Кіріспе

көмек = алушы $5,4 миллиард (2014 ж. болжамы) | резервтер = $55,42 миллиард (2017 жылғы 31 желтоқсан, болжамы), оның ішінде банк жүйесінің құлауы, Ливанның төлем қабілетсіздік дағдарысы және мемлекеттік қарыз бойынша дефолт кіреді. Ол дамушы, төменгі орташа табысқа ие экономика ретінде жіктеледі. 2020 жылы номиналды ЖІӨ 19 миллиард долларға бағаланды, бұл ЖІӨ-нің 23%-ын құрайды. 2006 жылғы 34 күндік соғыстан кейін Ливан экономикасы айтарлықтай өсімді бастан кешірді, 2007 мен 2010 жылдар аралығындағы орташа өсім 9,1% құрады. 2011 жылдан кейін жергілікті экономика Сириядағы азамат соғысының салдарына ұшырады, 2011–2016 жылдар аралығында жылдық орташа өсім 1,7%-ды, ал 2017 жылы 1,5%-ды көрсетті. 2019 мен 2021 жылдар аралығында экономика 53,4% қысқарды, бұл 193 елдің ішіндегі ең үлкен құлдырау көрсеткіші. 2020 жылдан бері Халықаралық валюта қоры Ливан экономикасы туралы деректерді жарияламайды. Ливан ЖІӨ-ге шаққандағы қарыз деңгейі бойынша әлемде үшінші орында тұр. Осының салдарынан, 2016 жылы пайыздық төлемдер мемлекеттік кірістердің 48%-ын құрады, бұл үкіметтің инфрақұрылым және басқа да қоғамдық игіліктерге қажетті инвестициялар жасау мүмкіндігін шектеді. Ливан экономикасы қызмет көрсетуге бағытталған. Ливан еркін нарық дәстүріне ие, елдің конституциясында «экономикалық жүйе еркін, жеке бастамашылықты және жеке меншік құқығын қамтамасыз етеді» делінген. Басты экономикалық секторларға металл өнімдері, банк ісі, ауыл шаруашылығы, химия және көлік құралдары жатады. Басты өсім секторлары банк ісі мен туризм. Шет валютасы мен капитал айналымына ешқандай шектеулер жоқ.

