Кіріспе

Өгіз арбасы – өгіздер (жұмыс малдары) тартқан төрт дөңгелекті көлік. Бұл көлік, әсіресе Оңтүстік Африкада, сондай-ақ Жаңа Зеландия мен Австралияда дәстүрлі тасымалдау құралы болған. Өгіз арбалары Америка Құрама Штаттарында да қолданылған. Олардың алғашқы тіркелген пайдалануы шамамен 1670 жылға дейін жетеді, бірақ кейбір аймақтарда олар қазірге дейін қолданылып келеді.

Дизайн

Өгіздер жүретін вагондарды әдетте өгіздер жұптап сүйретеді. Бұл оларға өте кең бұрылу радиусын берді, соның нәтижесінде Зимбабведегі Булавайо және Оңтүстік Африкадағы Грэмстаун сияқты қалалардың 120 фут (37 метр) ені бар кең, әдемі бульварлары пайда болды, ал Грэмстаун қаласының бульварлары "өгіз арбасын айналдыруға жететіндей кең" болды. Вагонның өзі әртүрлі ағаштардан жасалған, дөңгелектерінің шеттері темірмен жабылған, ал 19 ғасырдың ортасынан бастап біліктері де темірден жасалатын болды. Арғы дөңгелектер әдетте алдыңғы дөңгелектерге қарағанда айтарлықтай үлкен және көліктің платформасына берік бекітілген. Алдыңғы дөңгелектердің диаметрі көліктің платформасының астындағы бос кеңістіктен үлкен болғандықтан, басқару осі платформаның астынан көп бұрыла алмайды. Бұл вагонның бұрылу радиусына көп әсер етпейді, себебі оны өгіздер тартады (жоғарыда қараңыз), сонымен қатар вагонның алдыңғы бөлігін әлдеқайда тұрақты етеді, өйткені іздің ені платформаның енінен ешқашан кем болмайды. Бұл сондай-ақ өгіздердің сүйреу тізбектері мен вагонның артқы осі (әдетте темір тізбек немесе таяқшалар) арасындағы ауыр жүк тасымалдау үшін қажетті мықты байланысты қамтамасыз етеді. Жүк орналастыру аймағының көп бөлігі ағаш аркалармен тірелген кенеппен жабылған; жүргізуші ашық ауада ағаш сандықта отыратын (африкаанс: Chest (мүлік)).

Австралия

Австралияның отарлау тарихында бұқа арбалары маңызды рөл атқарды. Олаф Руэн өзінің "Бұқа топтары" атты кітабында бұқа топтарының "қонысты қалыптастырып, құрғанын" айтады. Олар жолдар салып, теміржолдар төседі; олардың тартымды күші ішкі аймақтарды мекендеуге мүмкіндік берді; ағаш жинауға қосқан үлесі бұталарды ашты; жас кәсіпкерлерге өмірде бастама беруге көмектесті. Көптеген саяхатшылар мен жүк тасушылар бұқаларды жылқыдан арзан, тыныш, берік және күтуге оңай болғандықтан артық көреді, демек, оларды тарту жұмысына жиі пайдаланды. Көбінесе жұптап тізгіленген, ұзын бұқалар тізбегі алдындағы теміржолдар мен жолдар салынар алдында жүк пен ағашты құрғақ, вагон немесе джинкермен тасымалдау үшін қолданылды. Бастапқыда орташа тірегі және тар темір дөңгелектері бар икемді екі дөңгелекті құрғақ арбалар кеңінен қолданылды. 1860 жылдан кейін төрт дөңгелекті арбалар пайда болды және 16-18 бұқамен жүк тасыды. Бұқа тобын жақсы оқытылған екі басшы бұқа басқарды, олар тізгін мен жекпе-жексіз ауызша командаларға жауап берді. Бұқа тобының жүргізушісі бұқашы, бұқа ұрып немесе командашы деп аталды. Австралияның көптеген ауылдары бұқа топтарының тоқтаған жерлерінен өсіп шықты, олар командалар демалатын немесе өзенді кесіп өтетін дүкендерден немесе шатырлардан пайда болды. Мұндай шатырлар әдетте 19 шақырым (12 миль) аралықта орналасқан, бұл команданың күніне жүре алатын орташа қашықтық еді.

Оңтүстік Африка

Воотеркерлер 1830 және 1840 жылдары Кейп колониясынан солтүстік және солтүстік-шығысқа қарай жасаған Ұлы сапарында өгіз арбаларын пайдаланды. Дәстүр бойынша, арбаның артқы жағына қарай көтеріліп, жануардың төменгі жақ сүйегін еске түсіретін қабырғалары бар арба kakebeenwa (жақ сүйек арбасы) деп аталды. Оңтүстік Африкада 800 түрлі ағаш бар, оның 17-сі арба жасауға қолданылды. Оңтүстік Африка ағаштары арба жасау үшін ең жақсысы деп есептеледі. Арба жасау үшін қолданылған ағаштардың ішінде қатты сары ағаштан бастап, жұмсақ Бокенхоутқа дейін болды, ол соққыны жұмсарту үшін пайдаланылды, бірақ берік тұрды. Дөңгелектің айналасындағы темір шеті дөңгелекке тікелей жабыстырылды, көмір темір шетін тозу мен шіруден қорғап, өзендерді кесіп өтуді жеңілдетті. Өгіз арбасын 12-16 өгіз тартты. Арбаны бес минут ішінде дөңгелектердегі төрт қаданы соғып, арбаның үстіңгі бөлігін жеті бөлікке бөліп, оны төрт адам қиын жерлерден немесе өзендерден көтеріп алып өту арқылы бөлшектеуге болады. Өгіз арбасы 40 градусқа дейін бұрыла алатын, бұл оны қиын беткейлерде жүруге өте ыңғайлы етті. Арбаның дөңгелектері қызыл қорғасынмен боялған, ол тамаша су өткізбейтін қасиетке ие болды. Арбалар мен олар тасыған жәшіктерге түрлі гүлдер мен әшекейлер салынды, олардың сыртқы түрі әдемі әрі түрлі-түсті болды. Арбалар көбінесе лагерь деп аталатын жылжымалы бекініс ретінде қолданылды, мысалы, Қанды өзен шайқасында. 1881 жылы Барбертон аймағында алтынның табылуынан кейін, бұрынғы Лоуренсу Маркестен жабдықтау әкелу үшін өгіз арбалары пайдаланылды. Джеймс Перси Фицпатрик осы өгіз арбаларында жұмыс істеді және оларды 1907 жылғы танымал кітабында – «Бушвельдтің Джокінде» сипаттады.

Африкандар символикасы

Оңтүстік Африкада өгіз арбасы африканерлердің мәдени символы ретінде қабылданып, беделді мәртебеге ие болды. Осева 1957 жылдан 1994 жылға дейін Оңтүстік Африканың ұлттық әнұраны болған «Die Stem» африкаанс өлеңінің бірінші шумағында еске алынады. 1939 жылы Оңтүстік Африканың Ұлыбритания тарапынан Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қарсы шығу мақсатымен құрылған, Германияны қолдайтын африканер ұлтшыл ұйымы өзін «Ossewabrandwag» (Өгіз арбасының күзетшісі) деп атады.