Кіріспе

Бад Берлебург (, бұрын сондай-ақ Берлебург) – Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалия жеріндегі Зиген-Витгенштейн округінің қаласы. Бұл Германиядағы жер ауданы бойынша ең үлкен қалалардың бірі. Ол Зигеннен шамамен солтүстік-шығысқа қарай және Марбург-ан-дер-Ланнан солтүстік-батысқа қарай орналасқан.

Орналасқан жері

Бад Берлебург Зиген-Витгенштейннің солтүстік-шығысында, Ротхаргебирге тауларының ортасында жатыр, ол төменгі таулы аймақ. Қаланың батыс шекарасы сонымен қатар көршілес Ольпе ауданымен шекара болып табылады. Қала солтүстікте Хохзауэрланд ауданымен шектеседі. Қаланың шығыс шекарасы да Гессен федералды жерімен шекара болып табылады. Бад-Ласфе қаласы оңтүстікте Бад-Берлебургпен, ал Эрндтебрюк қауымдастығы оңтүстік-батыста шектеседі. Кішкентай Odeborn өзені Берлебург арқылы ағып, оңтүстікке қарай Едер өзеніне құяды.

Тарих

Археологиялық жағдайлар бүгінгі муниципалдық аумақтың б.з.б. 7 ғасырда мекенделгенін растайды. Ау, Доцлар және Вемлигаузендегі қамал төбелерінде осы кезеңге тән дөңгелек бекіністердің іздері сақталған. Дегенмен, 8 ғасырға дейін аймақта қоныстануға қатысты ешқандай мәлімет жоқ. Арфельд және Раумланд қауымдары 800 және 802 жылдары құжаттарда айтылған. Сондай-ақ, 1059 жылғы құжаттар Алертхаузен, Бедделхаузен, Эльсофф және Шварценаудың бар екенін куәландырады. 1174 жылы алғаш рет «Видехинштейн» аталымы кездеседі. Берлебург ауылы 1258 жылы Графшафт аббаттығының (бұл жағдайда Графшафт – «округ» емес, географиялық орналасқан жер) құжаттарында Бернеборг деген атпен алғаш рет тілге алынады. 1258 жылдың 30 наурызында қамал I Зигфрид графына және «монастырь күзетшісіне» («Klostervogt») Адольф фон Графшафтқа өтеді. 1322 жылы Берлебургтегі осы екі билік Видекинд фон Графшафт Зигфрид II пайдасына қалаға қатысты құқықтарынан бас тартып, аяқталады. Зигфрид – әулетінің соңғы өкілі, ол қайтыс болғаннан кейін мұрасын күйеу баласы Салентин фон Сайнға қалдырады. Ол Сайн-Витгенштейн әулетінің негізін қалайды. 1488 және 1522 жылдары қаланың ішінде үлкен өрттер болады. 1605 жылы Ескі Людвиг қайтыс болғанға дейін Берлебург Сейн-Витгенштейн Берлебург графтығының астанасы мен резиденциясы болып дамиды. 18 ғасырда Берлебург Германиядағы радикалды пиетизмнен туындаған «Шабыт қозғалысының» орталығына айналады. 1726-1742 жылдары осында белгілі Берлебург Киелі кітабы басылып шығады. Кристоф Сауэр (1695–1758) 1724 жылы Пенсильванияға көшіп кеткенге дейін бірнеше жыл Лаасфеде тұрады. 1743 жылы ол Солтүстік Америкада алғашқы неміс тіліндегі Киелі кітапты баспаханамен және Берлебургтен келген болуы мүмкін Фратур шрифтімен басып шығарады, бірақ бұл нақты емес. Америкалық «Ағалар шіркеуі» Шварценеу ауылында бірнеше жыл тұрған Александр Маакпен құрылған. 1741 жылы граф Казимир қайтыс болғаннан кейін діни қарсыластарға төзімділік азайды. 1806 жылы Витгенштейн Гессен-Дармштадт ұлы герцогтығының құрамына кіреді. Вена конгресінің шешімімен 1816 жылы ол Пруссияның Вестфалия провинциясына беріледі. 1911 жылы Берлебургке Ротаарбан темір жолы салынғаннан кейін индустрияландыру басталады, бірақ бастапқыда ол орман өнімдерімен шектелді. Басқа салалар соғыстан кейін ғана қалаға келді. Қаланың жұмсақ және қолайлы климатының арқасында 1935 жылы ол климаттық шипажай ретінде танылды. 1949 жылдан кейін Витгенштейн клиникасы психосоматикалық аурухана ретінде салынды. 1951 жылы жеке бастамамен Витгенштейн шипажай бірлестігі (Wittgensteiner Kuranstalt; WKA) құрылды, ол Кнайп шипажайының алдағы қадамы болды. WKA Kneipp шипажайының алғашқы жылында 11 000 адам түндеген. Бірте-бірте Берлебург Германиядағы екінші ірі Кнайп шипажайына айналды. 1971 жылы қала Кнайп шипажайы ретінде мемлекеттік танымалдық алып, Берлебург Bad (яғни «ванна») префиксін қосуға құқылы болды, содан бері ол Бад-Берлебург деп аталады. 1974 жылы емдік шипажай ретінде де танылды. 1975 жылы муниципалдық реформаға қатысты Сауэрланд-Падерборн заңымен Берлебургтің айналасындағы аймақ таратылып, оның көп бөлігі Бад-Берлебург қаласының құрамына қосылды, осылайша қала Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы жер аумағы бойынша екінші орынға ие болды. Хохелее, Лангевизе, Моллсейфен және Нойастенберг қауымдары жаңа құрылған Хохзауэрланд округіне берілді. Бүгінде олар Винтербергтің құрамдас бөліктері. Балде, Биркельбах, Биркефел, Леймструт және Воммельсдорф қауымдары Эрндтебрюк қауымдастығына қосылды. Сонымен қатар, бұрынғы Витгенштейн округі таратылып, Зиген округіне қосылды. 1984 жылы округ атауы Зиген-Витгенштейн деп өзгертілді, ол әлі де осылай аталады.

Елтаңба

Арыстанның айбанауы Сейн әулетінің таңбасы, ал аю – аң аулауды білдіреді. Бірқатар дереккөздер бұл символды сөз ойыны ретінде қарастырады ("Аю" неміс тілінде Bär деп айтылады, бұл Берлебург атауының бірінші буынымен ұйқасады). Витгенштейндер әулеті де бұрынғы қаруларындағы тік жолақтар арқылы бейнеленеді.

Көлік

Муниципалдық аумақ солтүстіктен оңтүстікке қарай Федералды тас жол (Bundesstraße) 480 арқылы өтеді, Бад Берлебургті солтүстіктегі Винтербергпен және оңтүстіктегі Эрндтебрюкпен байланыстырады. Ротаарбан темір жолы қалаға оңтүстіктен келіп, сонда тоқталады. 1981 жылдың 31 мамырына дейін Бад Берлебургтен Алендорфқа және Франкенбергке Жоғарғы Эдертальбан және Рур Эдер Баны арқылы қатынас болған.