Символдық билік: Әлеуметтік доминацияның жасырын түрлері

Кіріспе

Әлеуметтік ұғым
символды билік ұғымы, сондай-ақ символды үстемдік (француз тілінде – domination symbolique) немесе символды зорлық-зомбылық деп те аталады, алғаш рет француз социологы Пьер Бурдье саналы адамдарға қатысты әлеуметтік мінез-құлқында орын алатын мәдени/әлеуметтік үстемдіктің жасырын, көбінесе еңселі емес әдістерін түсіндіру үшін енгізді. Символды билік – бұл басқа адамға қарсы қолданылатын тәртіп, оның мақсаты сол адамның әлеуметтік иерархиядағы орнын бекіту, кейде жеке қарым-қатынастарда, бірақ негізінен жүйелік институттар арқылы. «Жұмсақ күш» деп те аталатын символды билікке дискриминациялық немесе зиянды мағынасы бар әрекеттер жатады, мысалы, гендерлік үстемдік және расизм. Символды билік белгілі бір саланың әлеуметтік құрылымындағы билік қатынастарын қате түсіну арқылы өзінің әсерін сақтайды. Символды билік үшін билеуші ғана емес, сонымен қатар билікке бағынушылардың да әлеуметтік құндылық алмасудағы өз орнын қабылдауы қажет.

Тарих

Символикалық күш тұжырымы Фридрих Энгельстің жалған сана туралы түсінігіне қатысты қарастырылуы мүмкін. Энгельс пікірінше, капитализм жағдайында заттар мен әлеуметтік қатынастардың өзі өзара әрекеттесуге қатысатын субъектілерге тәуелді әлеуметтік құндылықтармен сіңірілген. Егер осындай әлеуметтік және материалдық құндылықтардың айырбасын реттейтін табиғи заң туралы иллюзия болмаса, пролетариат өз мүдделеріне қайшы келетін әлеуметтік қатынастарды жақсы көріп, қолдамас еді. Қоғамдағы үстемдік ететін тұлғалар теңсіз әлеуметтік қатынастардың қалыптасуы үшін мұндай идеологиялық тәртіптің бар екенін саналы түрде қабылдауы керек. Луи Альтюссер бұл тұжырымды «Идеологиялық мемлекеттік аппараттар» деп аталатын еңбектерінде одан әрі дамытып, олардың билігінің бір бөлігі символдық репрессияға негізделгенін айтты. Символикалық күш тұжырымын алғаш рет Пьер Бурдье «Айырмашылық» еңбегінде енгізді. Бурдье мәдени рөлдердің билік иерархиясының қоғамдарда қалай орналасатынын және қайта өндірілетінін анықтауда экономикалық күштерге қарағанда басым екенін ұсынды. Жүйеде үстемдікті сақтау үшін мәртебе мен экономикалық капиталдың екеуі де қажет, өндіріс құралдарына иелік ету ғана емес. Қаржылық капиталдан бөлек символдық капиталға ие болу идеясы Бурдье билік иерархиясын талдауында маңызды рөл атқарды. Мысалы, Алжирдің кабил қоғамындағы өзара сый алмасу процесінде екі тараптың байлығы тең болмаған жағдайда, жақсырақ жабдықталған сый беруші "алушыға қатаң иерархия мен қарыз қатынасын таңуға" мүмкіндік алады. Сондықтан символдық күш – бұл, негізінен, үстемдік ететін әлеуметтік агенттерге ойлау және қабылдау санаттарын таңу болып табылады. Олар осы санаттар тұрғысынан әлемді байқап, бағалай бастағаннан кейін – және көзқарасының өзгеруін міндетті түрде білмей – қолданыстағы әлеуметтік тәртіпті әділ деп қабылдайды. Бұл өз кезегінде, қазірдің өзінде үстемдік ететін агенттердің мүдделеріне қызмет ететін әлеуметтік құрылымды жалғастырады. Символдық күш физикалық зорлықтан өзгешелігі – ол жеке тұлғалардың әрекет ету тәсілдері мен танымдық құрылымдарына сіңірілген және әлеуметтік тәртіптің заңдылығын көрсетеді.

The concept of symbolic power may be seen as grounded in Friedrich Engels' concept of false consciousness. To Engels, under capitalism, objects and social relationships themselves are embedded with societal value that is dependent upon the actors who engage in interactions themselves. Without the illusion of natural law governing such transactions of social and physical worth, the proletariat would be unwilling to consciously support social relations that counteract their own interests. Dominant actors in a society must consciously accept that such an ideological order exists for unequal social relationships to take place. Louis Althusser further developed it in his writing on what he called Ideological State Apparatuses, arguing that the latter's power is partly based on symbolic repression. The concept of symbolic power was first introduced by Pierre Bourdieu in La Distinction. Bourdieu suggested that cultural roles are more dominant than economic forces in determining how hierarchies of power are situated and reproduced across societies. Status and economic capital are both necessary to maintain dominance in a system, rather than just ownership over the means of production alone. The idea that one could possess symbolic capital in addition and set apart from financial capital played a critical role in Bourdieu's analysis of hierarchies of power. For example, in the process of reciprocal gift exchange in the Kabyle society of Algeria, when there is an asymmetry in wealth between the two parties, the better endowed giver "can impose a strict relation of hierarchy and debt upon the receiver." Symbolic power, therefore, is fundamentally the imposition of categories of thought and perception upon dominated social agents who, once they begin observing and evaluating the world in terms of those categories—and without necessarily being aware of the change in their perspective—then perceive the existing social order as just. This, in turn, perpetuates a social structure favored by and serving the interests of those agents who are already dominant. Symbolic power differs from physical violence in that it is embedded in the modes of action and structures of cognition of individuals, and imposes the specter of legitimacy of the social order.