Кіріспе

Француздық құлдарды жою қоғамы

«Қаралардың достары» қоғамы (Société des amis des Noirs немесе Amis des noirs) – француздық құлдарды жою қоғамы, Жакус Пьер Бриссо мен Этьен Клавьер құрған және 1787 жылы Лондонда құрылған құл саудасын жоюға бағытталған қоғамнан тікелей шабыт алған. Қоғамның мақсаты – Францияның теңіз арқылы билеу отарларындағы құлдық институтын және Атлантикалық құл саудасына француздық қатысымен күресу болды. Қоғам 1788 жылдың 19 ақпанында Парижде құрылды және 1791 жылдың күзіне дейін белсенді қызметін жүргізді. Клавьер алғашқы президент болып сайланды. Хатшы Бриссо Ұлыбританиядағы аболиционистік қозғалысты басқарған британдық аболиционист Томас Кларксоннан жиі кеңес алды. 1789 жылдың басында қоғамда 141 мүше болды және барлығы 81 отырыс өтті. Үш жыл бойы белсенді болған қоғам аболиционистік әдебиеттерді жариялады және Конституциялық Ассамблеяда маңызды саяси мәселелерді жиі көтерді. Францияда және оның барлық отарлары мен аумақтарында құлдықты жою туралы алғашқы заң 1794 жылы қабылданған кезде қоғам кем дегенде бір жыл бойы белсенді болмады. 1794 жылдың ақпан айында Ұлттық конвент 1794 жылдың 4 ақпанындағы заңды қабылдады, ол құлдықты және құл саудасын толығымен жойды және бұрынғы құлдарға тең құқықтар берді. Бұл шешім 1802 жылдың 20 мамырындағы заңмен кері қайтарылды. Наполеон француз колониялық империясында құлдықты қайта орнатуға тырысты және құлдар көтерілісі жүріп жатқан Сен-Домингоны қайта бақылауға алуға әрекеттенді. Бриссоның мұрағаты 1793 жылы оның ұлына өтті, ал 1829 жылы Франсис де Монтрол сатып алып, Бриссоның «Естеліктері» редакторы ретінде пайдаланды. 1982 жылы оның бір бөлігі Францияның Ұлттық мұрағатының меншігіне өтті, ал қалған бөлігі жеке коллекционерлерге сатылды. Бірнеше мақала мен монографиялар қоғамның құлдықты жоюға қаншалықты әсер еткенін зерттеді. Тарихшылар оның ықпалы туралы келіспейді, кейбіреулері «Қаралардың достары» құлдықты жоюда маңызды рөл атқарды деп санайды, ал басқалары қоғамды тек «ой қоғамы» (философиялық қоғам) деп есептейді.