2019қазіргі экономикалық дағдарыс

Дүниежүзілік банк есебіне сәйкес, Сирия дағдарысы алдында құрылымдық тұрғыдан әлсіз болған Ливан экономикасы, Сирия дағдарысы салдарынан Ливанға 1,5 миллионға жуық сириялық қашқын келгеннен кейін ауыр соққыға ұшырады. 2018 жылы ЖІӨ өсуі шамамен 1 пайызға төмендеді. 2019 жылдың тамызында АҚШ долларының параллель бағамы ресми бағамынан өзгешелене бастады; АҚШ долларының ресми бағамы 1997 жылдан бері 1507,5 фунт стерлингті құрады, ал 2019 жылдың күзінде параллель бағамы 1600 фунт стерлингке жетті және 2020 жылдың мамырында шамамен 4200 фунт стерлингке дейін өсті. АҚШ долларының параллель бағамының өсуі Ливандағы доллар тапшылығына байланысты. Доллар бағасын төмендету мақсатында орталық банк лицензияланған айырбастау орталықтарымен келісімге келді, олар ресми бағамды 3860/3910 фунт стерлингтен ұсынды. Алайда, орталық банктың күш-жігеріне қарамастан, 2020 жылдың 23 маусымында қара нарықтағы доллар 6075 фунт стерлингке жетіп, Ливан фунтының құнын 75 пайызға құнсыздандырды. Доллар тапшылығы 2019 жылдың қыркүйегі мен 2020 жылдың ақпаны аралығында 785 мейрамхана мен кафенің жабылуына және 25 000 жұмыскердің жұмысынан айырылуына себеп болды. Экономикалық дағдарыс Ливанның жалпы ішкі өнімін шамамен 44 миллиард долларға дейін төмендетті, ал өткен жылы бұл көрсеткіш 55 миллиард долларға жуық болған. COVID-19 пандемиясы Ливан экономикасына одан бетер әсер етті. 2020 жылы ел алғаш рет 30 миллиард долларлық облигациялар бойынша төлемдерді тоқтатты және Халықаралық валюта қорынан (ХВҚ) көмек сұрады, бірақ келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Ақша айналымының дағдарысы АҚШ долларындағы банктік шоттардан қаражат алуға шектеулер енгізді. Депозиттер, әсіресе банктік сектордың ықтимал құнсыздануы және қайта құрылуы туралы баспасөз хабарларынан кейін, жинақтарының құнын сақтауға тырысты. Сондықтан олар жылжымайтын мүлік сатып алуға көшті. Мысалы, ірі жылжымайтын мүлік компаниясы Solidere-дің жер сатудан түскен кірісі шамамен 1,3 миллион доллардан 234,5 миллион долларға дейін өсті. Сондай-ақ, бұл депозиттер Solidere компаниясының акцияларын сатып алды, нәтижесінде ақша айналымы дағдарысы басталғаннан бастап 2021 жылдың сәуір айына дейін акция бағасы 500 пайызға өсті. 2020 жылдың 4 тамызында портта болған жарылыс Ливанның бұрыннан зардап шеккен экономикасына тағы бір соққы болды. Экономистер жарылыс Бейруттің ЖІӨ-сінің жыл соңына қарай 20-25 пайызға төмендеуіне әкелуі мүмкін екенін мәлімдеді. Қазіргі көрсеткіш Ливандағы экономикалық және саяси дағдарыстың жалғасуы мен күшеюіне байланысты ЖІӨ-нің 12 пайызға төмендеуі туралы ХВҚ-ның соңғы болжамынан асып түседі. 2021 жылдың наурызында Ливан қиын жағдайдағы отбасыларға көмек көрсету, әлеуметтік қорғауды күшейту және экономикалық дағдарысқа қарсы тұру үшін Дүниежүзілік банктен 246 миллион долларлық төтенше көмек пакетін мақұлдады. 16 наурызда Ливан фунтының қара нарықтағы бағамы АҚШ долларына қарсы 13 000 фунттан 15 000 фунтқа дейін өскен кезде наразылық акциялары өтті, азық-түлік дүкендері жабылды және нан пісіру орындары жабылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Президент Аун мен премьер-министр тағайындалған Саад Хариридің 18 наурыздағы кездесуінен кейін Ливан фунтының қара нарықтағы бағамы долларға қарсы 15 000 фунттан 12 500 фунтқа дейін төмендеді. 2023 жылға қарай Ливанды кейбіреулер созылмалы кедейлік, экономикалық басқарудың нашарлығы және банк жүйесінің құлдырауынан зардап шеккен сәтсіз мемлекет деп санайды.

Сыртқы қарыз

Азамат соғысынан кейін Ливан үкіметі соғыстан кейінгі жаңғыртуды қаржыландыру үшін ауқымды қарыз алуға көшті. 1993 және 1995 жылдар аралығында жалпы қарыздың жылдық өсімі 123 пайызды, ал 1995 және 2000 жылдар аралығында 171 пайызды құрады. 2005-2018 жылдар аралығында қарыздың жылдық өсуі шамамен 22 пайызды көрсетті, ал осы кезеңдегі ЖІӨ өсуі, 2009 жылды қоспағанда, бір таңбалы санмен болды. Мұндай жоғары қарыз Ливанның кірісінің үлкен бөлігін қарыз қызметінде жұмсауға алып келді, орташа есеппен үкімет кірісінің шамамен 45 пайызы пайыздық төлемдерге жұмсалады. 1996 жылы пайыздық төлемдер сол жылғы бюджет тапшылығының 68 пайызын құрады. Қарыздың артуы мен өсімнің өте төмен болуы салдарынан Ливанның ЖІӨ-ге шаққандағы қарыз көрсеткіші 2019 жылдың соңына қарай 178 пайызға жетті, бұл елді Грекия мен Жапониядан кейін үшінші қарызға батқан ел етіп көрсетті. 2020 жылы Бейрут 1,2 миллиард долларлық сыртқы облигация бойынша төлемді тоқтатты, бұл ел тарихындағы алғашқы мемлекеттік дефолт болды. Қазіргі уақытта ел кредиторлар тобымен банкрот болған еурооблигацияны қайта құру мүмкіндігін талқылауда. Қайта құрудың сәтті аяқталуы елге сыртқы несие нарықтарына қайта оралуға мүмкіндік береді.

