандар символикасы
Оңтүстік Африкада өгіз арбасы африканерлердің мәдени символы ретінде қабылданып, беделді мәртебеге ие болды. Осева 1957 жылдан 1994 жылға дейін Оңтүстік Африканың ұлттық әнұраны болған «Die Stem» африкаанс өлеңінің бірінші шумағында еске алынады. 1939 жылы Оңтүстік Африканың Ұлыбритания тарапынан Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қарсы шығу мақсатымен құрылған, Германияны қолдайтын африканер ұлтшыл ұйымы өзін «Ossewabrandwag» (Өгіз арбасының күзетшісі) деп атады.
In South Africa, the ox wagon was adopted as an Afrikaner cultural icon. The ossewa is mentioned in the first verse of "Die Stem", the Afrikaans poem which became South Africa's national anthem from 1957 to 1994. When a pro German Afrikaner nationalist organisation formed in 1939, to oppose South Africa's entry into World War II on the British side, it called itself the Ossewabrandwag (Ox wagon Sentinel).