Тарих

Франция экономикасы колониялардан түсетін кіріске тәуелді болды, олар негізінен қант плантацияларында қант өндірісіне негізделген құл қоғамдары еді. Француз экономикасы пайдалы үшбұрышты сауда арқасында гүлденді. Еуропада қантқа деген сұраныс жоғары болды. Кариб теңізіндегі Сент-Доминг, Гваделупа және Мартиника аралдарындағы қант плантацияларындағы жағдайлар соншалықты қиын болғандықтан, құлдардың өлімі жоғары болды. Бұл Африкадан жаңа құлдарды үнемі әкелуді қажет етті. Ла Луизианада, АҚШ-тың оңтүстігінде, құлдық Нью-Орлеан және Мобил аймақтарындағы экономиканың негізі болды. Оңтүстік Луизианада көптеген қант плантациялары болды. Статистика көрсеткендей, француз революциясына дейінгі жылдары құл саудасының өзінен түскен пайда кейде 100 проценттен асып кетті. Мысалы, 1784 жылы "Шоранс" фирмасы бір ғана "Бруне" кемесі арқылы 110 процент пайда тапты. 1789 жылы бір саудагер сапарларынан 120 процент пайда алды. Жак Пьер Бриссо 1788 жылдың ақпанында Société des amis des Noirs ұйымын құрды. Философтардың ізбасары Бриссоның құлдыққа қарсы күресі Атлантиканың екі жағындағы гуманитарлық қызметтермен танысуының нәтижесі болды. Америка Құрама Штаттарында, Америка революциясынан кейін Филадельфиядағы конституциялық конвенцияға барған ол [Томас Джефферсонның] Тәуелсіздік декларациясындағы гуманитарлық идеалдарына бейімделді. Англияда Томас Кларксон Бриссоны құл саудасын жою жөніндегі қоғамның отырысына шақырды. Бриссо осыдан қатты ынталанды, көп ұзамай Парижде аболиционистік қоғам құрды. Оның мақсаты құл саудасын тоқтату және кейіннен бос адамдардың тең құқықтарына қол жеткізу болды. Бұл, әдетте, француз колонияларында француз және африкалық текті адамдардың араласу нәтижесінде туған топ еді, көбінесе француз колониялық әкелерінен және африкалық аналарынан (олардың кейбіреулері де аралас нәсілді болған) туған. Француздар немесе француз креолдары оларға белгілі бір құқықтар берді, бірақ "таза" француз тегінен туғандарға толық теңдік бермеді. "Амилер" француз колонияларындағы бостандық үшін жақтады, революция идеялары колонияларға да таралуы керек деп талас жасады. Француздың "Liberté, égalité, fraternité" ұғымы құлдарды босатуды қамтымады, өйткені Ұлттық Ассамблея мұндай жою экономикаға зиян келтіреді деп мәлімдеді. "Amis des Noirs" құлдықты жоюға ұмтылды, бірақ Кларксон олардан Атлантикалық құл саудасын жою туралы талаптарын азайтуды ұсынды (Ұлыбритания мен АҚШ 1808 жылы осы шараны қабылдады).

Аболиционистік әдебиет

Бриссо бастауынан-ақ халыққа және саясаткерлерге әсер ету үшін жазбаша туындыларын жариялауға шешім қабылдады, және ол мұны көптеп істеді. Қоғам британдық құлдыққа қарсы әдебиеттің француз тіліне аудармаларын, сондай-ақ Бриссоның француз революциясы кезінде жазған "Mémoire sur les Noirs de l'Amérique septentrionale" еңбегін жариялады. Ол, сонымен қатар, Этьен Клавьердің ("De la France et des États Unis" – Бриссомен бірлесіп жазылған) және Кондорсенің ("Réflexions sur l'esclavage des nėgres") сияқты Amis des Noirs қоғамының басқа мүшелерінің еңбектерін де жариялады. Қоғам мүшелері басқа қоғамдарға да лекциялар оқыды, мысалы, Amis de l'humanité және Société des Amis de la Constitution сияқты ұйымдарға. Бұл қоғам мүшелерінің "философиялық тәрбиесін" ғана емес, сонымен қатар революциялық үкіметті қалыптастыруға белсенді қатысуға жасаған тырысыстарын көрсетті. La Société des Amis des Noirs өзінің құлдыққа қарсы әдебиетін Париж және оның төңірегінде ең белсенді түрде таратты, себебі тұрақты және сенімді байланыс желісі болмады, әсіресе француз революциясы жүріп жатқанда. Қоғам өз хабарын Парижден тыс жерлерде тұратын адамдарға жеткізуге де тырысты. Мысалы, 1791 жылы қоғам өз якобин достарынан көмек алды: "Қаралардың достары провинциялық қалалардағы якобин клубтарындағы достарымен бірнеше кездесу өткізді және әрбір қала әкімшілігіне түсті терілі адамдарға жасалған зұлымдықтарды ашып көрсететін ұзақ парақшалар жіберді".

