Кіріспе
Самоа аралдарында адамдар б.з.д. 1000 жылға дейін қоныстанған. 18 ғасырда еуропалық зерттеушілер шапқындағаннан кейін, 20 және 21 ғасырларда аралдар Самоаға (Батыс Самоа, Тәуелсіз Самоа) және Америка Самоасына (Шығыс Самоа) біріктірілді.
The islands of Samoa were originally inhabited by humans as early as 1000 BC. After being invaded by European explorers in the 18th century, by the 20th and 21st century, the islands were incorporated into Samoa (Western Samoa, Independent Samoa) and American Samoa (Eastern Samoa).
Самоа полинезиялықтарының ерте тарихы
Шығыс Самоаның (қазіргі Америка Самоасының) отарлау алдындағы тарихы Батыс Самоаның (қазіргі тәуелсіз Самоаның) тарихымен тығыз байланысты. Туи Мануа – Самоадағы ең ежелгі самоалық атақтардың бірі. Самоа мен Мануаның дәстүрлі ауызша әдебиеттерінде Полинезияның кеңінен таралған желісі немесе конфедерациясы (немесе "империясы") туралы айтылады, оны тарихқа дейінгі кезеңдерде Туи Мануа әулеттерінің бірінен соң бірі басқарған. Мануа шежірелері мен діни ауызша әдебиеттерінде Туи Мануаның ұзақ жылдар бойы Самоадағы ең беделді және күшті басшылардың бірі болғаны көрсетіледі. Аңыздар бойынша, Туи Мануа патшалары Фиджи, Тонга және батыс Тынық мұхитының кішігірім басшылықтарымен қатар, Увеа, Футуна, Токелау және Тувалу сияқты Полинезияның шеткері аймарларын қамтитын алыс аралдардың конфедерациясын басқарған. Батыс Полинезиялық қоғамдар арасындағы сауда және алмасу жолдары жақсы құжатталған, ал Туи Мануа әулетінің мұхиттық саудаға, әсіресе құнды заттарға – мұқият тоқылған салтанатты кілемдерге, кит сүйегінен жасалған "табуаға", обсидиан мен базальт құралдарына, бастықтардың қызыл қауырсындарына және патшаларға арналған теңіз қабықтарына (мысалы, жылтыратылған наутилус пен жұмыртқа тәрізді каури) бақылауды орнату арқылы өскені болжанады. Уполу және Савайи аралдары саяси жағынан қазіргі тәуелсіз Самоа құрамындағы Уполу аралымен байланысты болған. Бүгінде барлық Самоа аралдарының фааматаи басшылық жүйесі және берік отбасылық байланыстар арқылы саяси тұрғыдан байланысқандығын айтуға болады. Фааматаи жүйесі мен фаасамоа әдет-ғұрыптары Самоаның ең танымал ертедегі басшылары – туысқан әйелдер Нафануа мен Саламасинадан бастау алған.
Батыс миссионерлерінің келуі
Батыстың алғашқы байланыстары XVIII ғасырда француз саяхатшылары мен Тутуила аралдарының тұрғындары арасындағы шайқасқа дейін жетті, осы шайқас үшін Самоалықтарды батыстықтар кінәлады, соның салдарынан олар қатыгездікке бейім деген репутацияға ие болды. XIX ғасырдың басында Самоа аралдарына Раротонга миссионерлері келді, ал 1830 жылдары (конгрегационалистік) Лондон миссионерлік қоғамының Джон Уильямс басқаруымен батыстық миссионерлер тобы Самоаға христиан дінін ресми түрде әкелді. Одан кейін бір ғасыр өтпей, Самоаның конгрегационалистік шіркеуі Оңтүстік Тынық мұхитындағы алғашқы тәуелсіз жергілікті шіркеу атанды.
