Малайзиялық судья Мохамед Саллех Абас: Өмір және мансап жолы
Salleh Abas
Мохамед Саллех Абас (1929-2021) – Малайзия судьясы, саяхатшы. Конституциялық дағдарыс кезінде қызметтен алынған. Әділет жүйесінің тәуелсіздігіне әсер еткен тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Малайзия судьясы (1929–2021)
Malaysian judge (1929–2021)
Мохамед Салех бин Абас (жауи: محمد صالح بن عباس; 25 тамыз 1929 – 16 қаңтар 2021) – малайзиялық судья және саясаткер. Ол Малайзия Федералды (кейіннен Жоғарғы) сотының төрағасы болды. 1988 жылғы Малайзия конституциялық дағдарысы кезінде ол қызметтен алынды. Бұл іс-әрекет халықаралық қоғамдастық тарапынан айыпталып, Малайзия судьялық билігінің тәуелсіздігіне елеулі нұқсан келтірген оқиға ретінде қарастырылды.
Mohamed Salleh bin Abas (Jawi: محمد صالح بن عباس; 25 August 1929 – 16 January 2021) was a Malaysian judge and politician. He was a Lord President of the Federal (then Supreme) Court of Malaysia. He was dismissed from his post during the 1988 Malaysian constitutional crisis. This action was condemned internationally and widely considered to be the event that triggered a marked reduction in the independence of the Malaysian judiciary.
Ерте өмір
Салех Теренгганудағы Бесут қаласында дүниеге келді. 1949 жылы ол Ұлыбританияға кетіп, Аберистуитхтегі Уэльс университетінде заң мамандығы бойынша білім алды. 1957 жылы елге оралғаннан кейін заң қызметіне қабылданып, Келантан штатындағы Кота Бару қаласында судья болып жұмыс істеді. Сол жылы тәуелсіздік алғаннан кейін ол Куала-Лумпурға ауыстырылды, онда мемлекеттік прокурордың орынбасары қызметін атқарды. Содан кейін ол Лондон университетінде халықаралық құқық және конституциялық құқық бойынша магистр дәрежесін алу үшін Ұлыбританияға оралды. 1962 жылы қайтып келген соң, Негери Сембилан және Мелака штаттарының мемлекеттік заң кеңесшісі және мемлекеттік прокурорының орынбасары болып тағайындалды. Бір жылдан кейін ол Куала-Лумпурға оралып, Бас прокурордың басшылығымен түрлі лауазымдарда қызмет етті, нәтижесінде Бас солиситор болып тағайындалды. 50 жасқа келгенде зейнетке шығуды қалаған, бірақ сол кездегі Федералды сот төрағасы Тун Суффиан Хашим оны көндірді. Оның орнына Салех Федералды сот судьясы болып тағайындалды. Жұмыс оны жалықтырса да, ол оны жалғастырды. 1982 жылы Суффиан зейнетке шыққаннан кейін Раджа Азлан Шах оның орнына келді. Алайда, екі жыл өткен соң Перак сұлтаны қайтыс болды. Раджа Азлан таққа отыру үшін отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал Салех 1984 жылы Лорд-президент болды. Бұрынғыда оның шешімдеріне Британ жеке кеңесіне шағымдануға болатын, бірақ осы отаршылдық мұраға байланысты бұл байланыс ресми түрде үзілді.
Salleh was born in Kampung Raja, Besut, Terengganu. He left in 1949 for the United Kingdom, where he graduated with a degree in law from the University of Wales, Aberystwyth. In 1957 when he returned, he joined the legal service. He then served in Kota Baru, Kelantan as a magistrate. Soon after independence that same year, he was transferred to the national capital of Kuala Lumpur, where he served as Deputy Public Prosecutor. He then returned to Britain to obtain a master's degree in international law and constitution at the University of London. He returned in 1962, upon which he was appointed state legal adviser and Deputy Public Prosecutor for both Negeri Sembilan and Melaka. He returned to Kuala Lumpur a year later, and served in a variety of posts under the Attorney General, culminating in an appointment as Solicitor General. At the age of 50, he wanted to retire but was persuaded otherwise by then Lord President of the Federal Court, Tun Suffian Hashim. Salleh was appointed a Federal Court judge instead. Although the work bored him, he continued. When Suffian retired in 1982 and was replaced by Raja Azlan Shah, Salleh became Chief Justice of Malaya. However, within two years, the Sultan of Perak died. Raja Azlan was forced to resign to ascend the throne, and Salleh became Lord President in 1984. Previously, its decisions could have been appealed to the British Privy Council, but due to concern over this colonial legacy, the link was officially cut.