Саяси қызмет

Қаралардың достарының саяси қызметі Ұлттық Ассамблеяға сөздер жеткізуді қамтыды, мысалы, 1790 жылдың ақпан және сәуір айларында құл саудасын жоюды қолдайтын сөздер айтылды. Бірнеше айдан кейін тағы бір сөз айтылды. Төрт айдан кейін Сан-Домингудегі зорлық-зомбылық туралы мәлімдеме жасалды, ол бостандық үшін күресте туындаған еді. 1791 жылдың шілдесінде Клавьер Ұлттық Ассамблеяның сауда мүдделерін талқылап, Франция мен оның колониялары арасындағы сауда қатынастарын сөз етті. Қоғам сондай-ақ, Антуан Барнаве, Колониялар комитетінің мүшесі және Жак Некер, Францияның қаржы министрі сияқты үкімет өкілдеріне тікелей үндеді. Некер құлдықтың адамгершілікке жат екенін мойындады, бірақ француз колонияларында құлдық пен құл саудасы бірдей тоқтатылмаса, азаттыққа рұқсат бермейтінін айтты. Ол бұл шараның елдер арасындағы экономикалық тепе-теңдікті сақтау үшін қажет деп есептеді. 1789 жылғы хатында Қоғам Некерді Англиядағы сияқты комитет құруға шақырды және ағылшын парламентінің әрекеттері Генералдық Эстатқа оң әсер етеді деген үміт білдірді. Басқа да Қоғамның сөздері колониялардағы адамдарды сынады. Мұндай оқиғаның бірі 1791 жылы болды, онда Amis des Noirs құлдықты қолдайтын Артур Диллонның, Мартиниканың депутаты және ірі плантация иесінің жазған сын-пікірлеріне жауап берді. 1789 жылы патша үкіметі елдің барлық аймақтарынан наразылық петицияларын сұрады. Кондорсе Эстаттар Генералына өкілдер сайлау кезінде құл саудасын жою туралы талапты осы петицияларға қосуды сұрады. Жиналған 600 петицияның ішінде 50-ден азы құл саудасы мен құлдықты тоқтатуды талап етті. Қоғамның мүшесі Аббе Грегуар 1789 жылдың күзінде Ассамблеяға екі депутатты еркін түсті адамдардың қатарынан таңдауды ұсынды. Бұл ұсыныс Ұлттық Ассамблеяның өкілеттіліктерді тексеру комитетінде мақұлданды. Грегуар өзінің ұсынысын Ұлттық Ассамблеяға ұсына алмады, себебі ол сөйлеуге тұрған сайын, Ассамблеядағы отаршылар (көбінесе плантаторлар) оны ұрып-соғуға тырысты. 1790 жылдың наурыз айында Грегуар Ұлттық Ассамблеядағы дауыс беру құқығы туралы бапқа күмән келтіріп, еркін түсті ер адамдарға сайлау құқығы берілуін талап етті. Колониялық депутаттар Ұлттық Ассамблеяны мәселені талқылаудан бас тартуға көндірді. Сол айда құлдықты қолдайтын Барнаве құл саудасын сақтау туралы баяндамасын оқыды. Қоғамның мүшесі Мирабо наразылық білдіру үшін трибунаға шыққанда, қарсыластардың шуы оның сөзін кесіп тастады. Түсті адамдардың құқықтарына назар аударатын Аббе Грегуар және Жером Петион 1791 жылдың 15 мамырында Ассамблеяны ескертті, егер осы адамдарға құқықтары берілмесе, колонияларда зорлық-зомбылық болады. Колониялардағы қақтығыстардың күшеюі және кейбір депутаттардың арасында түсті адамдардың ықпалының артуы салдарынан Барнаве Қоғам мүшелерін елемеуге болмайды деп ойлады: "Біз Қаралардың достарының ықпалына қарсы жеңе алмаймыз". 15 мамырда Ассамблея еркін ата-аналардан туған барлық түсті еркектерге тең құқықтар беріледі деген жарлық шығарды. 1792 жылдың 4 сәуірінде қабылданған (La Société des Amis des Noirs ықпалымен) қосымша заңнамада әрбір еркін түсті адам тең құқықтарға ие екені айтылды.