Самоа архипелагының еуропалық және американдық отарлық бөлінісі
Американың алғашқы қызығушылығы 19 ғасырдың ортасында, 1838 жылы АҚШ-тың кит аулау экспедициясы Паго-Паго шығанағының коммерциялық құндылығы туралы хабарлаған кезде басталды. АҚШ Самоаның ресурстарына, әсіресе кокос майы мен копраға қол жеткізуге қызығушылық танытты. Америка Азаматтық соғысы (1861–65) кезінде Конфедерацияның қант және мақта экспортын блокадалау Самоаға қарай кеңеюге ықпал етті. Соғыстан кейін мақтаға деген әлемдік сұраныс күрт өсіп, Оңтүстікте экономиканы жаңғырту қажеттілігі туындағандықтан, Самоа мақта шаруашылықтары үшін өте қолайлы аймаққа айналды. АҚШ Конгресі бастапқыда Самоамен ресми қарым-қатынас орнатуға құлшынбаса да, аралдар Германия мен Ұлыбританияның қол астына өтпес деген қауп аталған елдердің көзқарасын өзгертуге мәжбүр етті. 1872 жылы АҚШ пен Самоа басшылары арасында бейресми келісімге қол қойылды. Кейіннен Германия мен Ұлыбритания Самоада протекторат құруды жоспарлағандықтан, оған жауап ретінде тағы бір келісім жасалды. 1878 жылы АҚШ пен Самоа басшылары арасында достық туралы келісімге қол қойылды, ол АҚШ-қа Паго-Паго шығанағында теңіз көмір стансасын құруға және басқа Самоа порттарында еркін сауда жасауға құқық берді. Америка Самоасы – Екінші Самоа азамат соғысының және 1899 жылғы үш тарапты келісімде Германия, АҚШ және Ұлыбритания арасында жасалған келісімнің нәтижесі. Халықаралық бәсекелестік 1899 жылғы Берлин шарты арқылы шешілді, онда Германия мен АҚШ Самоа архипелагын бөлісті. Самоаның шығыс аралдары АҚШ-тың иелігіне өтті және кейіннен Америка Самоасы деп аталды. АҚШ келесі жылы, әйгілі Паго-Паго порты бар осы аймақты ресми түрде басып алды. Батыс аралдары қазір тәуелсіз Самоа мемлекеті болып табылады.
АҚШ-тың отарлауы
Тутуила аралының бірнеше басшылары 1900 жылғы Тутуиланың берілу шартында АҚШ-қа адалдық серт беріп, аралды тапсырды. Мануаның соңғы билеушісі Туи Мануа Элисара, Паго-Паго, Тау қалаларында және Тынық мұхиты эскадрильясының канонерлік кемесінде өткен, "Ипу сынағы" деп белгілі АҚШ Теңіз күштерінің бірқатар сынақтарынан кейін 1904 жылғы Мануаның берілу шартына қол қойды. Шартар 1929 жылғы ратификация актісімен АҚШ тарапынан ратификацияланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Батыс Самоада (сол кезде Жаңа Зеландияның протектораты) Мау қозғалысы болған кезде, Леоне ауылынан шыққан және Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы болған Сэмюэл Сейле Рипли басшылығымен Америка Самоасы Мау қозғалысы да құрылды. 1921 жылы Америка Самоасы Мау қозғалысының он жеті басшысы тұтқындалып, қатаң еңбекпен түрмеге жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Америка Самоасындағы АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің саны жергілікті халықтан басып өтті, бұл үлкен мәдени әсерге ие болды. 14 және одан жоғары жастағы жас самоалық еркектер АҚШ әскери қызметкерлерімен жауынгерлік дайындықтан өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыста болғандай, американдық самоалықтар Екінші дүниежүзілік соғыста жауынгерлер, медициналық қызметкерлер, кодтық персонал, кеме жөндеушілер және т.б. ретінде қызмет етті.