Валюталық дағдарыс

Ливанның ұлттық валютасы – ливандық фунт, АҚШ долларына шаққанда 15 000 фунтқа тең. Бұл бекітілген бағам фунттың қара нарықта құнсыздануына байланысты тұрақсыз болды. Мағлұматтарға сәйкес, 2019 жылы қара нарықта фунттың бағамы 1 АҚШ долларына 8 100 фунтты құрады. Фунттың құнсыздану себептерін экономиканың импортқа тәуелділігінен табуға болады. 2018 жылы Ливан 20 миллиард АҚШ долларына тауар импорттаса, экспортқа жөнелткен тауарлардың құны 3 миллиард АҚШ долларын құрады. 2019 жылдың қараша айында Ливанның орталық банкі Понци схемасын ұйымдастырды деген айып тағылды, себебі банк қарыздарын өтеу үшін жаңа қарыз алуға тырысты. Банк бұл айыптауларды жоққа шығарып, өз әрекеттерінің 1963 жылғы Ақша және несие кодексіне сәйкес келетінін мәлімдеді. Банктік жүйе құлдырағандықтан, банктер доллар алу және халықаралық аударымдарға бейресми шектеулер қойды, бұл жаппай наразылықтар мен полицияның зорлық-зомбылығына әкеп соқты. Пандемия наразылықтарды біраз уақытқа тоқтатты, бірақ Бейрут портындағы жарылыс халықты қайтадан көшеге шығарды, олар, хабарларға сәйкес, саяси элитаға сенімін жоғалтты. Тауарлар мен қызметтердің құны 2,8 миллиард долларды құрады. Ливан бәсекеге қабілетті және еркін нарық режиміне, сондай-ақ күшті коммерциялық дәстүрге ие. Ливан экономикасы қызмет көрсетуге бағытталған; негізгі өсу секторлары – банк және туризм. Шетел валютасы мен капитал қозғалысына ешқандай шектеулер жоқ.

Азық-түлік қауіпсіздігі

Дүниежүзілік банк статистикасына сәйкес, 2018 жылы Ливанға импортталған тауарлардың долларлық құнының 18% азық-түлік құрады. Бидай және мал – Ливанның импортқа тәуелді екі маңызды азық-түлік тауары. Бірақ, ел ішіндегі халыққа Ливанның азық-түлікпен дерлік толық қамтамасыз етілгендігі туралы айтылады: Жалпы алғанда, Ливан жеміс-жидек өндірісінде өзін-өзі қамтамасыз етеді, ал көкөніс өндірісінде дерлік толық қамтамасыздықтың деңгейіне жетеді. Банан, цитрус және алма өндірісінде өзін-өзі қамтамасыз ету көрсеткіші 200%-ға дейін жетеді. Дегенмен, Ливан астық, мал және сүт өнімдерін өндіруде айтарлықтай тапшылыққа тап болады. Сирия дағдарысына дейін Ливанның астық өндірісіндегі орташа дефицит жылына 800 мың тоннаны құрады. Импортталатын астықтың жартысы жұмсақ бидайдан тұрады. Ливан экономика және сауда министрлігі (ЭСМ) бидайға субсидия беру жүйесін іске асырады. Бидайға субсидия беруді жүзеге асыру Министрлер кабинетінің жыл сайынғы шешімімен анықталады. ЭСМ сонымен қатар нан бағасын реттейді, нанның 900 граммдық стандартты бағасы 1 АҚШ долларына бекітілген. Осы саясат арқылы ЭСМ нан пісірушілер мен ұн тартатын фабрикаларды бидай ұнымен қамтамасыз етеді, бұл өндіріс шығындарын төмендетуге және 900 граммдық нанның стандартты пакетінен табыс табуға мүмкіндік береді.

Сыбайлас жемқорлық

Transparency International халықаралық ұйымының мәліметінше, Ливан сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі бойынша 180 елдің ішінде 138-ші орында тұр. 2016 жылы Transparency International жүргізген сауалнама көрсеткендей, ливандықтардың 92 пайызы сол жылы сыбайлас жемқорлықтың артқанын ойлады. Бұдан өзге, сауалнамаға қатысушылардың 67 пайызы саяси және экономикалық элиталардың көпшілігі сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығына сенеді, ал 76 пайызы үкіметтің сыбайлас жемқорлықпен күресте нашар жұмыс істеп жатқанын айтты. Бұған дейін қиын жағдайда болған ел 2020 жылдың 4 тамызында зор жарылысқа ұшырады. Жарылыс Бейрут портын қиратты, көптеген үйлерді жойды және шамамен 300 мың адамды баспанасыз қалдырды. Бұл жарылыс елдің азық-түлік импорттауға қолданылатын басты портын да қиратуға себеп болды.