Колониялар жөніндегі комитет

Колониялар комитеті 1790 жылғы наурыз айында колониялардағы құлдықтан туындаған күрделі проблемаларды шешу үшін құрылды. Оның проблеманы шешуі отаршылдарға қанағаттандырушы болды, ал комитет мүшелерінің көпшілігі құлдардың жағдайына немқұрайлы қарады. Комитет құрамына колониялық жер иелері (көбінесе құл иелері), басқа құл иелері, заңгерлер мен саудагерлер кірді, олардың барлығы француз коммерциялық мүдделерін қолдады. Комитеттің соңғы есебі құлдыққа қатысты ешбір мәселені жеңілдетпеді. Ол колониялардың коммерциялық мүдделеріне араласпауға ниеттенгенін баса көрсетті: «Ұлттық Ассамблея Францияның колонияларымен тікелей немесе жанама сауданың ешбір саласында жаңашылық жасауға ниеттенбеді» деп мәлімдеді.

Ұлттық Ассамблея депутаттарының бір тобы, олар колонистер немесе құл саудасымен айналысатын саудагерлер болды, құл саудасын және құлдықты сақтау үшін француз сауда палаталары мен қалалық әкімшіліктеріне лобби жасады, оны тоқтату экономикалық апатқа әкеледі деп мәлімдеді. Депутаттар өз ұстанымын соншалықты тиімді қорғады, тіпті La Société des Amis des Noirs мүшелері де жою хаос тудырады деп қорқып қалды. Мұндай құлдыққа қарсы топтардың бірі француз сауда палаталарының лоббистерінен құралды, олар өздерін «Өндіріс және сауданың ерекше депутаттары» деп атады. Олардың басты күш-жігері құлдық пен құл саудасын сақтау үшін Ауыл шаруашылығы және сауда комитетіне ықпал етуге бағытталды. Колониялардан түсетін кіріс негізінен құлдар мен өнімдерді сатудан түсетіндіктен, комитет осы кіріс көзі тоқтатылған жағдайдағы экономикалық салдарды зерттеді. 1970 жылы тарихшы Квинни Барнаве Ұлттық Ассамблеяға ұсынған баяндамасында Ауыл шаруашылығы және сауда комитеті «Ұлттық Ассамблеяға сауда мен құлдықты сақтауды ұсыну туралы шешім қабылдағаннан кейін» жазылғанын айтты. Клубтың табысы саяси ықпалға байланысты екенін түсінгеннен кейін, олар үкімет шенеуніктерімен жүйелі түрде байланыс жасауға кірісті. Массиак мүшелері құлдықты жоюға бағытталған кез келген заңға қарсы болды және құлдық мүдделерін сақтау үшін әрбір колониялық депутатпен байланыста болды. Мирабо депутаттарды жоюға итермелеуге тырысқанда, ол сөйлескен әрбір шенеунік Massiac клубының мүшесімен бұрыннан таныс екенін анықтады. Олар «Қара достар» ұйымы ұсынған барлық идеяға қол жеткізді. Ұлттық Ассамблеяның Сауда комитетінің мүшелеріне таратылған парақшада Massiac Amis des Noirs-ті бүлікшіл қызметпен айналысқан деп айыптады. Massiac клубы аболиционистерді шынайы гуманитарлық қайырымдылық жасаушылар емес, әлеуметтік тәртіпті бұзуға тырысатын ұйым деп атаған хабарлама жариялады. Олар Amis des Noirs-ті контрреволюционерлер және британдықтардың жақтастары деп қарастыру керек екенін мәлімдеді. Олар Париждегі аудандық жиналыстарда өткен пікірталастарда құл саудасын қолдады және құл саудасы мәселесі көтерілген кезде осы аудандардағы дауыс беруге ықпал етуге тырысты.