Колонизацияның нәсілдік аспектілері
Ламарктың қалыптасқан белгілердің мұрагерлік теориясын американдық шенеуніктер Самоа халқын жіктеуде пайдаланды. Самоаның алғашқы губернаторы Б. Ф. Тилли самоалықтарды "жасырау" (race) деп талқылағанда, олардың "әлі де патриархалдық қоғам" екенін айтты. Басқа шенеуніктер олардың "мінез-құлқы жетілмеген" және "жұдырықсыз" екенін мәлімдеді. Самоа халқының ақ американдықтармен салыстырғанда кемтарлығы биологиялық емес, қоршаған ортаның салдары деп есептелді. Американдық шенеуніктер Самоа аралдарының табиғи ортасының арқасында, олардың ұрпақтар бойы қиындық көрмей, аз жұмыс істеуге мәжбүр болғанына сенді. Осының салдарынан, олар ақ американдықтарға тән қасиеттерді дамыта алмады.
Жасыратыны және Самоаны АҚШ-қа қосуға қарсылық білдіруі
Ақ үстемдігі АҚШ үкіметінің Самоа аралдарын ресми түрде қоса аннексиялауға тартынған себебінің маңызды бір бөлігі болды. АҚШ Конституциясына сәйкес, федералды үкімет бағындырған жаңа әрбір аумақ кейіннен АҚШ-қа штат ретінде қосылуға тиіс болатын. Мұндай жағдай болғанда, Тынық мұхиты аралдарындағы ақ емес тұрғындарға тең азаматтық құқықтар берілер еді. Осының салдарынан, 1873 жылы Самоа басшылары президент Улисс Грантқа хат жолдап, Ұлыбритания мен Германиядан өз аумақтарын қорғау үшін Самоа аралдарын ресми түрде аннексиялауды сұрады, бірақ Конгресс бұл өтінішті қабылдамады. 1870 жылдары Конгресс теңіз күштерін кеңейтуге басты қарсылық көрсеткен себебінің бірі – расизм болды.
Аумақтың қазіргі жағдайы және Құрама Штаттарға қосылу әрекеттері
Соғыстан кейін Америка Самоасын қосуға бағытталған, АҚШ Ішкі істер министрлігі демеушілік еткен 4500-ші органикалық заң Конгресте қабылданбады, бұл негізінен Америка Самоасының басшылары, Туасосопо Мариотаның жетекшілігінде атқарған күш-жігерінің нәтижесі болды. Осы басшылардың күш-жігері жергілікті заң шығару органы – Америка Самоасының Фоносын құруға әкелді, ол аумақтың астанасы Фагатого ауылында отырыстар өткізеді. Уақыт өте келе, Теңіз күштері тағайындаған губернатор, жергілікті сайлау арқылы тағайындалған губернатормен алмастырылды. АҚШ Конгресі аумақ үшін органикалық заң қабылдамағандықтан, техникалық тұрғыдан "ұйымдастырылмаған" деп есептелсе де, Америка Самоасы 1967 жылдың 1 шілдесінде күшіне енген конституцияға сәйкес өзін-өзі басқарады. Америка Самоасының АҚШ аумағы Біріккен Ұлттар Ұйымының өзін-өзі басқару құқығы жоқ аумақтар тізіміне енгізілген. Аралдар АҚШ-тан кез келген жолмен бөлінуге құлшынбайды. Америка Самоасының Жаңа Зеландиямен (Токелау, Кук аралдары және Ниуэ) арасындағы теңіз шекаралары бірқатар шарттар арқылы белгіленген. Тонга және Самоамен теңіз шекаралары әлі келісімге келген жоқ.
Америка Самоасының экономикасы
Аралдағы жұмыспен қамту негізінен үш шамамен тең үлесті санатқа бөлінеді, әрқайсысында 5000-ге жуық жұмысшы жұмыс істейді: мемлекеттік сектор, тунец консерві зауыты және жеке сектордың қалған бөлігі. Америка Самоасында аз ғана федералдық қызметкерлер бар және әскери қызметкерлер жоқ (бірақ әскер резервіндегі бірнеше бөлімше бар, оның ішінде танымал 100-ші жаяу әскер батальонының роталары да бар; мемлекеттік сектордағы қызметкерлердің көп бөлігі Америка Самоасы Үкіметінде жұмыс істейді). "StarKist" консерві зауыты АҚШ-қа бірнеше жүз миллион долларлық консервіленген тунец экспорттайды.