Конституциялық дағдарыс
Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (БМҰҰ) үкіметтік Барисан Насинал (БН) коалициясының басты құрамдас бөлігі және жетекші партиясы болды, ал оның Президенті, болжамды түрде, Малайзияның Премьер-министрі болады. 1987 жылғы БМҰҰ басшылығына сайлауда Тенгку Разалейх Хамза қолданыстағы БМҰҰ Президенті және Премьер-министр Махатхир Мохамадқа қарсы шығып, Президенттікке жеңіске жете алады деп кеңінен айтылды. Алайда Махатхир Разалейдің 718 дауысына қарсы 761 дауыс алып, Президент болып қалды. Разалейдің көптеген жақтастары бұған наразылық білдіріп, сайлаудың бұзылғанын айтты. 12 БМҰҰ мүшесі жоғары сотқа шағымданып, жаңа сайлау өткізу үшін сот бұйрығын алуға тырысты. Олар өздерінің дәлелдері ретінде сайлауда дауыс беруге құқылы 1479 делегаттың 78-і заңсыз болғанын және сайлауға қатысты бірнеше құжаттар бұрмаланғанын мәлімдеді. Кейін 12 талапкердің бірі шағымынан бас тартты. Разалей іске қатыспаса да, оның істі қаржыландырып, қолдағаны күдік тудырды. 1987 жылдың 30 қыркүйегінде жоғары сот тараптарға келіссөздер арқылы шешімге келуге екі апта уақыт берді. Махатхир мен Разалей лагерьлері арасында келіссөздер жүргізу үшін «Бірлік тобы» құрылды, бірақ көп ұзамай айырмашылықтар еңсерілмейтіндей көрінді. Разалейдің жақтастары жаңа сайлау өткізуді қаласа, Махатхирдің жақтастары сайлаудың күшінде қалуын және Разалей лагерінің «абыройын сақтайтын» компромистік шешімді қабылдауын талап етті. 19 қазанда талапкерлер істі жалғастыратынын мәлімдеді. Сот жүйесіне көңілі толмаған Махатхир осы кезде оның туралы қызу мәлімдемелер жасады. Махатхир: «Сот жүйесі былай дейді: «Сіздер белгілі бір оймен заң қабылдағанмен, біз сіздердің ойларыңыз дұрыс емес деп санаймыз және біз өз түсінігімізді бергіміз келеміз». Егер біз келіспесек, соттар: «Біз сіздердің келіспеушілігіңізді түсіндіреміз» дейді. Біз не істегіміз келетінін білеміз, бірақ оны істеген соң, оны басқаша түсіндіреді», - деді. Махатхир сондай-ақ «жекеменшікпен айналысып, қоғамдық пікірге ойнағысы келетін қара қойларды» да сынады. Осыдан кейін жоғары сотта отырған тоғыз судья басқа бөлімдерге ауыстырылды; БМҰҰ ісіне төрағалық еткен судья Харун Хашим апелляциялық және арнайы өкілеттіктер істерінен коммерциялық қылмыстарға ауыстырылды. Алайда, БМҰҰ ісі әлі жалғасып жатқандықтан, оның ауысуы іс аяқталғаннан кейін күшіне енді. Харун кейіннен ұсынылған дәлелдерге сәйкес, БМҰҰ-ның бірнеше делегаты партияның тіркелмеген филиалдарынан келгені анық болды деп шешті. Заңға сәйкес, ол БМҰҰ-ны заңсыз қоғам деп жариялауға мәжбүр болды, осылайша талапкерлердің ісі қаралмады. Махатхир көп ұзамай БМҰҰ орнына жаңа партия құрды – БМҰҰ Бару (Жаңа БМҰҰ). Бір жыл ішінде «Бару» деген қосымшасы алынып тасталды, ол жай ғана «БМҰҰ» болып қалды. Махатхир сот жүйесінің тәуелсіздігіне наразы болды және 1988 жылы үкімет Конституцияның 121-ші және 145-ші баптарына өзгертулер енгізу туралы заң жобасын Парламентке ұсынды. Бұл түзетулер соттардан «Федерацияның сот билігін» алып тастады, оларға Парламент беретін ғана билік қалды. Сондай-ақ, прокурорға істерді қарау үшін қандай орынды таңдауға құқық берілді. Осы кезде Жоғарғы Соттың Лорд-президенті болған Салех сот жүйесінің дербестігін қорғау туралы қатаң мәлімдемелер жасады. Алайда ол Махатхирдің атын атамай, жалпылама сөздер айтты. Бірақ Салехке басқа судьялар одан да қатаң шаралар қабылдауды талап етті. Ол 20 федералды судьяның бәрін Куала-Лумпур астанасына шақырды. Олар Махатхирді тікелей сынға алмауды шешті, оның орнына Ян ди Пертуан Агонгқа (Патша) және әртүрлі мемлекеттердің билеушілеріне құпия хат жолдады. «Біздің барлығымыз Құрметті Премьер-министрдің сот жүйесіне қатысты, сырттан ғана емес, Парламент ішінде де жасаған әртүрлі пікірлер мен айыптауларына көңіліміз толады», - делінген хатта. Алайда, тікелей қандай да бір шаралар қабылдауды талап етудің орнына, хатта судьялардың «бұл негізсіз айыптаулардың бәрі тоқтатылмақ» деген үміті ғана айтылды. Жохор сұлтаны Махмуд Искандар 1973 жылы Жохор тағына мұрагер болған кезде Салехтың бас прокуроры ретінде қылмыстық айыптаулар бойынша сотталған болатын. Тунку Махмуд содан кейін сотталып, алты айға бас бостандығынан айырылды. Патша хатты