Ұйымдастырушылық кемшіліктер

Тарихшылар бұл қоғамның ұйымдастырылуы, стратегиясы және мүшелік талаптарына байланысты іс жүзінде әлсіз болғанына келісім білдірді. Ұйымдастыру тұрғысынан алғанда, Куинни топтың тиімсіз жұмысын атап, құлдыққа жақтас элементтері бар үкіметтің бүкіл ел бойынша насихат желісі болғанын, ал қоғамның негізінен Париж қаласында орналасқанын айтады. Ресник бұл тұжырымды қолдайды: «Басшылық пен мүшелердің көп бөлігі Париж аймағынан таңдалған, ешқандай аймақтық байланыс желісі құрылмаған». 1789 жылдың ақпанында қоғамның алғашқы отырысын ұйымдастырғанына қарамастан, Брисо 1789 жылдың маусымында АҚШ-қа құлдыққа қарсы белсенділермен кездесу үшін кетіп, ұйымдастыру мен үзіліссіздіктің жоқтығын көрсетті. Ол 1790 жылдың көктеміне дейін қоғамның жұмысына белсенді қатыспады. Қоғам іштен сайланатын «Жалпы Ассамблея» құруға шешім қабылдады. Бұл орган қоғамды өкілдік етумен қатар, ережелерді қабылдаудан бөлек, лауазымдарға сайлауда да эксклюзивті дауыс беру құқығына ие болды. Осылайша, ұйым құрылғаннан бастап, қатардағы мүшелер қоғамның жұмысына қатысудан мүлдем шеттетілді.

Элиталық мүшелік саясаты

Қоғам мүшелерінің тізімін талдау элиталық тұлғалардың басымдығын көрсетеді. Олардың зор ықпалы болғанымен, олардың билігінің көп бөлігі Парижде шоғырланған. Халықтың қатысуы жеткіліксіз болды, бұл үкімет пен қоғам құрылымын көрсетеді. Қоғамның негізін қалаушы мүшелеріне Бриссо, Кондорсе, Лафайет, Ла Рошфуко және Клавьер сияқты көрнекті тұлғалар кірді. Қоғам бірнеше аболиционистпен басталып, 1789 жылға қарай 95-ке дейін өсті, ал кейінгі жылдары ең көп дегенде 141 серіктеске дейін жетті. 141 мүшесінің 25 пайызы мемлекеттік қызметкерлер, 29 пайызы ақсүйектер, ал 38-і кәсіби мамандар болды; элиталық мүшелердің жалпы саны барлық мүшелердің 92% құрады. Коэн былай деп атап өтті: "Ол [Қоғам] көп мүшелерге емес, маңызды және байланыстары бар мүшелерге көбірек мән берді. Мүшелер француздық әлеуметтік элитасынан таңдалды".

Қоғам мүшелікке үміткерлердің жарна төлеуге және тағы төрт ер адамнан ұсыным алуға құқығы бар еді. Жарна ставкалары әртүрлі болды: Парижде тұратындар үшін жылына екі Луи, ал провинцияда тұратындар үшін жылына 24 ливр. "La Société des Amis des Noirs" қоғамының мүшелік шарттары оның өсуіне кедергі келтірді және оның сенімді және тиімді ұйым болу мүмкіндігіне әсер етті.

Ағылшын аболиционистерімен қарым-қатынасы

Перрод Брисоның 1787 жылдың қарашасында Лондонға сапары оны Францияда осыған ұқсас ұйым құруға түрткенін айтады. Ағылшын қоғамы бірнеше ай бұрын, 1787 жылдың мамыр айында құрылған еді. Қоғам құлдыққа қарсы ағылшын әдебиетін аударып, жариялаған. Бриссо қоғамды құрғаннан кейін көп ұзамай, ағылшын abolitionist қоғамының алғашқы мүшесі, квакер Джеймс Филипске хат жазды. Бриссо Amis des Noirs-тің француз халқына тарату үшін ағылшын тіліндегі құлдыққа қарсы еңбектерді аударып, басып шығару ниетін білдірді. Көптеген француз азаматтары бұл қоғамды британдық құлдыққа қарсы қозғалыстың тармағы деп есептеді, ал кейбіреулері британдықтар оларға өз мақсаттарын ілгерілету үшін ақы төлеп отыр деп күдіктенді. Бұл француз халқының сенімін жоғалтуына әкелді. Ұлыбритания мен Франция ондаған жылдар бойы бір-біріне қарсы тұрды. Ұлыбритания Жеті жылдық соғыста Францияны жеңіп, Солтүстік Америкадағы оның көптеген территорияларын басып алды. Ұлыбританияның ықпалы "жаумен сөкелесу" ретінде қарастырылды. Бұл көзқарас қоғамның қызметіне де қатысты. Оның британдықтардың француз ісіне араласу құралы деген қабылданысы, мақсаттарын көлеңкеге түсірді.