Теңсіздік

Ең бай 1% ересектер жалпы ұлттық табыстың шамамен төрттен бірін алады, бұл Ливанды әлемдегі ең теңсіз елдердің қатарына қояды. Халықтың ең төменгі 50% бөлігіне жалпы ұлттық табыстың 10% ғана тиесілі.

Шетелдік инвестициялар

Шетелдік инвестицияларға Израиль азаматтары мен ұйымдарынан басқа шектеулер аз. Ливанға қарсы АҚШ-тың бүкіл ел бойынша сауда санкциялары жоқ, бірақ Хезболла және оған байланысты тұлғалар Америка үкіметінің санкцияларына ілікті. Шетелдіктердің жылжымайтын мүлікке ие болуы белгілі бір шарттарда заңды. "Уолл-стрит журналының" мәліметінше, "Ливанның жалпы ішкі өнімге шаққандағы мемлекеттік қарызы әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жетеді, ол бюджеттік тапшылықты жабу үшін қосымша қарыз алудың нәтижесінде 150%-дан асып түседі". 2019 жылдың қаңтар айында Ливан экономикасын жандандыру және елдің қарызын төлеуге көмектесу мақсатында Катар 500 миллион долларлық мемлекеттік облигацияларды сатып алуға уәде берді. 2019 жылдың маусым айында Bloomberg агенттігі Катар облигациялардың бір бөлігін сатып алғанын және қалған инвестицияны жақын арада аяқтауды жоспарлап отырғанын хабарлады.

Ақша аударымдары

Ливан өзінің ірі, біртұтас және кәсіпкерлік диаспорасының арқасында үлкен пайда көреді. Уақыт өте келе, эмиграция нәтижесінде ливандықтардың бүкіл әлемде "коммерциялық желілері" қалыптасты. Осының салдарынан, 2009 жылы шетелдегі ливандықтардың елдегі туыстарына жіберген ақшалай аударымдары 8,2 миллиард долларды құрады, бұл ел экономикасының бес бөлігінің бірін құрады. Byblos банкі зерттеу және талдау бөлімінің басшысы Нассиб Гобрилдің есептеуі бойынша, шетелдегі ливандықтар Ливанға жыл сайын жан басына шаққанда шамамен 1400 доллар көмектеседі.

Инвестициялар

Ливанның акция нарығындағы капитализациясы 2019 жылдың қаңтар айында 9,6 миллиард долларға бағаланды, бұл 2018 жылдың қаңтар айындағы 11,5 миллиард доллардан төмендеді. Ливан ұзақ азамат соғысынан (1975–1989) және Израильдің оңтүстік аймағын оккупациялауынан (1978–2000) кейін қайта құруға көмектесетін маңызды шетелдік көмекті тарта алмады. Сонымен қатар, азамат соғысы кезінде әлеуметтік тепе-теңдіктің нәзік жағдайы және орталық мемлекеттік институттардың құлдырауы мемлекеттің қалпына келтіру жұмыстарын қаржыландыру үшін кірістерді жинау әрекеттеріне кедергі келтірді. Осының салдарынан, үлкен қарыз жинақталды, ол 2001 жылға қарай 28 миллиард долларға жетіп, ЖІӨ-нің шамамен 150% құрады. 2000 және 2001 жылдары экономикалық өсім баяу болды (2000 жылы өсім 0% болды, ал 2001 жылы 1,0-1,4% аралығында болды, бұл негізінен туризм, банк ісі, өнеркәсіп және құрылыс салаларындағы шамалы өсіммен байланысты). 2000 жылы жұмыссыздық деңгейі 14%, ал 15-24 жас аралығындағылар арасында 29% болды деп есептеледі, сондай-ақ 2001 жылы одан да артуы күтілуде. Алайда, әлемдік экономикалық дағдарысқа байланысты шетелдегі қиын қаржылық жағдайларға байланысты көптеген ливандық экспаттар елге оралуға мүмкіндік алды. Сонымен қатар, жаңа жұмыс орындарының пайда болуы ливандық жастарды Ливанға оралып жұмыс істеуге тартады, бұл елде тұратын және университет бітірген ливандықтар үшін де пайдалы.