алғаннан кейін не істегені белгісіз, бірақ ол Махатхирді хабардар еткен және олар Салех Абасқа қарсы тәртіптік шаралар қолдануға келіскен. Хат жіберілгеннен кейін шетелге кеткен Салехті Махатхир қайтып оралғаннан кейін шақырды. Салех кейіннен кездесуде Махатхирдің БМҰҰ ісінде оған деген пікір айтқанын, сондай-ақ үкімет оған отставкаға келу үшін пара ұсынғанын мәлімдеді. Салехтің өкілі ретінде танымал адвокат Энтони Лестер соттың құрамына қарсылық білдірді. Абдул Хамидтің іс нәтижесіне мүдделі екені, өйткені Салех отставкаға кетсе, ол Лорд-президент болып қалатындығы айтылды. Сондай-ақ, соттың дұрыс құрылмағаны, екі судьяның өте жас болғаны және екі шетелдік судьяның сот тәуелсіздігімен танылмаған елдерден келгені туралы мәлімдеме жасалды. Салех өзіне тең дәрежедегі, қажет болған жағдайда зейнеткер Лорд-президенттермен сотталуды талап етті. Ол сонымен қатар сот отырыстарын жария етуді талап етті. Бұл талаптардың бәрі сот тарапынан қабылданбады, ал Салех сот процесінен бас тартты. Оның орнына Салех Жоғарғы Соттан соттың дұрыс құрылмағаны және Патшаның «бұрыс кеңес алғаны» себептерімен сот процесін тоқтатуды сұрады.
United Malays National Organisation (UMNO) was the major component party and leader of the governing Barisan Nasional (BN) coalition, and its President presumably will become Prime Minister of Malaysia. In the 1987 UMNO leadership election, Tengku Razaleigh Hamzah had challenged the incumbent UMNO President and Prime Minister Mahathir Mohamad, and was widely touted to win the Presidency. However, Mahathir won 761 votes to Razaleigh's 718 and remained President. Many of Razaleigh's supporters refused to accept this and argued that the election was tainted. 12 UMNO members filed suit in the High Court, attempting to get a court order for new elections. As part of their evidence, they presented claims that 78 of the 1,479 delegates eligible to vote in the elections were illegal and that several documents involved in the election had been tampered with. Later, one of the 12 plaintiffs withdrew from the suit. Although Razaleigh was not involved in the case, it was widely believed he had been funding and supporting the suit. On 30 September 1987, the High Court gave the parties two weeks to reach a negotiated settlement. A "Unity Panel" was formed to negotiate between the Mahathir and Razaleigh camps, but it soon appeared the differences were interminable. Razaleigh's supporters wanted new elections held, while Mahathir's supporters insisted that the elections stand and that Razaleigh's camp accept a compromise "face saving" solution. On 19 October, the plaintiffs announced the continuation of the suit. Mahathir, who had never been fond of the judiciary, began making heated statements about it at this time. Mahathir declared, "The judiciary says, 'Although you passed a law with a certain thing in mind, we think that your mind is wrong, and we want to give our interpretation.' If we disagree, the courts will say, 'We will interpret your disagreement.' We know exactly what we want to do, but once we do it, it is interpreted in a different way." Mahathir also lambasted "black sheep who want to be fiercely independent" and play to public opinion. Soon after, nine judges sitting on the High Court were reassigned to different divisions; Justice Harun Hashim, who presided over the UMNO case, was transferred from appellate and special powers cases to commercial crimes. However, because the UMNO case was already in progress, his transfer did not take effect until the case closed. Harun later ruled that under the evidence presented, it was clear several UMNO delegates had come from unregistered branches of the party. In line with the law, he declared he was forced to declare UMNO an illegal society, and thereby dismissed the case of the plaintiffs. Mahathir soon formed a new party, UMNO Baru (New UMNO), to replace UMNO. Within a year, the suffix "Baru" was dropped, making it just plain "UMNO". Mahathir was upset with the judiciary's increasing independence, and in 1988, the government tabled a bill in Parliament to amend Articles 121 and 145 of the Constitution. These amendments divested