Кіріспе

Болгар тілінің грамматикалық ережелері

Болгар грамматикасы – болгар тілінің грамматикасы. Болгар тілі – оңтүстік славян тілдерінің бірі. Ол ежелгі шіркеу славян тілінен пайда болды, ол орта ғасырлардағы славян тілдерінің жазба стандарты болды және о бастағы славян тілінен туындады. Болгар тілі грек, македон, румын, албан және серб тілінің торлак диалектісін қамтитын Балқан тілдер қауымдастығының да бір бөлігі болып табылады. Ол олармен бірнеше грамматикалық жаңалықтарды бөліседі, бұл оны көптеген басқа славян тілдерінен, тіпті басқа оңтүстік славян тілдерінен де ерекшелендіреді. Олардың арасында зат есімнің жіктелуінің күрт азаюы бар. Болгар тілінде зат есімнің жіктелуі жойылды, бірақ сөздердің соңына қосылатын нақты артикль пайда болды. Сөздік жүйесінде болгар тілі көптеген славян тілдерінен инфинитивтің жоғалуымен, ескі жалғау жүйесінің көп бөлігін сақтап қалуымен (аорист пен кемелсіздік арасындағы қарама-қайшылықты қоса алғанда) және куәландырылған және куәландырылмаған ақпараттың түрлерін ажырату үшін күрделі дәлелдеме жүйесінің дамуымен ерекшеленеді.

Есімдіктер

Болгар тіліндегі есімдер грамматикалық жыныс, сан (оның ішінде санау түрі), анықтық және шақыру формасы категорияларын қамтиды.

Жынысы

Зат есімнің үш нақты грамматикалық жынысының бірі болады (еркек, әйел, орта).

Тақырыптық түрі

Ауыстырмалы түрі - адамды (жануар, затты және т.б.) тікелей сөйлескенде атау үшін қолданылады. Мысалы, отбасы мүшелері үшін: майка → майко (majka → majko "ана"), еркек есімдер үшін: Петър → Петре (Petar → Petre), әлеуметтік жағдайларды білдіретін сөздерде: приятел → приятелю (prijatel → prijatelju "дос"), учител → учителю (učitel → učitelju "ұстаз").

ХХ ғасырдың басында ауыстырмалы түрін қолдану азая бастады. Көптеген есімдерде, әсіресе әйел есімдерінің [ь/й]о жалғауымен айтылуы және шетелдік есімдердің ауыстырмалы түрінің қолданылуы бейәдепті немесе көнділдік деп есептеледі. Мысалы, Любомире – "Эй, Любомир!" деген сөз, ал Елено ("Эй, Елена!") және Маргарито ("Эй, Маргарита!") сияқты әйел есімдері қазіргі кезде әдепсіз саналады.

Грамматикалық кейстердің қалдықтары

Ежелгі болгар тілінде жеті грамматикалық жағдайды қамтитын кең өрлеу жүйесі болды: атау, айыптау, дәт, меншік, орналасу, құрал және шақыру; олардың ішінде қазіргі болгар тілінде тек атау және шақыру жағдайлары ғана сақталған. Болгар тілі ескі өрлеу жүйесін жоғалтса да, есімдіктерде әлі де грамматикалық жағдай бар; сондай-ақ, жанама жағдайлардағы кейбір есімдер қатып қалған және сөздердің басқа түрлері ретінде қайта қарастырылған.

Айқын мақала

Бұлгар тілінің әдеби тілін қалыпқа келтірген тіл білімі мамандары анықталатын жіктеулі артикльді (пълен член) -ът/-ят және анықталмайтын жіктеулі артикльді (кратък член) -а/-я енгізді. Бұл айырмашылық жасанды болды және сол кездегі ешбір болгар диалектінде кездеспеді. Анықталатын жіктеулі артикль сөйлемнің жатысы болып табылатын анықталған еркек жалғыз сан есімдермен қолданылады, әйтпесе анықталмайтын жіктеулі артикль қолданылады. Мысалы, стол (stol "орындық") → столът (stolat "орындық", жатыс) → под стола (pod stola "орындық астында", толықтырылатын мүше).

Айғаулау кейпінің қалдықтары

Үстеулер: таң, кеш, қыс, бүгін, түн, күз, көктем, жаз, зиян.

Ұрық есімінің қалдықтары

Үстеулер: снощи, отстрани, довечера, отръки, допъти.