the courts of the "judicial power of the Federation", giving them only such power as Parliament might grant them. The Attorney General was also empowered to determine the venues in which cases would be heard. At this point, Salleh who was then Lord President of the Supreme Court, began making strong statements about defending the autonomy of the judiciary. However, he did not name Mahathir and spoke in rather general terms. However, Salleh was pressured by his fellow judges into taking stronger action. He convened a meeting of all 20 federal judges in the national capital of Kuala Lumpur. They decided not to directly challenge Mahathir, and instead address a confidential letter to the Yang di Pertuan Agong (King) and the rulers of the various states. The letter stated, "All of us are disappointed with the various comments and accusations made by the Honourable Prime Minister against the Judiciary, not only outside but within the Parliament." However, instead of calling for any direct action to be taken, the letter only stated the judges' "hope that all those unfounded accusations will be stopped". The King, Sultan Mahmud Iskandar of Johor, back in 1973 when he was still the heir apparent to the Johor throne had been prosecuted for criminal charges by Salleh as the Public Prosecutor. Tunku Mahmud then was convicted and sentenced to six months in jail eventually. It is not known what the King did upon receipt of the letter, but it appears he informed Mahathir, and that they agreed to take disciplinary action against Salleh Abas. Salleh, who had gone overseas soon after the letter was sent, was summoned by Mahathir upon his return. Salleh later claimed that at the meeting, Mahathir accused him of bias in the UMNO case, Salleh later claimed that the government attempted to bribe him to resign. Salleh was represented by Anthony Lester, QC, who objected to the tribunal's composition. It was argued Abdul Hamid had a vested interest in the case's outcome since if Salleh was impeached, he would remain Lord President. It was also claimed that the tribunal was improperly constituted because two of the judges were relatively junior and that the two foreign judges were from countries not noted for judicial independence. Salleh demanded to be tried by peers of equal standing – retired Lord presidents if need be. He also demanded that the tribunal make its hearings public. All of these claims were rejected by the tribunal, and Salleh withdrew from the proceedings. Instead, Salleh asked the Supreme Court to stay the proceedings because of the tribunal's alleged improper constitution and because the King had been "wrongfully advised".
Сотталғаннан кейінгі өмір және саясатқа араласу
1988 жылы қызметінен босатылғаннан кейін көп ұзамай Саллехке Келантан сұлтаны "Даржа Бахлаван Янг Амат Гага Перкаса (П.Ю.Г.П.) " атағын берді. 1995 жылғы жалпы сайлауда Салех Лемба Пантаи парламенттік сайлау округінде (Куала-Лумпурдың Бангсар маңындағы аймағы) Parti Melayu Semangat 46 (S46) билетімен қатысып, сайланбады. 1999 жылғы жалпы сайлауда Салех жаңа мемлекеттік үкіметті құра алатын және Салехті Теренггау мемлекеттік атқарушы кеңесшісі (EXCO) етіп тағайындаған Пан Малайзия ислам партиясының (PAS) сайлау округінің Джерти сайлау округінің Теренггау мемлекеттік мәжіліс мүшесі болып сайланды. Алайда ол 2004 жылғы жалпы сайлауда денсаулығының нашарлауына байланысты қайтадан қатыспады.
Soon after his dismissal in 1988, Salleh was conferred the "Darjah Pahlawan Yang Amat Gagah Perkasa (P. Y. G. P.)", by the Sultan of Kelantan. Salleh contested the 1995 general election for the Lembah Pantai parliamentary constituency (an area in Kuala Lumpur which includes the neighbourhood of Bangsar) under the Parti Melayu Semangat 46 (S46) ticket, and failed to be elected. In the 1999 general election, Salleh was elected as Terengganu State Assemblyman for the constituency of Jertih on the ticket of Pan Malaysian Islamic Party (PAS) which managed to form the new state government and had Salleh appointed as a Terengganu State Executive Councillor (EXCO). However he did not run again in the 2004 general election due to poor health.
Кейінгі дамуы
Махатхир Мохамад 2003 жылы премьер-министрліктен қанағат етіп, орнын Абдулла Ахмад Бадавиге берді. 2006 жылы Махатхир Абдулланың саясатын сынағаннан кейін екеуінің арақатынасы суық болды. Осы кезде 1988 жылғы дағдарысты сот арқылы қайта қарау туралы алғашқы нақты талаптар қойылды. Бұл мәселені қайта қарауды ең белсенді қолдаушысының бірі Тун Саллех Абас болды. Бірақ үкімет бұл талаптарды қабылдамады. Премьер-министр кеңсесінің министрі Назри Азиз, сол кезде де-факто заң министрі болған, істі қайта қарау қажеттігіне көз жеткізбегенін айтты. 2008 жылғы жалпы сайлауда BN ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін Абдулла кабинетін қайта құрды. Жаңа де-факто заң министрі Зайд Ибрагим тағайындалғаннан кейін күндер өткен соң, үкімет дағдарысты басқарғаны үшін ашық түрде кешірім сұрауы керек екенін мәлімдеді, бұл оның үш маңызды мақсатының бірі болды: «Әлемнің алдында сот дағдарысы біздің сот жүйесін әлсіретті». Дегенмен, ол шешімді қайта қарау туралы идеяны жоққа шығарды: «Мен істі қайта ашуды ұсынбаймын. Менің айтқаным, бұрынғы үкімет ауыр бұзушылықтар жасағаны баршаға, әлемге анық. Мен премьер-министрдің осы адамдарға жасалған қателік үшін кешірім сұрауға лайықты екеніне сенемін». Адвокаттар алқасы бұл ұсынысты қолдады. Жаңадан тағайындалған ішкі сауда және тұтынушылар істері министрі Шахрир Абдул Самад та қолдау білдірді: «Үкімет халықтан көптеген мәселелер үшін кешірім сұрады, мысалы, ғибадатханаларды мерзімінен бұрын бұзу және басқа да мәселелер. Бұрынғы төрағаға неге кешірім сұрамасқа?»
Mahathir Mohamad stepped down from the premiership in 2003 and chose Abdullah Ahmad Badawi to be his successor. In 2006, the relationship between the two became less than warm as Mahathir started to criticise the latter's policies. It was during this time when the first serious calls were made for a judicial review of the 1988 crisis. Among the loudest advocates of the review was Tun Salleh Abas himself. The administration however dismissed the calls. A minister in the Prime Minister's Department Nazri Aziz, who was then de facto Law Minister, said that he was not convinced of the need to review the case. After the 2008 general election which saw heavy losses for BN, Abdullah reshuffled his Cabinet. Within days of his appointment, new de facto Law Minister Zaid Ibrahim stated that the government had to openly apologise for its handling of the crisis, calling it one of his three main goals: "In the eyes of the world, the judicial crisis has weakened our judiciary system." However, he rejected the idea of reviewing the decision: "I am not suggesting that we re open the case. I am saying that it's clear to everyone, to the world, that serious transgressions had been committed by the previous administration. And I believe that the prime minister is big enough and man enough to say that we had done wrong to these people and we are sorry." The Bar Council welcomed the proposal. Newly appointed Domestic Trade and Consumer Affairs Minister Shahrir Abdul Samad also voiced support: "The Government has apologised for so many other things to the people, such as the untimely destruction of temples and other issues. So, why not an apology to a former Lord President?"
Өлім
Малайзияда COVID-19 пандемиясы кезінде 2021 жылдың 14 қаңтарында Салех COVID-19 тестісінде оң нәтиже көрсетті және Куала-Теренганудағы Султанах Нур Захира ауруханасының жансақтау бөлімшесіне (ЖСБ) түсті. Үш күннен кейін, таңғы 3:20-де 91 жасында, ол COVID-19 салдарынан асқынған пневмониядан қайтыс болды. Ол өзінің бірінші әйелі Тох Пуан Азима Мохд Алидің қабіріне жақын, Куала-Теренгганудағы Джалан Пусарадағы Шейх Ибрагим мұсылман зиратында жерленді.
During the COVID 19 pandemic in Malaysia, on 14 January 2021, Salleh had tested positive for COVID 19 and was admitted to the intensive care unit (ICU) of Sultanah Nur Zahirah Hospital in Kuala Terengganu. Salleh died from COVID 19 complicated pneumonia at 3.20 a. m. three days later, at the age of 91. He was laid to rest beside the grave of his first wife Toh Puan Azimah Mohd Ali at the Sheikh Ibrahim Muslim Cemetery in Jalan Pusara, Kuala Terengganu.