Құралдық кейстің қалдықтары

Үстеулер мен предлогтар: нощем ("түнде", нощ ("түн") сөзінен); сбогом ("қош сау бол", әдепкі мағынасы "Құдаймен", с + бог s + bog); бегом ("жүгіріп бара жатқанда", бяг ("жүгіру") сөзінен); посредством, пешком, пълзешком, силом, денем, кръгом, гърбом, редом, тихом, мигом, ребром, цифром, числом, словом.

Локатив жағдайдың қалдықтары

Үстеулер мен предлогтар: горе, отгоре, долу, отдолу, зиме, лете, утре, вкратце, есени, пролети, върху, срещу, между.

Сифаттар

Болгар тіліндегі сын есім, оған қосылған есімнің жынысы, саны және анықтығы бойынша үйлеседі және көбінесе одан бұрын тұрады. Салыстыру және ең жоғары дәрежедегі формалар сәйкесінше «по» және «най» префикстерімен (тысымтал сызықшамен) жасалады.

Әр түрлі

Болгариялықтардың "иә" деп бас сілтеп, "жоқ" деп бас сілтеуінің көптеген рет айтылатын құбылысы рас, бірақ осы бас сілтеу мен бас сілкіністің батыстық әрекеттерден өзгеше екенін атап өту маңызды. "Жоқ" деген мағынадағы бас сілтеу, басты төмен емес, жоғары көтеріп жасалады, ал "иә" деп бас сілкіну толық көлденең емес, сәл иілгіш секілді болады. Бұл болгарлық "иә" және "жоқ" әрекеттерін батыстықтармен үйлесімді етеді, соның салдарынан екі жүйені де шатастырмастан қолдануға болады. Тілді сығу (ағылшын тіліндегі "tsk" дыбысына ұқсас) бейресми түрде "жоқ" дегенді білдіреді, сондай-ақ ъъ (болгар тіліндегі жалғыз комелі тоқтату белгісі) де солай мағына береді. Екеуі де көбінесе жоғары көтерілген бас сілтеумен бірге айтылады. Батыс Еуропасында "жоқ" дегенді білдіру үшін қолданылатын бас сілкінісі, сұрақ ретінде де қолданылуы мүмкін, яғни "не болды?" немесе "не үшін?" деген мағынаны білдіреді. Болгар тілінде отбасылық қатынастарды қамтитын кең сөздік қоры бар. Ең көп сөздер ағалар мен әжелерге қатысты, мысалы, чичо (әкеңнің ағасы), вуйчо (анаңның ағасы), свако (әжеңнің күйеуі); одан да көп синонимдер болгар тілінің әртүрлі диалекттерінде кездеседі, мысалы, калеко, лелинчо, тетин және т.б. Бұл сөздер тек отбасының жақын мүшелеріне ғана емес (мысалы, бауыр – аға, бірақ батко/бате – үлкен аға, сестра – апа, бірақ кака – үлкен апа), сонымен қатар, отбасының ең алыс туыстарына дейін қолданылады, мысалы, баджанак (түрік тілінен алынған, екі апаның күйеулерінің бір-бірімен қарым-қатынасы) және етарва (екі ағаның әйелдерінің бір-бірімен қарым-қатынасы). Барлық туыстар үшін жеке атаулар бар, мысалы, әйелдің күйеуінің ағасы – девер, күйеуінің әпкесі – залва. 1900 жылға дейінгі дәстүрлі ауылдық үлкен отбасында әйелдің әртүрлі ағалары/қарындастары үшін олардың жасына қарай жеке кіші топтар болған, мысалы, жай ғана девердің орнына брайно (үлкен), драгинко (кішкентай) немесе убавенкё (әлі бала) деп атауға болар еді. Көптеген славян тілдеріндегідей, болгар тіліндегі екі рет теріс сөздер грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ оның кейбір түрлері, бір теріс сөздің орнына қолданылғанда, грамматикалық қате болып саналады. Төменде екі немесе бірнеше рет теріс сөздерді қолданатын грамматикалық дұрыс болгар сөйлемдерінің сөзбе-сөз аудармалары келтірілген: "Никой никъде никога нищо не е направил" (бірнеше теріс сөздерді қолдану, екі рет теріс сөздің құрама түрін қолданбай, яғни бірнеше жалғасқан теріс сөздерді тізімдеу арқылы) – "Ешкім ешқайда ешқашан ештеңе істемеген". (аударғанда "ешкім ешнәрсе істемеген"); "Никога не съм бил там" (құрама екі рет теріс сөзді қолданбай, бірнеше жалғасқан теріс сөздерді тізімдеу арқылы) – "Мен ешқашан онда болған емеспін"; "Никога никакви чувства не съм имал!" – "Менде ешқашан ешқандай сезім болған емес!". Осы принцип Македония тіліне де қатысты.